بیان مرحوم سید داماد بر مقام حضرت عبدالعظیم(علیه السلام)
سید محمدباقر داماد نیز در کتاب الرواشح السماویه، هنگام سخن گفتن از جایگاه روایی حضرت عبدالعظیم(علیه السلام)، نکته‌ای مهم را مطرح می‌کند. او می‌نویسد:
«و لو لم یکن له إلّا حدیث عرض الدین و ما فیه من حقیقه المعرفه، و قول سیّدنا الهادی أبی الحسن الثالث علیهم السّلام له: یا أبا القاسم أنت ولیّنا حقّاً، لکفاه»
اگر حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) جز حدیث عرضه دین و آنچه در آن از حقیقت معرفت آمده بود، و نیز سخن سرور ما، امام هادی(علیه السلام)، خطاب به او که فرمود:
«ای ابوالقاسم! تو حقیقتاً از دوستان و پیروان ما هستی»
چیز دیگری نداشت، همین برای اثبات جایگاه والای او کافی بود.
سید داماد سپس به نسب بلند حضرت عبدالعظیم(علیه السلام)، شرافت خانوادگی و جایگاه او در میان خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) اشاره می‌کند و داستان معروفی را که نجاشی در شرح حال او آورده، نشانه‌ای روشن بر بزرگی مقام و بلندای منزلت او می‌داند.
او در ادامه می‌نویسد:
«فکیف و هو صاحب الحکایه المعروفه التی قد أوردها النجاشیّ فی ترجمته و هی ناطقه بجلاله قدره و علوّ درجته، و فی فضل زیارته روایات متظافره»
پس چگونه می‌توان درباره جایگاه او تردید کرد، در حالی که او صاحب همان داستان معروفی است که نجاشی در شرح حالش آورده؛ داستانی که به روشنی از بزرگی مقام و بلندی مرتبه او حکایت می‌کند؟ افزون بر این، درباره فضیلت زیارت او نیز روایات متعددی وارد شده است.»
سید داماد در ادامه، به روایتی درباره زیارت حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) اشاره می‌کند:
«من زار قبره وجبت له الجنّه»
هر کس قبر او را زیارت کند، بهشت بر او واجب می‌شود.
و سرانجام، درباره اعتبار روایاتی که از حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) نقل شده، چنین نتیجه می‌گیرد:
«فإذن الأصحّ الأرجح و الأصوب و الأقوم أن یعدّ الطریق من جهته صحیحاً و فی الدرجه العلیا من الصحّه»
بنابراین، صحیح‌تر، برتر، درست‌تر و استوارتر آن است که طریق روایت از جانب او را صحیح و در بالاترین درجه صحت بدانیم.
بیام مرحوم صاحب بن عباد بر مقام حضرت عبدالعظیم(ع)
صاحب بن عباد، دانشمند بزرگ قرن چهارم، در رساله‌ای که درباره حضرت عبدالعظیم حسنی(علیه السلام) نوشته، و به بیان جایگاه علمی و معنوی آن حضرت سخن می‌گوید:
فضیلت زیارت حضرت عبدالعظیم(علیه السلام)
صاحب بن عباد به فضیلت زیارت مرقد آن حضرت اشاره می‌کند و چنین می‌نویسد:
«فضل زیارته: دخل بعض أهل الریّ على أبی الحسن صاحب العسکر علیه السّلام فقال: أین کنت؟ فقال: زرت الحسین صلوات اللّه علیه. فقال: أ ما إنّک لو زرت قبر عبد العظیم عندکم لکنت کمن زار الحسین علیه السّلام»
روزی یکی از اهالی ری نزد ابوالحسن، امام هادی(علیه السلام) رفت. حضرت از او پرسید:
کجا بودی؟
مرد پاسخ داد:
به زیارت امام حسین(علیه السلام) رفته بودم.
امام هادی(علیه السلام) به او فرمود:
آگاه باش که اگر قبر عبدالعظیم را که نزد شماست زیارت می‌کردی، همانند کسی بودی که حسین(علیه السلام) را زیارت کرده است.
این روایت، جایگاه والای حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) و فضیلت زیارت او را نزد امام هادی(علیه السلام) نشان می‌دهد؛ چنان‌که زیارت او در ری، با زیارت سیدالشهدا(علیه السلام) مقایسه شده است.
جایگاه علمی حضرت عبدالعظیم(علیه السلام)
صاحب بن عباد پس از بیان فضیلت زیارت، به دانش و جایگاه علمی حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) می‌پردازد و روایتی بسیار مهم را نقل می‌کند؛ روایتی که نشان می‌دهد امام هادی(علیه السلام) شیعیان را برای دریافت پاسخ پرسش‌های دینی به حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) ارجاع می‌داد.
ابوتراب رویانی می‌گوید از ابوحماد رازی شنیدم:
«دخلت على علیّ بن محمّد علیهما السّلام بسرّ من رأى فسألته عن أشیاء من الحلال و الحرام فأجابنی فیها، فلمّا ودّعته قال لی: یا حمّاد، إذا أشکل علیک شیء من أمر دینک بناحیتک فسل عنه عبد العظیم بن عبد اللّه الحسنی، و أقرأه منّی السلام»
در سامرا بر علی بن محمد، امام هادی(علیه السلام)، وارد شدم و درباره مسائلی از حلال و حرام از ایشان پرسیدم. حضرت پاسخ پرسش‌هایم را فرمود.
هنگامی که خواستم از محضر ایشان خداحافظی کنم، فرمود:
ای حمّاد! هرگاه در منطقه خودت درباره مسئله‌ای از مسائل دین برایت مشکلی پیش آمد، آن را از عبدالعظیم بن عبدالله حسنی بپرس و سلام مرا نیز به او برسان.
این سفارش امام هادی(علیه السلام)، تنها نشان‌دهنده اعتماد حضرت به عبدالعظیم(علیه السلام) نیست؛ بلکه گویای آن است که او در میان شیعیان، مرجعی شناخته‌شده برای پرسش‌های دینی بوده و از چنان دانش و اعتمادی برخوردار بوده است که امام، مردم را برای رفع مشکلات دینی به او ارجاع می‌داد.
فرزندان و خاندان حضرت عبدالعظیم(علیه السلام)
در ادامه، در برخی کتاب‌ها آمده است که حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) پسری به نام محمد داشته است که از جایگاه والایی برخوردار بوده و به زهد و عبادت فراوان شناخته می‌شده است.
در المجدی نیز درباره همسر حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) چنین آمده است:
«إنّ خدیجه بنت القاسم الزاهد بن الحسن بن زید بن الحسن بن أمیر المؤمنین علیه السّلام کانت زوجه عبد العظیم الحسنی»
خدیجه، دختر قاسم زاهد، فرزند حسن، فرزند زید، فرزند حسن، فرزند امیرالمؤمنین علی(علیه السلام)، همسر عبدالعظیم حسنی(علیه السلام) بوده است.
از این گزارش، می‌توان دریافت که حضرت عبدالعظیم(علیه السلام) نه‌تنها از خاندان اهل‌بیت(علیه السلام) بود، بلکه پیوند خانوادگی او نیز با یکی از شاخه‌های شناخته‌شده خاندان علوی برقرار بوده است.
(سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار جلد : 6 صفحه : 35)
رای مطالعه مطالب بیشتر به مقاله مردی از خاندان پیامبر(صلی الله علیه وآله) در ری مراجعه بفرمایید.
