گویندة آشنا
نقدی بر مقالة قرایت نبوی از جهان

چندی پیش آقای مجتهد شبستری در سلسله مقالات «قرایت نبوی از جهان»، دلایلی را در خصوص موضوع «قرآن، کلام نبوی» ارایه نمودند. ایشان در ابتدا، نظریة آلبرت کلر آلمانی را به عنوان مقدمة اصلی و مفروض استدلال چنین بیان می کند: «بر اساس نظریة آلبرت کلِر آلمانی، زبان با پنج محور قوام پیدا می کند: محور گوینده، محور شنونده، محور زمینة متن یا متنِ متن، محور جماعت و اهل آن زبان و محور محتوا». در ادامه نظریة رایج «قرآن، کلام خداوند» را بیان کرده، به نقد آن نظریه می پردازد:

«اگر شخصی بگوید الفاظ و معانی معینی، به طور ویژه‌ای برای من به وسیله واسطه‌ای مثلاً فرشته قرایت می‌شود و سپس آنها را برای مخاطبان بخواند... چون این کلام برای مخاطبان «گوینده» ندارد و هیچ اراده جدی (در اصطلاح علم اصول) در ورای این جملات دیده نمی‌شود. چنین جمله‌هایی را (که نمی‌توان آنها را جمله نامید)، نمی‌توان بررسی و تفسیر یا تحلیل کرد. هیچ‌گونه قرایتی از آنها ممکن نیست».
ایشان جهت تبیین بیشتر این که چرا در تلقی سنتّی، قرآن برای مخاطبان گوینده ندارد در مقالة دوم چنین می گوید:

«... نمی‌توانیم فرض کنیم گوینده این متن غیر از انسان است و مثلاً گوینده آن خدا است و در عین حال این متن را قابل فهم برای همگان اعم از مؤمن و غیرمؤمن بدانیم. غیرمؤمن که به خدا عقیده ندارد چگونه می‌تواند این پیش‌فرض و یا پیش فهم را داشته باشد که گوینده این متن خداست تا این متن را بفهمد.... بدین ترتیب غیرمؤمن نمی‌تواند مصحف را بفهمد.»
و در ادامه بر همگانی بودن فهم تأکید کرده چنین بیان می کند:

« آنچه را به صورت همگان نمی‌توان فهمید به هیچ صورت دیگر هم نمی‌توان فهمید.»
به طور خلاصه؛ ایشان معتقد است اگر قرآن را کلام خداوند بدانیم– بر اساس نظریه آلبرت کلر- حداقل محور اول از پنج محور کلام؛ یعنی محور گوینده، برای غیر مؤمنان که به خدا عقیده ندارند؛ وجود ندارد و در نتیجه مصحف برای آنان غیر مفهوم خواهد شد. از طرفی آقای مجتهد مدعی است که فهم باید همگانی باشد پس در این تلقی، قرآن برای هیچ کسی مفهوم نخواهد بود. از طرفی چون شواهد تاریخی نشان می دهد که غیر مؤمنان هم مصحف را می فهمیده اند پس بنا بر برهان خلف «لاجرم باید پذیرفت قرآن همانا کلام انسانی نبی است.»

یکی از مقدمات مفروض استدلال فوق این گزاره است که: «غیر مؤمنین به خدا عقیده ندارند لذا کلام خدا برای آنان کلامی بدون گوینده است».
در این مقاله نشان می دهیم که طبق شواهد قرآنی، اگر چه غیر مؤمنین به خدا عقیده ندارند ولی آنان نیز به اندازة مؤمنین با گویندة کلام، یعنی «خدای فطری» آشنا هستند، لذا کلام خدا برای آنان نه تنها بدون گوینده نیست بلکه گوینده ای آشنا دارد و گزارة فوق گزاره ای نادرست است.

آیات زیادی در قرآن وجود دارد که به وضوح دلالت می کنند بر اینکه، غیر مؤمنین نیز خدا را خالق آسمانها و زمین و انسان ها و روزی دهندة آنها می دانند:

«وَ لَیِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّی یُؤْفَکُون‏»(زخرف/87) « ای پیغمبر اگر از آنها باز پرسی چه کسی آنان را آفریده است؟ یقیناً جواب دهند خدا آفریده، پس چگونه به او دروغ می بندند!

«وَ لَیِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزیزُ الْعَلیم‏»(زخرف/9) « ای پیغمبر اگر از آنها باز پرسی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است؟ به تحقیق جواب دهند خدای مقتدر و دانا آنها را آفریده است».

«وَ لَیِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِیَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنی‏ بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ»(زمر/38)

« ای پیغمبر اگر از آنها باز پرسی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است؟ به تحقیق جواب دهند خدا. بگو آیا پس می نگرید به آنچه به جز خدا می خوانید! اگر خدا بخواهد مرا رنجی برسد آیا آن بتان می توانند آن را رفع کنند؟! و یا اگر خدا بخواهد مرا به رحمتی رساند، آیا آنان قادرند آنرا دور سازند؟! بگو، خدا مرا کافیست. متوکلان عالم بر او توکل می کنند».

«وَ لَینِ سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنیَ‏ یُؤْفَکُونَ*اللَّهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِکلُ‏ِّ شیَ‏ْءٍ عَلِیمٌ*وَ لَینِ سَأَلْتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ مِن بَعْدِ مَوْتِهَا لَیَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثرَُهُمْ لَا یَعْقِلُون‏»(عنکبوت/61-63)

« ای پیغمبر اگر از آنها باز پرسی چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است؟ و نیز خورشید و ماه مسخر فرمان کیست؟ به تحقیق جواب دهند خدا. پس چگونه به او دروغ می بندند!؟ خداست که روزی هر یک از بندگان را که بخواهد، وسعت بخشد و برایش مقدر گرداند. که همانا خدا به همه چیز دانا است. و اگر از آنها باز پرسی چه کسی باران از آسمان فرو فرستد تا زمین را پس از مرگ خزان دگر بار زنده گرداند؟ یقیناً خواهند گفت «الله»، بگو ستایش مخصوص خداست. ولی اکثر آنها تعقل نمی کنند!»

این آیات و آیات بسیارِ مشابه، همگی نشان می دهند که غیر مؤمنین، خدا را به عنوان خالق خود و آسمان ها و زمین می شناختند، اگر چه؛ نه به زبان اقرار می کردند و نه در عمل تسلیم او می شدند، ولی در فطرت خود، خدا را می شناختند. لذا قرآن کریم، حتی در مقام محاجه با افرادی که نسبت به دعوت انبیاء به سوی خدا تشکیک می کردند، با چنین لحنی سخن می گوید که: «أَ فِی اللَّهِ شَکٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْض‏»(ابراهیم/10) « آیا در خدایی که پدید آورندة آسمان ها و زمین است، شک توان کرد!!؟» یعنی خداشناسی فطری چنان در نهایت شدت و بروز است که اصلاً نمی توان در وجود او شک کرد، فقط کافی است که حجاب از فطرت زدوده شود تا وجود و حضور خداوند، روشنتر از آفتاب در سر تا سر هستی، وجدان گردد.

البته خداوند، خود در مواقعی این حجاب را از فطرت انسان ها کنار می زند تا حضورش را با تمام وجود احساس نمایند. بدین ترتیب حجت را بر غیر مؤمنین تمام می کند تا بهانه ای برای آنان در خصوص نشناختن گوینده و عدم فهم نسبت به کلام خدا باقی نماند. گاهی آنان را در سختی ها و شداید گرفتار می نماید تا جایی که امیدشان از همه چیز و همه کس گسسته می شود و در آن لحظه حجاب ها از روی فطرت کنار رفته، خدا را خالصانه صدا می زنند و از او کمک می خواهند. خداوند در آیات زیادی این مطلب را تذکر داده است:

«فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ»(عنکبوت/65) « چون به کشتی نشینند (و گرفتار امواج سهمگین دریا شوند) خدا را خالصانه می خوانند و چون آنان را از خطر دریا به ساحل نجات رسانیدیم باز هم برای خدای یکتا شریک قایل می شوند»

«قُلْ مَن یُنَجِّیکمُ مِّن ظُلُمَاتِ الْبرَِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضرَُّعًا وَ خُفْیَةً لَّینِ‏ْ أَنجَینَا مِنْ هَاذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّکِرِینَ*قُلِ اللَّهُ یُنَجِّیکُم مِّنهَْا وَ مِن کلُ‏ِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنتُمْ تُشرِْکُون‏»(انعام/62و63) « (ای پیامبر) بگو آن کیست که شما را از تاریکیهای بیابان و دریا نجات می دهد، که او را به تضرع و زاری (و از باطن قلب) می خوانید، که اگر ما را از این مهلکه نجات داد پیوسته شکرگزار او هستیم. بگو، خداست که شما را از سختی ها نجات دهد و از هر غم و اندوه می رهاند، سپس شما باز هم به او شرک می آورید!».

این دسته از آیات به روشنی نشان می دهند که غیر مؤمنین نیز خدا را می شناسند اما به واسطة تسلیم نشدن نسبت به او معرفت خدا محجوب می شود. خداوند به واسطة رحمتش گاهی اوقات آنها را گرفتار سختی ها و شداید می کند به طوریکه از همه جا و همه کس بریده و ناامید می شوند لذا در آن لحظات خالصانه و از عمق دل با تضرع و ترس خدا را صدا میزنند و از او طلب یاری می کنند، و البته خدا هم به آنها پاسخ داده و آن سختی را از آنان دور می سازد. پس به تعبیر قرآن غیر مؤمنین گاهی هم خالصانه با آن گویندة آشنا سخن گفته، و به آن شناخت، اعتراف می کنند، گرچه با بر طرف شدن سختی باز هم به او شرک می ورزند.

نتیجة آنکه - به استناد قرآن- غیر مؤمنین نیز علاوه برمؤمنین، گویندة اصلی قرآن یعنی خداوند را به خوبی می شناسند، به طوری که گاهی او را در خلوت خالصانه می خوانند و از او طلب یاری می کنند. در نتیجه اگر مصحف را کلام خدا بدانیم - و بر فرض صحت قاعده مورد ادعای آقای مجتهد مبنی بر ضرورت شناخت متکلم؛ برای فهم کلام او- باید گفت این کلام؛ نه تنها برای مؤمنین بلکه برای غیر مؤمنین نیز گوینده دارد، آن هم گوینده ای آشنا، و از این نقطه نظر، قابل فهم بودن قرآن به عنوان کلام الله، خدشه ای برنمی دارد.

شهرام سیاه کلاه- خرداد 1388



سایت فطرت