پوشیدن رخت عزا جرم نیست، برادر!

طرح سؤال:1- قرآن دستور به صبر در برابر مصایب داده است و سنت پیامبر[صلی الله علیه و آله] و اهل بیت نیز همین بوده است. پس چرا شیعه برای امام حسین [علیه السلام] عزاداری می کند؟
2- در هنگام مرگ عزیزان نوحه سرایی و جزع و فزع نهی شده است و از اعمال جاهلیت بشمار می آید. پس چرا شیعه در عزاداری و نوحه سرایی و جزع و فزع می کند؟
3- در اسلام پوشیدن لباس سیاه نهی شده است. و طبق روایت حضرت علی[علیه السلام ] سیاه لباس فرعون است.پس چرا شیعیان در عزاداری لباس سیاه به تن می کنند؟
4- اضرار به نفس حرام است. پس چرا شیعه در عزاداری به نفس خود ضرر می زند؟

پاسخ کوتاه:
اول آن که
گریه بر از دست دادن عزیز زمانی نهی می شود که آن عزاداری برای اعتراض به خواست الهی باشد، نه برای ابراز محبت و دوست داشتن.که البته این سؤال از جانب کسانی که واژگان محبت برایشان بی معنا است جای تعجب ندارد.
دوم آن که
احیاء عزای حسینی از سوی امامان شیعه علیهم السلام توصیه شده است. حال این عزاداری در هر فرهنگی مصداقی دارد و در فرهنگ ما، رخت عزا مصداق عزاداری است.
و سوم آن که
اگر بنا باشد ضرر رسیدن به بدن در همه ی حالات حرام باشد پس نباید در هیچ جهادی هم شرکت کرد، چرا که در جنگ جان در خطر است و مخاطره حرام!! نوع فرهنگ عزاداری مختصات خاصی دارد، که این فرهنگ زمزمه های تاریخ را به گوش نسل های بعد می رساند و پرده از جنایتی عظیم بر می گشاید.حال برای چنین جهادی شاید بدن هم آسیب ببیند؛ چه باک

پاسخ تفصیلی:

سؤال در سؤال: آیا عزاداری و گریه برای سیدالشهدا علیه السلام با صبر در برابر مصایب منافات دارد؟

علمای علم اخلاق در مبحث صبر، یکی از انواع صبر را صبر در برابر مصایب و مشکلات عنوان کرده اند، مخصوصاً هنگامی که شخصی یکی از عزیزان خود را از دست می دهد، اسلام دستور به صبر می دهد و از جزع و فزع نهی می کند. اما هچ گاه اسلام از حزن و اندوه در مصیبت عزیزان نهی نکرده است. حزن و اندوه به هنگام از دست دادن دوستان و بستگان، امری است که فطرت انسانی بر آن سرشته شده است. وقتی کسی گرفتار مصیبت فقدان عزیز و جگرگوشه‏ای از دوستان و آشنایان خود می‏شود، اندوه او را فرا می‏گیرد و بی‏اختیار اشک از گونه‏هایش جاری می‏شود. تاکنون مشاهده نشده است که کسی منکر این حقیقت باشد و به طور جدی و واقعی آن را انکار کند آیا می شود کسی فرزندش را از دست بدهد و محزون نگردد و در اثر حزن اشک از دیدگانش جاری نشود؟ آیا می شود مادری که فرزندش را از دست داده است از گریه کردن نهی کرد؟ و به او گفت گریه نکن.
پرواضح است که اسلام دینی فطری است و بدون مخالفت با فطرت انسانی ـ مطابق اقتضایات آن ـ برنامه‏های خود را تنظیم نموده است. هرگز ممکن نیست که دینی جهانی، گریه و اندوه را در از دست دادن دوستان و عزیزان، تا وقتی که موجب خشم و غضب خداوند نشده است، تحریم کند. در بررسی‏های تاریخی، شاهد آنیم که پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) صحابه و تابعین، براساس همین اقتضای فطری رفتار کرده‏اند. پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) هنگام مرگ فرزند دلبندش ابراهیم، می‏گریستند و می‏فرمودند:
"چشم می‏گرید و قلب می‏سوزد و جز آنچه مورد رضایت خدا است نگوییم. ای ابراهیم! ما در فراق تو در اندوهیم".(1)

تاریخ‏نگاران و سیره‏نویسان نوشته‏اند: هنگامی که ابراهیم فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله)در حال احتضار بود، پیامبر(صلی الله علیه و آله) وارد خانه شدند و او را در دامن مادرش دیدند. او را گرفتند و در دامان خود خواباندند و فرمودند:
" ای ابراهیم! کاری از ما ساخته نیست، سپس اشک چشمان آن حضرت را فراگرفت و فرمودـ ـ ما در فراق تو اندهناکیم، چشم گریان است و قلب سوزان و آنچه خشم خدا را موجب شود بر زبان نرانیم و اگر نبود که مرگ حق است و وعده‏ایست صادق و راهی است که همه باید بروند، اندوه ما بر تو صد چندان از این بود".
در این هنگام عبدالرحمان ابن عوف به آن حضرت گفت: مگر شما خودتان از گریه بر اموات نهی نکردید؟ حضرتشان پاسخ دادند:
"نه! اما از دو صدای جاهلانه و دو کار نهی کرده‏ام؛ داد و فریاد به هنگام وارد آمدن مصیبت و خراش دادن صورت و پاره کردن گریبان و صدای گریه‏ای که در خلق پیچانده شود که شیطانی است، و صدای نغمه لهوآمیز. امّا این گریه من، ناشی از عطوفت و رحمت است و البته کسی که رحم نکند، براو رحم نشود".(2)

ایشان در مرگ فرزندشان «طاهر» نیز می‏گریستند و می‏فرمودند:
"چشم گریان است و اشک ریزان و قلب سوزان و البته خداوند را عصیان نخواهیم کرد".(3)

علامه امینی در اثر گران‏سنگ خود «الغدیر»، موارد بسیاری از گریه پیامبر(صلی الله علیه و آله) و صحابه و تابعین را در مصیبت فقدان عزیزان و دوستان، گردآورده است. ونیز پیامبر دراین مورد فرموده اند:
"أَوْلَادُنَا أَکْبَادُنَا صُغَرَاؤُهُمْ أُمَرَاؤُنَا کُبَرَاؤُهُمْ أَعْدَاؤُنَا فَإِنْ عَاشُوا فَتَنُونَا وَ إِنْ مَاتُوا أَحْزَنُونَا". "فرزندان ما پاره های جگر ما هستند، هنگامی که کودک هستند بر ما امارت می کنند و هنگامی که بزرگ می شوند (به خاطر کارهای نسنجیده) گویی با ما دشمنی می کنند ودر طول زندگی برای ما آزمایش (الهی) هستند و هنگامی که می میرند آدمی را اندوهناک می کنند".(4)
مراد همین جمله ی ‌آخر روایت است که پیامبر حزن در مرگ فرزندان را تایید می کنند. اسلام چه چیز را نهی کرده است؟‌ آنچه در اسلام مورد نهی واقع شده است جزع و فزع است. جزع و فزع یعنی صدای شیون را بلند کردن، بر صورت کوبیدن، موها را کندن و گریبان دریدن و... زیرا این امور منافی صبر است و به گونه ای اعترض به فعل و قضای خداوند است. که امام باقر علیه اسلام در حدیثی به این مطلب اشاره می فرمایند.(5) اما در عزای سیدالشهدا، علیه السلام کسی به قضای الهی اعتراض نمی کند بلکه اعتراض به عمل گروهی است که خود را مسلمان نامیدند و خلیفه پیامبر معرفی کردند، ولی جگر گوشه پیامبر و سید جوانان اهل بهشت را به بدترین وضع کشتند و اهل بیتش را اسیر کردند.
آیا کشتن فرزند پیامبر(صلی الله علیه و آله)، دل پیامبر(صلی الله علیه و آله) را اندوهگین و چشمان او را اشک آلود نمی کند؟ بله اسلام دستور به صبر داده است. زیرا باید به قضا و قدر الهی راضی بود. اما انسان در مرگ عزیزانش قطعاً اندوهگین می شود و ممکن است اشک از دیدگانش نیز جاری شود، ولی نباید عملی مرتکب شود که اعتراض به قضای الهی محسوب شود. نمونه های دیگری از حزن و اندوه و گریستن پیامبر در تاریخ نقل شده است. که فقط برای نمونه به دو مورد دیگر اشاره می شود:

"وقتی حمزه(ره) در جنگ احد به شهادت رسید، صفیه دختر عبدالمطلب(رضوان الله علیه) سر رسید و به دنبال پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‏گشت [وقتی آن حضرت را یافت] پیامبر(ص) بین او و انصار فاصله شدند و فرمودند: او را به حال خود گذارید. صفیه در نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله) (با جنازه حمزه)نشست و گریست. هرگاه صدای او به گریه بلند می‏شد، صدای گریه پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز؛ و اگر او آهسته می‏گریست پیامبر(صلی الله علیه و آله) هم. حضرت فاطمه(علیهاالسلام) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نیز می‏گریستند و پیامبر(صلی الله علیه و آله) همراه او گریه می‏کردند. (6).

"پس از جنگ احد که پیامبر(صلی الله علیه و آله) به مدینه بازگشتند، با خبر شدند که زنان انصار بر شهدای خود گریه می‏کنند. حضرتشان فرمودند:
«امّا حمزه عزادار و گریان ندارد»! انصار با شنیدن این جمله، به زنان خود گفتند: هر کس خواست برای شهید خود گریه کند، ابتدا بر حمزه عموی پیامبر گریه کند. [بنا به گفته مؤلف کتاب مجمع الزواید] این رسم تاکنون ادامه دارد و مردم بر هیچ مرده‏ای گریه نمی‏کنند مگر آنکه ابتدا بر حمزه بگریند". (7) پس اندوهگین شدن و گریه کردن در مرگ عزیزان حرام نیست بلکه نشیت گرفته از عواطف انسانی است.و در سیره پیامبر و ایمه نیز وجود داشته است. ولی آنچه نهی شده است عمل کردن به گونه ای است که اعتراض به فعل خداوند و قضای الهی باشد. بر همین اساس است که در روایات وارده از ایمه علیهم السلام دستور برپایی مجالس عزای سیدالشهدا و گریه کردن و گریاندن دیگران در مصیب سیدالشهدا وارد شده است.که در این قسمت به تعدادی از آنها اشاره می گردد:

1- امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:
گریه و جزع در تمامی مصیبت های جزع آور مکروه است جز گریه ی بر حسین (علیه السلام) که – نزد خد اوند مأجور است.(8)
و همین طور می فرمایند:
2- امام صادق (علیه السلام) چون می شنوند که عده ای از شیعیان در کنار تربت پاک حسین بن علی (علیه السلام) اجتماع می کنند و بر یشان نوحه سرایی می نمایند، می فرمایند:
"خدا را سپاس که برخی از مردم را علاقمند به ما نمود تا مدح ما کنند، بر ما سوگواری نمایند و دشمنان ما را مورد طعن و نفرین قرار دهند."(9)
3- در جای دیگر ایشان به یکی از اصحاب خود می فرمایند: آیا مصایب شهدای کربلا را یادآور می شوی و اظهار جزع و ناراحتی می کنی؟ عرض می کند: آری. حضرتشان می فرمایند: خداوند گریه ات را بپذیرد. تو از کسانی هستی که در خوشحالی ما شادند و در ناراحتی ما اندوهناکند.(10)
4- همچنین امام رضا(علیه السلام) به یکی از اصحاب خود به نام ریان بن شبیب می فرمایند:
هر گاه خواستی بر مصبیتی گریه کنی، شایسته است که بر مصیب امام حسین (علیه السلام) گریه نمایی، چرا که او را به سان ذبح گوسفند به شهادت رساندند، و سپس ادامه می دهند که به سبب عاشورای امام حسین و گریه فراوان ما اهل بیت بر آن حضرت چشمان ما زخم شده و دلهایمان سوخته است و اشک چشمان ما، روان است، پس باید که گریه کنندگان بر حسین گریه کنند، بدانید که گریه بر حسین (علیه السلام) قلب انسان را پاک می کند. (11)
گریه بر مصایب اهل بیت علیهم السلام مطابق دستور اهل بیت(علیهم السلام) است سخن امام صادق علیه السلام مؤید عملکرد شیعه است:
"هر جزع و گریستنی مکروه است بجز جزع و گریستن بر حسین علیه السلام."(12)
گریه بر سیدالشهداء از جمله تعظیم شعایر الهی است که قرآن به بزرگداشت آن دستور داده است.
ذَلِکَ وَمَن یُعَظِّمْ شَعَایِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَی الْقُلُوبِ (14)"این دستور الهی است و کسی که بزرگ بداند شعایر الهی را پس محققاً این کار از تقوی قلوب است." شعایر الهی یعنی نشانه های پروردگار که انسان را به یاد خدا می اندازد. و بطور کلی تمام آنچه در برنامه های دینی وارد شده و انسان را به یاد خدا می اندازد شعایر الهی است و بزرگداشت آن نشانه تقوای دلهاست. اساساً در دستورات الهی وقتی موضوع یک حکم که تغییر می کند، حکم آن نیز تغییر می کند. مثلاً دروغ گفتن حرام است و از گناهان کبیره شمرده می شود. ولی هنگامی که جان و مال مسلمانی در خطر است دروغ گفتن واجب می گردد. گفتار امام صادق علیه السلام نیز بر همین اساس است. هر گونه جزع کردن مکروه است زیرا اعتراض به قضای الهی است، ولی جزع و گریه بر سیدالشهداء علیه السلام چون تعظیم شعایر الهی است مستحب می باشد.

با توجه به توضیحات مذکور چرا امام حسین علیه السلام در کربلا ازخواهرشان حضرت زینب علیهاالسلام خواستند: خواهرم! تو را به خدا سوگند می دهم که وقتی من کشته شدم گریبانت را پاره مکن و چهره ات را با ناخن هایت خونین مکن و به خاطر شهادت من فریاد واویلا سرمده؟
در پاسخ باید گفت این فرمایش سیدالشهداء دو وجه می تواند داشته باشد.
الف- یا آن حضرت خواهرش را از جزع و فرع نهی می کند به این معنی که مبادا به قضای الهی اعتراض کند.
ب- یا آن حضرت خواهرش را نهی می کند که مبادا با این اعمال خودت را در مقابل دشمن خوار نشان دهی و باعث خوشحالی آنان گردی. بلکه باید در مقابل آنها عزت خود را حفظ کنی. بر کسی پوشیده نیست که ماموریت کاروان اسرا افشای اعمال ننگین دستگاه خلافت بوده است و این کار با جزع و فرع منافات دارد.

چند نکته دیگر:
1- هرکسی در رثای عزیز از دست رفته اش ناخودآگاه از چشمانش اشک جاری می شود. همانند پیامبر(صلی الله علیه و آله) که در مرگ فرزندش ابراهیم اشک از دیده اش جاری شد. و آیا کسی دیده است که مادر در مرگ فرزندش اشک از دیده اش جاری نشود؟ هر چند هم که مامور بر صبر باشد، اشک چشم چیزی است که مادر نمی تواند از‌آن جلوگیری کند. حضرت یعقوب پیامبر الهی (علیه السلام) در دوری و فراق یوسف (علیه السلام) گریست. آنق در گریست که چشمانش نابینا گردید. همه اینها ناشی از محبتی است که خداوند در نهاد مادر و پدر قرار داده است. دوست داران سیدالشهداء عیه السلاما و اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) آنچنان شیفته آنان هستند که در ریای آنان اشک دیدگانشان ناخودآگاه جاری می شود. و پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آنان را این چنین توصیف می- فرمایند:
إِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَیْنِ حَرَارَةً فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لَا تَبْرُدُ أَبَداً.... (15). همانا از کشته شدن حسین حرارتی در قلوب مومنین وجود دارد که هرگز تا ابد خاموش نمی شود.

2- گریه بر سیدالشهدا و برپایی عزاداری او چیزی نیست که فقط علمای زمان ما مطرح کرده باشند بلکه اگر به کتب علمای قرن های گذشته هم مراجعه کنیم همه آنها در این باب روایاتی نقل کرده اند که نشان دهند اصالت آن در تشیع است و چیزی نیست که بگوییم ساخته آخوندها و یا پادشاهان صفوی است. مثلاً مرحوم ابن قولویه متوفی سال 367(از علمای قرم چهارم) در کتاب کامل الزیارات نه باب را به موضوع گریه بر مصیبت اهل بیت اختصاص داده است. و حتی یکی از این بابها تحت عنوان «ثواب کسی که بر حسین بن علی گریه کند» نام گذاری شده است. آیا پوشیدن لباس سیاه در عزای اهل بیت مکروه است؟ در فقه پوشیدن لباس سیاه مکروه می باشد ولی حرام نیست. اما هر حکمی چه حرام باشد و یا حلال، مکروه باشد یا مستحب ممکن است با عوض شدن موضوع، حکم اش نیز عوض شود. به عنوان مثال: دروغ گفتن حرام است و از گناهان کبیره محسوب می گردد که موجب عقوبت اخروی برای شخص دروغگو می گردد. اما شرع مطهر می گوید اگر جان و مال مسلمانی در خطر بود گفتن دروغ واجب است. در اینجا اگر دروغ نگویی مستوجب عقوبت اخروی می شوی. چرا؟ زیرا موضوع عوض شده است پس حکم هم عوض می شود. عملی حرام بوده، واجب و حلال می شود و یا برای اصلاح بین دو نفر، دروغ گفتن مستحب است و بعضی اوقات واجب است. زیرا موضوع عوض شده است پس حکم هم عوض می شود. همین طور است پوشیدن لباس سیاه که مکروه است. بطور معمول پوشیدن لباس سیاه مکروه است، اما در تعظیم (بزرگداشت) شعایر دینی و احیای دین مستحب می شود. سیاه پوشی چون لباس فرعون متکبر بوده است، برای مسلمانان که از طرف شرع مامور به خضوع هستند مکروه است، اما چون عزای سیدالشهدا از جمله تعظیم شعایر الهی است و باعث بقای دین است موضوع را عوض می کند بنابراین حکم نیز تغییر می کند و هیچ مرجع تقلیدی آن را نهی نکرده است بلکه همه آنها بلاتفاق در ایام عزاداری سیدالشهداء سیاه به تن می کنند. در هنگام مراجعت کاروان اسیران از شام نیز امام سجاد دستور می دهد که بر کاروان ها پارچه سیاه بزنند تا نشانه عزاداری باشد. اصولاً هر ملتی برای اینکه نشان دهند عزادار هستند نشانه هایی دارند. اکثر ملل برای نشان دادن عزادار بودن آداب و سننی دارند. اکثر آنها از رنگ سیاه برای نشان دادن عزادار بودن استفاده می کنند ولی مثلامردم کشور کره از لباس سفید استفاده می کنند که در قسمت هایی از آن نوار سیاه نصب شده است. بعضی فقط از کراوات یا پاپیون سیاه استفاده می کنند و یا... نکته دیگر این است که در دین اصولی بیان شده ولی کیفیت عمل به عرف واگذار شده است. بطور مثال تکریم و الدین دستور اسلامی است ولی کیفیت تکریم و نحوه احترام در هر جامعه ایی متناسب با عرف آن جامعه است. ویا احترام به میهمان دستور دین است ولی نحوه احترام در هر منطقه و جامعه ایی با منطقه و جامعه دیگری متفاوت است. اصل عزاداری نیز در دین آمده است ولی کیفیت آن مطابق با عرف آن جامعه است. اما اگر در یک مسیله از طرف خدا و پیامبر حکمی آمده باشد دیگر نمی شود از عرف تبعیت کرد. ویا به روش دیگری عمل کرد. برای امام حسین و اهل بیت بنا به آیه مودت ما موظف به تکریم هستیم اما ما کیفیت تکریم را در قبه سازی و عزاداری و یا جشن میلاد گرفتن می دانیم. مثلا مگر در ساختن مسجد دستور رسیده که حتما گنبد داشته باشد و یا گل دسته داشته باشد؟ اما عرف چنین شده و از طرف شارع هم نهی نشده است.

------------------------------------------

1. سنن ابن داود: 1/58؛ سنن ابن ماجه: 1/482.
2. السیرة الحلبیه: 3/348.
3. مجمع الزواید هیثمی: 3/8.
4.بحارالأنوار ج 101 ص 97 ح 51
5. (کافی ج 3 ص 223- ح 1، 4، 10، 11) عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ مَا الْجَزَعُ قَالَ أَشَدُّ الْجَزَعِ الصُّرَاخُ بِالْوَیْلِ وَ الْعَوِیلِ وَ لَطْمُ الْوَجْهِ وَ الصَّدْرِ وَ جَزُّ الشَّعْرِ مِنَ‏ النَّوَاصِی وَ مَنْ أَقَامَ النُّوَاحَةَ فَقَدْ تَرَکَ الصَّبْرَ وَ أَخَذَ فِی غَیْرِ طَرِیقِهِ وَ مَنْ صَبَرَ وَ اسْتَرْجَعَ وَ حَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ رَضِیَ بِمَا صَنَعَ اللَّهُ وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ وَ مَنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ جَرَی عَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ هُوَ ذَمِیمٌ وَ أَحْبَطَ اللَّهُ تَعَالَی أَجْرَهُ
6. امتاع المقریزی، ص 154.
7. مجمع الزواید: 6/120.
8.بحار الانوار ج 44 ص 291
9.کامل الزیارات ص 539
10.کامل الزیارات ص 101
11.عیون الاخبار الرضا ج 1 ص 299
12. بحار جلد 44 ص 280 حدیث 9
13.کامل الزیارات ص 174
14.آیه 32- سوره الحج
15. مستدرک‏الوسایل ج 10 ص 318 باب 49- باب استحباب البکاء لقتل الحسین