پرسش اول: چرا شب قدر را"شب قدر"می نامند؟!

در پاسخ این پرسش، مطالب فراوانی گفته شده است ولی به نظر می رسد که حکمت این نامگذاری همه یا یکی از موارد ذیل است که در تفسیر نمونه ذکر شده است:

1. شب قدر به این جهت"قدر"نامیده شده که جمیع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعیین می‏شود، شاهد این معنی سوره دخان است که می‏فرماید: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنْذِرِینَ فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ‏:"ما این کتاب مبین را در شبی پر برکت نازل کردیم، و ما همواره انذار کننده بوده‏ایم، در آن شب که هر امری بر طبق حکمت خداوند تنظیم و تعیین می‏گردد"(دخان- 3 و 4). این بیان هماهنگ با روایات متعددی است که می‏گوید: در آن شب، مقدرات یک سال انسانها تعیین می‏گردد، و ارزاق و سرآمد عمرها، و امور دیگر، در آن لیله مبارکه تفریق و تبیین می‏شود....

2. بعضی نیز گفته‏اند آن شب را از این جهت شب قدر نامیده‏اند که دارای قدر و شرافت عظیمی است (نظیر آنچه در آیه 74 سوره حج آمده است‏ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ‏"آنها قدر خداوند را نشناختند").

3. گاه نیز گفته‏اند به خاطر آن است که قرآن با تمام قدر و منزلتش بر رسول والا قدر، و به وسیله فرشته صاحب قدر نازل گردید.

4. یا اینکه شبی است که مقدر شده قرآن در آن نازل گردد.

5. یا اینکه کسی که آن شب را احیا بدارد صاحب قدر و مقام و منزلت می‏شود.

6. یا اینکه در آن شب، آن قدر فرشتگان نازل می‏شوند که عرصه زمین بر آنها تنگ می‏شود، چون تقدیر به معنی- تنگ گرفتن نیز آمده است مانند وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ‏ (طلاق- 7).

بنا بر نظر «آیت الله مکارم شیرازی» و همکارانشان در تفسیر نمونه، همه این معناها درست است و جمع میان تمام این تفسیرها در مفهوم گسترده"لیلة القدر"کاملا ممکن است هر چند تفسیر اول از همه مناسبتر و معروفتر است. (ر. ک.: تفسیر نمونه، ج 27، ص 187- 188.)

پرسش دوم: شب قدر دقیقاً کدام یک از شبهای سال است؟

پاسخ: یقینی است که شب قدر از شبهای ماه مبارک رمضان است و این مطلب از قرآن کریم فهمیده می شود زیرا از سویی این آیه نازل شده"شَهْرُ رَمَضانَ‏ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی‏ وَ الْفُرْقانِ... (بقره 185)"که بر اساس آن ماه رمضان ماه نزول قرآن است و از سوی دیگر و با ملاحظه آیه"إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی‏ لَیْلَةِ الْقَدْرِ"(قدر 1) که شب قدر را شب نزول قرآن می داند؛ فهمیده می شود که شب قدر در ماه مبارک رمضان است. ولی شب قدر کدامیک از شبهای ماه رمضان است؟ پاسخ این پرسش در قرآن نیامده است. در روایات اهل بیت علیهم السلام چند شب به عنوان شب قدر مطرح شده است: 19 و 21 و 23 ماه رمضان. و بر روی شب 21 و 23 بیشتر تأکید شده است. بنا بر نظر علامه طباطبایی شب قدر، شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان است ولی برای تعظیم آن و اینکه با ارتکاب معاصی به آن اهانتی نشود؛ در بسیاری از روایات معین نشده است. (ر. ک.:المیزان، ج 20 ص 333.)

پرسش سوم: اگر در شب قدر همه وقایع یک سال آینده تقدیر می شود؛ پس ما تا سال بعد بی اختیاریم و خواهی یا نخواهی همان تقدیرات را انجام خواهیم داد؟!

پاسخ: انسان تا زمانی که در این دنیاست؛ مکلف است و معنای تکلیف این است که اختیار دارد و می تواند بین خیر و شرّ، یکی از آن دو را برگزیند و تقدیر در شب قدر نیز، اختیار را از بین نمی برد بلکه انسان همچنان آزاد است و می تواند عبادت خدا را و یا معصیت او را انتخاب کند. در شب قدر، سرنوشت هر انسانی با ملاحظه اراده و اختیار او مشخص می شود و معنای این تقدیر این نیست که او از این به بعد مجبور می شود. هر انسانی در برابر اعمال و رفتارهای اختیاری خودش مسیول است و مورد مؤاخذه قرار می گیرد و پاداش یا کیفر می بیند و روشن است که اگر کسی مجبور باشد؛ تشویق یا تنبیه او بی معناست؛ همان طور که در این صورت؛ بهشت و جهنم نیز معنایی نخواهد داشت.

در شب قدر، با توجه به عملکرد و زمینه سازی هایی که هر انسانی تاکنون انجام داده است؛ سرنوشت او معلوم می گردد یعنی معین می شود که تا سال بعد او چه آزمایش هایی در پیش دارد و با اختیار و انتخاب خودش چه کار خواهد کرد. بنا بر این سرنوشت و تقدیر انسان بستگی به اعمال و رفتار او دارد و این انسان است که با اراده و انتخاب های خوب یا بدش، سرنوشت خودش را در شب قدر و در روز و شب های دیگر می سازد و خودش را بدبخت یا خوشبخت می کند.

پرسش چهارم: آیا سرنوشت و تقدیری که در شب قدر معین می شود قابل تغییر است؟

پاسخ: بله. سرنوشت قابل تغییر است و به صورت کلی می توان گفت در این مورد، رفتارهای خیر و شایسته مانند توبه و دعا و نماز و صدقه و صله رحم و... تأثیر مثبت بر سرنوشت انسان دارد و رفتارهای شرّ و ناشایست مانند هر نوع گناه و دروغ و تهمت و بخل و قطع رحم و... تأثیر منفی بر آن دارد. در فرهنگ اسلامی، تغییر سرنوشت،"بداء"نامیده می شود.

پرسش پنجم: آیا در صورتی که انسان در شب قدر و در ماه رمضان بخشیده نشود؛ تا سال بعد بخشیده نخواهد شد؟

پاسخ: این مطلب در برخی روایات آمده است که امام صادق(ع) فرمود:مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ إِلَی قَابِلٍ إِلَّا أَنْ یَشْهَدَ عَرَفَةَ."(الکافی، ج، ص 66.) یعنی: کسی که در ماه رمضان آمرزیده نشود، تا سال بعد بخشیده نمی شود مگر آنکه عرفه را دریابد و در آن روز توبه کند.

به نظر می رسد منظور امام علیه السلام تأکید بر چند نکته است:

1. ارزش و فضیلت ماه رمضان و آماده بودن شرایط و زمینه های پذیرش توبه و آمرزش گناهان.

2. اهمیت روز عرفه بعد از رمضان و وجود زمینه های بیشتر برای جلب مغفرت الهی.

3. سختی توبه در زمان های دیگر چون شرایط و زمینه ها کمتر آماده است.

در نتیجه، معنای روایت مذکور هرگز این نیست که توبه واقعی در اوقات دیگر پذیرفته نمی شود بلکه مقصود این است که بازگشت و توبه راستین مشکل است چون شرایط و فضای روحی و معنوی کمتر آماده است. بنا بر این هرگز نباید ناامید شد چون خدای کریم، همیشه مهربان و تواب و بخشنده است و او هر چه بخواهد؛ همان می شود.



ابنا