وهابیت تکفیری؛ پیدایش، اهداف و ایده ها (قسمت اول)

اشاره

مسلمانان جهان و ملت های غیر اسلامی این روزها شاهد اوج گیری حملات ددمنشانه دشمنان جنایتکار وهابیت تکفیری که از سوی استکبار جهانی به رهبری آمریکا، صهیونیزم و کشورهای اروپایی حمایت می شوند، برعلیه مسلمانان و شیعیان مظلوم به ویژه شیعیان پاکستان هستند. در این جنایات مردم بی دفاع در کوچه و بازار و محل کار هدف قرار می گیرند و به خاک و خون کشیده می شوند!؟. دشمنان اسلام که در کشته شدن یک شهروند عادی در بعضی کشورها فریاد اعتراض گونه و حقوق بشری آن ها به آسمان ها می رسد و گوش ها را کَر می کند! در برابر این حوادث نه تنها هیچ عکس العملی از خود نشان نمی دهند، بلکه با کمال بی شرمی و جسارت از عاملان این جنایت ها هم دفاع می کنند!؟.

با توجه به این حوادث، جهت روشن تر شدن عوامل این رخدادها و افشای چهره ننگین و رسوای فرقه ی وهابیت تکفیری که از سوی استکبار و دولت های دست نشانده آن ها در منطقه مانند عربستان سعودی، قطر و... حمایت تسلیحاتی و مالی و سیاسی می شوند، مقاله ی زیر که به بررسی چگونگی پیدایش وهابیت از سوی محمدبن عبدالوهاب، ایده ها و افکار آن پرداخته شده، تقدیم خوانندگان عزیز می‏شود.

قبل از ورود به تحقیق، نکاتی را یادآور می شوم:

1- فرقه وهابیان که توسط محمدبن عبدالوهاب تَمیمی نَجدی(1115ـ 1206 هـ.ق) در قرن دوازدهم هجری در جزیرة العرب متولد شد، فرقه ای گمراه، انحرافی و به دور از تعالیم والای اسلامی بود که تاکنون غیر از تفرقه افکنی، تباهی و تخریب و جنایت در جهان اسلام و کشورهای اسلامی نتیجه ای نداشته است!.

2- ادعای توحید خالص و نفی هرگونه شرک و خرافه پرستی و مبارزه با افکار و اعتقادات کفرآمیز!، همراه با قشری گری، یک سو نگری، مغالطه گری و تخریب آثار اسلامی، در عمل، سر از سازش کاری با کفار و استعمارگران جهان خواری مانند انگلستان و آمریکا در آورده است!؟.

3- از طرفی استعمارگران به خصوص استعمارِ انگلیس، اگر نگوییم در ایجاد و تأسیس این فرقه تلاش زیادی کرده؛ روشن است که بهره های فراوانی از این فرقه و فرقه های مشابه مانند قادیانه در هند، بهاییت در ایران و... به چنگ آورده است. این فرقه هم اکنون مهم ترین و بزرگ ترین آلتِ دست کشورهای استعمارگر آمریکا، انگلیس و بزرگ ترین مانع اتحاد مسلمان می باشد؟.

4- وهابیان، سرزمین وحی و پیامبران الهی را، پایگاه و مرکز رفت و آمد کفار و مشرکان و تجمع نیروها و ابزار و آلات جنگی دشمنان قسم خورده اسلام و مسلمین کرده اند!.

5- از سوی دیگر، سردم داران این فرقه ضاله، با انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام خمینی(ره) که بزرگ ترین حماسه اسلامی در قرن چهاردهم هجری/ بیستم میلادی بود، به مخالفت برمی خیزند و از هرگونه مبارزه و تحریک و آشوب در باره مردم مسلمان ایران و رهبران مذهبی کوتاه نمی کنند!. آمار و ارقام منتشره، نشان می دهد در عربستان سعودی(مرکز وهابیان) در طول سال و هر روز و شب، صدها و هزاران مقاله، سخنرانی، اجلاس، کتاب و... از سوی موسسات و مراکز فرهنگی آن کشور به ویژه، رسانه های خبری وابسته به جریان سلفی- وهابی(سایت ها و ماهواره ها) در مخالفت و مبارزه با اصول و مبانی اصیل شیعه اِثنا عشری[اسلام ناب محمّدی"صلّی الله علیه وآله"] چاپ، نشر، ایراد و برگزار می شود!.

6- با توجه به این مسایل، علی رغم کتب و مقالات بسیاری که از طرف اندیش مندان و شخصیت های علمی و دینی ایران اسلامی و بعضی کشورهای مسلمان در باره تاریخ، عقاید و عمل کرد فرقه وهابیان منتشر شده است، در این تحقیق تلاش شده با توجه به ضرورت آگاهی بخشیدن به نسل جوان و در دفاع از اعتقادات بر حق شیعه اثنی عشری و عموم علاقه مندان مباحث تـاریخی و شیفته گان انقلاب شکوه مند اسلامی ایران، و توضیح و تبیین فرمایش تاریخی امام خمینی(رحمه الله) در مورد مذهبِ سراپا بی اساس و خرافاتی وهّابیت، گامی هر چند کوچک برداشته و دَین خود را اداء نموده باشم. ان شاء الله.

1) محمد بن عبدالوهاب کیست؟

فرقه ی وهابیت در نیمه دوم قرن هجدهم میلادی ـ دوازدهم هجری در منطقه نَجد(1) جزیرة العرب(عربستان فعلی) ظهور پیدا کرد. مؤسس(بنیانگذار) این فرقه، شیخ محمدبن عبدالوهاب بن سلیمان می باشد که در سال 1115 هـ.ق(2) در شهر عُیَیْنِه به دنیا آمد. می گویند، او از کودکی به مطالعه کتب تفسیر و حدیث و عقاید(مِلَل و نِحَل) علاقه داشت. فقه حنبلی را نزد پدر خود که از علمای حنبلی و قاضی شهر بود، آموخت. مسافرت های مختلفی به حُرَیْملاء(یکی از شهرهای نجد)، مکّه(سفر حج) مدینه، بصره، أحساء به قصد فراگیری علم و دانش و آشنا شدن با اعتقادات و سلوک مردم انجام داد. این مسافرت ها در حدود سال های 1139 هـجری قمری به بعد بود. در این ایام محمدبن عبدالوهاب با اظهار بعضی افکار و اعتقادات در مذمّت و بدگویی رفتار عبادی مردم مسلمان در هنگام طواف، زیارت قبور و توسل و شفاعت خواستن و... باعث ناراحتی و خشم پدرش(عبدالوهاب بن سلیمان(3)، برادرش(سلیمان بن عبدالوهاب)(4) و علمای اهل تسنن مکه و مدینه و شهرهای دیگر شد. او با پیشوایان دینی به مخالفت برخاست و به تکفیر مؤمنان به ویژه شیعیان پرداخت. او اعلام کرد، زیارت قبر پیامبر اعظم"صلی الله علیه وآله"و توسل به آن حضرت و سایر انبیاء و اولیاء و صالحان و زیارت قبور آن ها شرک است!؟

پدر و برادرش با آراء و انحراف فکری محمدبن عبدالوهاب به مبارزه بر خواستند(5). پدرش از او خواست این گونه سخنان اختلاف انگیز را به زبان نراند. برادرش دو کتاب، بر ردّ افکار و آراء او به نام"الصواعق الإلهیة فی الرّد علی الوهابیة"و"فَصل الخطاب فی الرّد علی محمدبن عبدالوهاب"نگاشت. دامنه اختلاف فکری بین محمدبن عبدالوهاب، پدر و برادرش در مورد زندگی مردم و اعمال مذهبی مانند مناسک حج، زیارت قبور، توسل و شفاعت از بزرگان و... در بین مردم نیز طرح گردید. مردم از این گونه حرف های خشک و ساده ناراحت بودند و در نزد علماء و بزرگان از جمله"عبدالوهاب"پدر محمد شکایت می کردند و او فرزندش را نهی می کرد ولی فایده ای نداشت!. بالأخره پدر او در سال 1153 هـ. چشم از جهان فرو بست.(6)

پس از درگذشت پدرش، شیخ محمدبن عبدالوهاب قدرت و جرأت زیادی در اظهار و ابراز سخنانش پیدا کرد و تعدادی پیرو و اصحاب به دنبال سخنان اختلاف برانگیز او حرکت کردند و تعدادی نیز در مخالفت با او و عقایدش قصد نابودی و قتل او را داشتند، تا اینکه او در حدود سال 1145 هجری به صورت رسمی و علنی دعوت خود را آشکار و فرقه جدید «وهابی یا وهابیون یا وهابیت» را از عُیَیْنِه(زادگاهش) اعلام نمود.(7)

لازم به ذکر است که منطقه نَجد و بعضی از مناطق دیگر حجاز، محل زایش و رشد و نمو مدّعیان نبوت و پیامبری بوده و می گویند؛ محمدبن عبدالوهاب به مطالعه سرگذشت آن ها شدیداً علاقه داشت، که به چند نمونه از آن ها اشاره می شود:

1ـ مُسَیلمه وایلی معروف به مسیلمه کذّاب، در نزدیکی عُیَیْنِه متولد شد و پس از ظهور اسلام و تسخیر جزیرة العرب توسط مسلمانان، او به محضر پیامبر"صلّی الله علیه وآله"رفت ولی تسلیم نشد و در نامه ای به رسول خدا(ص) ادعای پیامبری کرد:
«از مُسیلمه، پیامبر خدا به محمد رسول خدا، سلام بر تو و بعد، من در أمر[نبوت] با تو شریکم، نصف زمین از آنِ من و نصف دیگرش از آنِ قریش، اگر چه قریش مردمی متجاوزند».
پیامبر اکرم(ص) در جواب او نوشت: «بسم اللّه الرحمن الرحیم... از محمد[ص] رسول خدا به مُسیلمة کذّاب، سلام بر کسی که پیرو هدایت باشد، اما بعد، زمین از آنِ خداوند است و آن را به هر کسی از بندگان خویش که بخواهد به ارث می گذارد و عاقبت از آن پرهیزگاران است...».(8)در زمان ابوبکر، سپاهیان اسلام به دیار بنی حنیفه(محل سکونت مُسیلمه) حمله بردند و او در سال 12 هجری کشته شد.

2ـ سَجاح بِنْتِ حارِث تمیمی که شاعره بود، پس از رحلت پیامبر"صلّی الله علیه وآله"، ادعای نبوت کرد. جمعی از قبیله اش با او همراه شدند و با مُسیلمه کذّاب ازدواج کرد، ولی پس از مرگ او به بصره کوچید و در زمان خلافت معاویه مرد.(9)

3ـ اَسْعد ذُو الْحَنار، اولین مرتد در تاریخ اسلام می باشد که ادّعای پیامبری کرد، رسـول خدا"صلّی الله علیه وآله"دستور کشتن او را صادر و بالأخره در سال 11 هجری کشته شد.(10)

4ـ طُلیحة بْن خُویلد(کذّاب) که از شجاعان عرب محسوب می شد، در سال نهم هجری با تعداد زیادی نزد پیامبر(ص) آمد و مسلمان شد، ولی پس از بازگشت، مُرتَد گردید و ادعای پیامبری نمود و طرف داران زیادی جمع کرد و به مدینه حمله نمود، ولی مسلمانان آن ها را عقب راندند و طیلحه به سرزمین نجد فرار نمود و بالأخره در نهاوند کشته شد.(11)

محمدبن عبدالوهاب پس از مخالفت مردمِ شهر حُریملاء، به عُییَنه کوچید. حاکم شهر که «عثمان بن حَمَد ] مَعْمَر[» بود، او را تحریک نمود تا به قصد حاکمیت و سلطنت منطقه با او متحد شود و همین طور نیز شد. در اولین گام قبر «شهید زید بن الخطّاب»(12) برادر خلیفه دوم را خراب نمودند. با رسیدن خبر به حاکم أحساء و قَطیف، «سلیمان بن محمدبن عزیز»، نامه ای به حکم ران شهر عُیَینه نوشت و خواستار قتل محمدبن عبدالوهاب شد ولی عثمان نتوانست این کار را بکند، فقط تصمیم گرفت او را از شهر اخراج کند. لذا محمدبن عبدالوهاب در سال 1160 هجری به شهر«درعیّه» سرزمین«مُسلیمه کذّاب» رفت و با محمدبن سعود وارد گفت و گو و معامله سیاسی شد!. اتحاد(بیعت) آن دو، باعث رشد و گسترش آیین وهابیت گردید که چگونگی آن در بحث های آینده ذکر می شود.
محمدبن عبدالوهاب از حدود سال 1143 هـ.ق با جدیت و تلاش زیاد مردم شهر و نواحی را به توحید خالص! فرا خواند و اعلام نمود که اسلام واقعی و خالص(یعنی اسلام پیامبر"صلّی الله علیه وآله"، و صحابه) را به آن ها می گوید و مدعی شد، «این سیره و روش سلف می باشد».(13)

2) اساتید

محمد بن عبدالوهاب در نَجد(عُیَیْنه) حدود سال های 1120 تا 1139 هـ.ق نزد پدرش عبدالوهاب دروس مختلف تاریخ، حدیث و فقه را طبق مذهب احمدبن حنبل فرا گرفت و می گویند در سال 1135 تا 1149 هـ.ق در سفر حج در مکه و مدینه نیز نزد بعضی از علماء آن جا مانند شیخ عبدالله بن ابراهیم(م 1140 هـ.ق)، ابراهیم بن عبدالله(م 1189 هـ. ق) و.... درس خوانده است. چنان چه در بعضی از نوشته های او ذکر شده است. در شهر بصره نیز نزد «شیخ محمّد المجموعی» مسایلی را فرا گرفته است.(14)

3) سفرها

در باره مسافرت های محمدبن عبدالوهاب در بین نویسندگان تاریخ وهابیت، اختلافاتی مشاهده می شود، مانند اینکه آیا او غیر از مکّه و مدینه و بصره(حجاز و عراق) به مناطق و شهرهای دیگر نیز مهـاجرت کرده است یا خیر؟. چنانچه در باره مسافرت محمدبن عبدالوهاب به خارج از جزیرة العرب، نیز نظرهای متفاوتی دیده می شود.

الف: موافقان

محمدتقی سپهر(ره) می گوید: «محمدبن عبدالوهاب از عراق به ایران آمد و در اصفهان در نزد علمای آن شهر به تحصیل پرداخت... او بسیار چیز را بدعت دانست. از جمله بنای قُباب عالیه بر قبور ایمه و انبیاء"علیهم السلام"و تهذیب بُقاع به زَر[طلا] و سیم[نقره]، موقوف داشتن اشیاء نفیسه در مضاجع متبرّکه و طواف مراقِد ایشان و تقبیل عَتَبه را شرک دانست و مرتکبین این اعمال را با بت پرستان، برابر...». (15)

احمد امین مصری می نویسد: «شیخ محمد[بن عبدالوهاب] در بسیاری از بلاد اسلامی گردش کرد، حدود چهار سال در بصره ماند، پنج سال در بغداد، یک سال در کردستان، دو سال در همدان، سپس به اصفهان کوچ کرد و در آن جا فلسفه اشراق و تصوّف را فرا گرفت. وی از اصفهان به قم رفت و از آن جا به شهر خود بازگشت و مدت هشت ماه از مردم دوری گزید، آن گاه دعوت جدید خود را بر مردم عرضه کرد».(16)

مستر هِمفری(17)[Mr.Humphrey] می گوید: «در بصره... با جوانی آشنا شدم. وی به سه زبان ترکی، فارسی و عربی آشنا بود و صحبت می کرد و جامه طلبه علوم دینی را در برداشت، نامش محمدبن عبدالوهاب بود، او جوانی بسیار بلند پرواز و تندخو بود و از حکومت عثمانی انتقاد می کرد... محمدبن عبدالوهاب به اصفهان سفر کرده است».(18)

در دانش نامه ایران و اسلام آمده است: «محمدبن عبدالوهاب به بسیاری از سرزمین های اسلامی مانند بصره، بغداد، کردستان، همدان، دمشق و قاهره سفر کرده است».(19)

نویسنده دیگری به نام مرجلیوث[Margoliouth] می گوید: «محمدبن عبدالوهاب در سال تاج گذاری نادرشاه(1148 هـ ـ 1736 م.) به اصفهان رفت و به مدت چهار سال در آن شهر فلسفه مشاء، فلسفه اشراق و تصوف آموخت. به گاه درنگ در ایران به قم نیز رفت و پس از سفرش بدان شهر بود که اعلام حمایت از مذهب حنبلی کرد».(20)

عبداللطیف شوشتری می نویسد: «... بعد از آنکه در وطن، پاره ای از علوم عربی و قدری از فقه حنفی]صحیح، حنبلی[ خوانده، مسافرت به اصفهان و در آن یونان کده، از فضلای نام دار و حکمای عالی قدر، استفاده حِکَمیّات نموده بر مسایل حِکَمی، که مَدْحض[لغزشگاه] أقدام عوام کالاًَنعامند، فی الجملة بصیرتی به هم رساند و عَود به وطن و در سَنه 1171 هـ. یا یک، دو سال پس و پیش که ضبط آن درست معلوم نیست،(صحیح 1153 هـ.) مدعی این ملت[ مذهب] گردید».(21)

ابوطالب اصفهانی(معاصر محمدبن عبدالوهاب) نیز می گوید، محمدبن عبدالوهاب به اصفهان و بیشتر شهرهای عراق و ایران حتی به «غَزنین» [از شهرهای افغانستان] سفر کرد.(22)

مدرسی طباطبایی می نویسد: «شیخ[محمدبن عبد الوهاب]از موطن خود به بصره و از آن جا به بغداد و سپس به کردستان عراق رفته و از کردستان به همدان آمده و دو سال در آن جا اقامت گزیده است. آن گاه به اصفهان مهاجرت نموده و هفت سال در آن شهر و مدرسه عباسیه از بناهای شاه عباس صفوی اقامت کرده و در این مدت شرح تجرید قوشجی و شرح مواقف میر سید شریف و حکمة العین را نزد میرزا جان اصفهانی... خوانده، سپس از اصفهان به ری و از آن جا به قم آمده و با دوست همراه خود که علی(قزّاز) نام داشت، یک ماه در این شهر ماند. او سپس به بلاد عثمانی و شام و مصر رفت و از مصر به جزیرۀ العرب بازگشت».(23)

ب ـ مخالفان

در برابر این نقل قول ها که مدعی هستند، محمدبن عبدالوهاب به خارج از جزیرة العرب، از جمله ایران مسافرت کرده و بسیاری از دانستی های خود را از شخصیت ها و مراکز مختلف فکری و دینی خارج جزیرة العرب فرا گرفته است، مورخّان وهّابی مذهب، به طور کلی منکر مسافرت های او به ایران و جاهای دیگر هستند.

برای نمونه یکی از آن ها می نویسد: «امّا ما تجاوز الحدّ من أنه سافر الی الشام کما ذکره خیرالدین الزرکلی فی «الأعلام» و الی فارس و ایران و قم و اصفهان کما یذکره بعض المستشرقین و نحوهم فی مؤلفاتهم المعروفة بالأخطاء و مجانبة الحقیقة کمرجلیوث فی دایرة المعارف الاسلامیة و بِرایجس و هیوجز و زُویمر و بالغریف و کتاب لُمعَ الشهاب فی سیرة محمدبن عبدالوهاب و من تأثر به فهو امرٌ غیر مقبول لانّ حفید الشیخ ابن حسن و ابنه عبداللطیف و ابن بِشر نصّوا علی َانّ الشیخ محمدبن عبدالوهاب لم یتمّکن من السفر الی الشام کما قدمنا. و اما ما زُعم ان الشیخ رحل الی فارس و ایران و قم و اصفهان فاِنّ عبدالحلیم الجُندی یذکر فی کتابه الإمام محمدبن عبدالوهاب او انتصار المنهج السلفی انه ناقش فی هذه الواقعة الشیخ عبدالعزیزبن باز فی الریاض فانکر ما أورده المؤلّفون من رحلة الشیخ الی کردستان و ایران و قرّر انه تلقی هذا عن أشیاخه و منهم حفدة الشیخ و بخاصّة شیخه محمدبن ابراهیم...». (24)

ترجمه: «آن چه که فراوان نقل شده که شیخ به شام، ایران(فارس)، قم و اصفهان مسافرت کرده مانند گفته زرکلی در أعلام و بعضی از مستشرقان و مانند آن ها در تألیفات معروف خودشان که با خطاها و دور بودن از حقیقت همراه است مانند نظر «مِرجلیوث در دایرة المعارف الاسلامیة» و «بِرایجس» و «هیوجز» و «زویمر» و «بالغریف» و کتاب لُمَع الشهاب فی سیرة محمدبن عبدالوهاب و دیگران، همه قابل قبول نیست، برای این که نوه شیخ عبدالوهاب «ابن حسن» و پسر او «عبداللطیف» و «ابن بشر» تصریح کرده اند، بر اینکه شیخ محمدبن عبدالوهاب به شام مسافرت نکرد، چنانچه سابقاً ذکر شد. و آن چه را که خیال شده که شیخ محمدبن عبدالوهاب به فارس، ایران[قم و اصفهان] مسافرت کرده، چنانچه عبدالحلیم الجندی در کتاب الإمام محمدبن عبدالوهاب أو انتصار المنهج السلفی ذکر کرده است، در حقیقت شیخ عبدالعزیزبن باز در ریاض مخالفت نمود و گفت: شیخ به کردستان و ایران مسافرت نکرده است و اظهار داشت این عقیده و نظر را از اساتید و نوه های شیخ و به ویژه استادش «محمدبن ابراهیم» به دست آورده است.»

مهم ترین سند در مورد مسافرت محمدبن عبدالوهاب از دیدگاه مورخان وهابی کتاب اللُمعُ الشهاب فی سیرة محمدبن عبدالوهاب می باشد که دیگران نیز مطالب خود را از این کتاب أخذ کرده اند، مانند احمد اَمین مصری، (25) شیخ خَزعل(26) و منیر العِجلانی(27) که در این کتاب، مسافرت محمّدبن عبدالوهاب به ایران و جاهای دیگر تصریح شده است.(28)

منابع و ارجاعات:

1ـ نجد، یکی از مناطق چهارگانه جزیرة العرب دارای بیشترین خاک از نظر وسعت، از جنوب به رُبع الخالی، از غرب به حجاز، از شرق به اَحساء و از شمال به کویت، عراق و اردن محدود می شود. در احادیث اهل سنت وارد شده، که پیامبراکرم(ص) فرموده است: «خدایا یَمن را بر ما مبارک گردان، خدایا شام را بر ما مبارک فرما». پیامبر(ص) این سخن را دو بار تکرار فرمودند، اصحاب گفتند: «و نجد را نیز مبارک گردان» پیامبر فرمودند: «لغزش ها و فتنه ها از آن سرزمین برمی خیزد و از همان جاست که شاخ شیطان نمایان می شود [سمت مشرق که خورشید سَر می زند]». شبیه این روایت، روایت های دیگری هم وجود دارد، که اهل تحقیق آن ها را با ظهور فتنه وهابیان در قرن دوازدهم تطبیق داده اند. در حدیث دیگری از قول پیامبر(ص) در باره قبیله ذِی الخُویَصْرة تمیمی نقل شده که فرمود: «از پیروان و هم فکران این مرد، کسانی به وجود می آیند که قرآن می خوانند، لکن آیه های قرآن از حنجره آنان فراتر نمی رود و در دلشان نمی نشیند، آنان همچون تیری که به هدف بخورد و از آن رد شود، از دین فاصله می گیرند، مسلمانان را می کُشند و بت پرستان را آزاد می گذارند هرگاه من آنان را درک کنم، همه شان را می کشم» و محمدبن عبدالوهاب از همین قبیله تمیم بود، پس حدیث بر او و پیروانش تطبیق می کند. [الأمین العاملی؛ کشف الإرتیاب عن[ فی] أتباع محمدبن عبدالوهاب: 100].

2- ـ دحلان، احمد بن زینی؛ الدرر السنیّة فی الرد علی الوهابیة: 42؛ الآلوسی، محمود شکری؛ تاریخ نجد: 111؛ الزرکلی، خیرالدین؛ الأعلام 6: 257؛ ابن غنام؛ روضة الأفکار و الافهام لمُرتاد حال الإمام و تعداد غزوات الإسلام 1: 25؛ ابن بِشر، عثمان؛ عنوان المجد فی تاریخ نجد 1: 138 به نقل از عقیدة الشیخ محمدبن عبدالوهاب السلفیة: 76.

3ـ او در شهر عُیینه متولد شد. فقه حنبلی را فرا گرفت و مدت ها سمت قاضی شهر عُیینه و حُریمَلاء(حُریمله) را داشت و در سال 1153 هـ.ق وفات یافت.

4ـ او پس از کسب علوم مختلف فقه و حدیث، بعد از شنیدن سخنان انحرافی برادرش به مخالفت با افکار او برخاست و در سال 1208 هـ. وفات یافت.

5ـ دحلان، احمدبن زینی؛ الفتوحات الإسلامیة 2: 357؛ العقّاد، عباس محمود؛ الإسلام فی القرن العشرین: 126.

6ـ الآلوسی، محمود شکری؛ تاریخ نجد: 111؛ العُثیمین، عبدالله؛ الشیخ محمدبن عبدالوهاب حیاته و فکره46.

7ـ أمین، احمد؛ زعماء الإصلاح فی العصر الحدیث: 10. می گویند، محمّد بن عبدالوهّاب طرف دارانش دعوت خودش را با نام «اهل توحید»، «سلفّیه»، «موحّدین» شروع کردند و نام های ذکر شده را مخالفین او از اهل سنت، شیعیان و اروپایی ها) به کار برده و می برند. در مورد پیدایش نام وهابیت، وهابیة و مانند آن در منابع و کتاب های گوناگونی که در مورد این مذهب و جنبش او نگاشته شده اند به دلیل مهم و قابل اعتنایی برخورد نشد، فقط می توان اظهار کرد که در مرور زمان پس از رشد و گسترش اعتقادات محمدبن عبدالوهاب به ویژه پس از اتحاد با محمدبن سعود(حاکم نجد) و تلاش در جهت حاکمیت بخشیدن به آن ها و مبارزه با مخالفین و اشغال مکّه و مدینه و... این نام از طرف مخالفین بر آن ها نهاده شده است. فرید وجدی می نویسد: علت اینکه این فرقه را به نام خود شیخ محمّد نسبت نداده یعنی «محمدیة» نگفته اند این است که مبادا پیروان این فرقه و مذهب نوعی شرکت با نام پیامبر(ص) پیدا کنند و از این نسبت سوء استفاده نمایند!؟. بعضی از مخالفین وهابیان به آن ها لقب «مُدَیّنون»، «دین سازان» داده اند. [دایرة المعارف القرن العشرین 10: 871؛ آیین وهابیت: 25، شناخت عربستان: 118].

8ـ ابن هشام؛ السیرة النبویة 3: 74.

9ـ کحالة، عمر؛ أعلام النساء 2: 177.

10ـ ابن الأثیر، عزالدین؛ الکامل فی التاریخ 2: 336؛ الزرکلی، خیرالدین؛ الأعلام؛ 5: 234.

11ـ الدینوری، ابوحنیفه؛ الأخبار الطِوال: 119[ به منظور مطالعه بیشتر سرگذشت پیامبران دروغین به کتاب های: 1) «تاریخ سیاسی اسلام» تألیف دکتر حسن ابراهیم حسن و 2) «ترفند پیغمبرسازان و دساتیر آسمانی» تألیف علی اصغر مصطفوی مراجعه شود].

12ـ زید در زمان خلافت ابوبکر، در جنگ یمامه(درگیری مسلمانان با مسیلمه کذّاب) کشته شد.

13ـ سَلَف در لغت به معنای «پیشین» در مقابل خَلْف بمعنی بعد و جانشین می باشد و در اصطلاح به کسانی اطلاق می شود که در عمل به احکام اسلامی و درک مفاهیم قرآن صلاحیت پیروی دارند و آن ها را به «سلف صالح» می خوانند و به نهضت بازگشت به قرآن و صدر اسلام، «نهضت سلفیه» می گویند. [نهضت بیداری گری در جهان اسلام...: 268].

14ـ ابن بشر، عثمان؛ عنوان المجد فی تاریخ نجد 1:7 به نقل از عقیدة الشیخ محمدبن عبدالوهاب السلفیه: 105.

15- سپهر، محمدتقی؛ ناسخ التواریخ، جلد قاجاریه (1): 118؛ فقیهی، علی اصغر؛ وهابیان...: 76.
16ـ امین، احمد؛ زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث: 10، به نقل از وهابیان...؛120.

17ـ مستر هِمفری! در کتابی که تحت عنوان خاطرات و یادداشت های او به شکل های گوناگون توسط مترجمان مختلف، ابتدا به آلمانی، فرانسوی، عربی و سپس به فارسی ترجمه شده، مدعی است در حدود سال های 1122 هـ / 1170 م که حدود بیست سال! سن داشته است از سوی وزارت مستعمرات بریتانیا مأمور جاسوسی در کشورهای اسلامی مانند:عراق، ترکیه، ایران، عربستان و... می شود و به شهرهای استانبول، بغداد، بصره، اصفهان، تهران، و مسافرت می کند. در خلال مأموریت خود در بصره در سال 1126 هـ / 1714 م. با محمدبن عبدالوهاب آشنا می شود. وی را دانا به زبان های عربی و ترکی و بسیار بلند پرواز و دارای قوه اجتهاد(!) و بی نیاز از تقلید در فهم قرآن می یابد. ایران و جهان اسلام، پژوهش هایی تاریخی پیرامون چهره ها، اندیشه ها و جنبش ها؛ عبدالهادی حایری، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، 1368.[ توضیح بیشتر در باره خاطرات او در فصل سوم خواهد آمد].

18- دست های ناپیدا(خاطرات مستر هِمفر؛ جاسوس انگلیس در کشورهای اسلامی)، ترجمه احسان قرنی:32.

19ـ احسان یار شاطر و[دیگران]؛ دانش نامه ایران و اسلام شماره 5: 6946، تهران، 1356، ترجمه از مقاله:
{679-677 vol.m pp. H.laoust"Lbn Abdal – Wahaaab". F. }

20- D.S.Margoliouth."Wahaaablyn:SEF.PP 618.

21ـ شوشتری، عبداللطیف؛ تُحفة العالم و ذِیل التحفة(سفرنامه و خاطرات) 477؛ دنبلی، عبدالرزاق؛ مآثر سلطانیّة: 82.

22ـ اصفهانی، میرزا ابوطالب؛ مسیر طالبی: 409.

23ـ.فقیهی، علی اصغر؛ وهابیان...:120 (به نقل از مجله بررسی های تاریخی شماره 4، سال 11).

24ـ صالح بن عبداللّه، عقیدة الشیخ محمدبن عبدالوهاب السلفیة: 108 و 109 به نقل از محمدبن عبدالوهاب او انتصار المنهج السلفی: 92 هامش 1؛ رویشد، عبدالله؛ الإمام الشیخ محمدبن عبدالوهاب فی التاریخ 1:38 به نقل از مقدمه کتاب «المسایل الجاهلیة...» 1:25.

25ـ أمین، احمد؛ زعماء الاصلاح فی العصر الحدیث: 10.

26ـ خزعل، حسین؛ تاریخ الجزیرة العربیة فی عصر الشیخ محمدبن عبدالوهاب 1:56.

27ـ العِجلانی، منیر؛ تاریخ البلاد العربیة السعودیه: 195.

28ـ صالح بن عبدالله؛ عقیدة الشیخ محمدبن عبدالوهاب السلفیة: 109.



ابنا