نگاهی به جریان سلفی گری

طی این مصاحبه خبرنگار پایگاه خبری"شیعه آنلاین"در مورد جریان سلفی گری با"محمدعلی مهتدی"کارشناس ارشد مسایل خارومیانه به گفتگو نشست.

به چه گروه هایی سلفی گفته می شود؟ 
کلمه سلفی یک کلمه مثبتی است و در اندیشه اسلامی جایگاه بسیار مثبتی دارد. یعنی اقتدا کردن به سلف صالح. مسأله اقتدا به سلف صالح در همه متون تکرار شده، هم در متون شیعی و هم در متون سنی. این اصطلاح را قاعدتا باید جز اصطلاح های مثبت به حساب آورد. همه علما و اندیشمندان روی توجه به سلف صالح تأکید کرده اند منتها در ادبیات جدید سیاسی سلفی ها به گروه هایی اطلاق می شود که به متون اسلامی و احکام اسلامی با یک دید قشری و متحجرانه نگاه می کنند و برای هر حکمی یا حکم هر پدیده ای بر می گردند به گذشته که آیا در گذشته چنین حکمی بود به خصوص در سنت رسول الله(ص) و اگر نبوده آن را به عنوان یک بدعت به حساب می آورند و این باعث می شود که بین نگرش این افراد یا اینگونه جریانها، تحولات جدید در سطح جهان یک نوع تعارض شدید به وجود بیاید. در حال حاضر اصطلاح سلفی ها به یک چنین گروه هایی اطلاق می شود که بیشتر تحت تأثیر"ابن تیمیه"و جنبش وهابیت و جریان هایی که در عراق هستند. هر نوع تجدد یا اندیشه مستقل را نفی می کنند و آنها را به نقطه ای می رساند که بسیاری از مذاهب اسلامی و حتی جوامع اسلامی را تکفیر می کنند و به نوعی تضاد بین خودشان و حتی جوامع اسلامی و دیگر مذاهب اسلامی می رساند. 

بین بنیادگرایی و سلفی گری چه رابطه ای وجود دارد؟ 
این دو را نباید مخلوط کرد، کلمه بنیادگرایی ترجمه (fundamentalism) در دوره ای از تاریخ اروپا مطرح شده و بار بسیار منفی دارد در حالی که اصول گرایی و بنیادگرایی پایبندی به اصول و پشت نکردن به اصول و ثوابت است. 
سلفی گری یک واژه مثبت است یعنی اندیشمندان اسلامی، جوامع اسلامی می توانند در عین حال که به اصول و ثوابت پای بند هستند، نوآوری را هم مورد توجه داشته باشند و مرتب در حال تحول مثبت قرار داشته باشد. 
سلفی گری غیر از اصولگرایی است. اصولگرایی زمینه های مختلف دارد و الزاما نمی شود اینها را به یک معنا دانست و با یک دید به این دو نگاه کرد.
اصولگرایی را با بنیادگرایی یکی فرض می کنید؟
اصولگرایی و بنیادگرایی یکی است شاید اختلاف در انتخاب کلمه باشند، بنیادگرایی و اصولگرایی به یک معناست و جنبه مثبت هم دارد. غیر از مفهوم فاندامنتالیسم در جوامع غربی است. 
بنیاد گرایی به معنای این که پا روی اصول نگذاریم و از اصول تخطی نکنیم یک چیز مثبت هست و نمی شود آن را در یک گروه خاص محدود کرد. اینها مشکلاتی است که در حوزه ترجمه اصطلاحات پیش آمده و متأسفانه ما در ادبیات سیاسی خود در زبان فارسی دقت زیادی در استفاده از مصطلحات و مفردات نداریم و خیلی وقت ها یک اصطلاح به جای یک اصطلاح دیگر استفاده می شود و به عکس مرادف فرض می شود، این اصطلاحات می تواند مثبت باشد با توجه اخذ لغت و اینکه برای چه منظور وضع شده و می تواند منفی باشد با توجه به سوءاستفاده ای که برخی گروههای دینی و سیاسی از آن به عمل می آورند. 

عناصر مشترک گروه های سلفی چیست؟ 
آنچه که ما اکنون به آنان گروه های سلفی می گوییم، در افغانستان، پاکستان، عراق و در برخی از کشورها عربی مثل مصر و عربستان فعالیت دارند، در واقع اینها ادامه اندیشه های ابن تیمیه و وهابیون هستند اما بعضی ها در شکل گیری ریشه های سلفی گری به این شکل، بر می گردند به نوشته های قطب در دهه ۱۹۶۰ میلادی و معتقدند اساس سلفی گری نوشته های سید قطب است.
قبل از"سید قطب"فعالیت های مرحوم"سید جمال الدین اسد آبادی"یا شاگردش"شیخ محمد عبده"در مصر جنبه سلفی به این شکل نداشت بلکه بیشتر جنبه مبارزه با استعمار، بیداری جهان اسلام و احیاگری و تجدد بود اما از عبده به بعد ما شاهد اندیشه هایی هستیم که از مصر هم آغاز می شود و به تکفیر جامعه مصر می انجامد و همچنین به ترور"انور سادات"رییس جمهوری مصر در دهه ۱۹۷۰ می انجامد.
از رفتارهای گروههای سلفی می توانیم فصل های مشترک را در بیاوریم: اولا سلفی ها برای حکم هر چیزی به گذشته مراجعه می کنند به خصوص به صدر اسلام اگر این حکم وجود داشته باشد می پذیرند و اگر موجود نباشد، قایل به اجتهاد و دخالت دادن عقل نیستند مثلا چندی پیش در عربستان سعودی کسی سوال کرده بود که آیا بردن گل برای بیماری که در بیمارستان بستری می­باشد وجه شرعی دارد یا نه؟ پاسخی که آن عالم سلفی داده این است که ما هر چه جست جو کردیم در احادیث و سنت رسول الله چنین چیزی را نیافتیم بنابراین بردن گل برای بیمار در بیمارستان بدعت و حرام محسوب می شود. این یک نوع تحجر را پدید آورد و کنار گذاشتن تعلق که قرآن مجید آن هم روی تعقل تاکید دارد و در نتیجه نفی هر نوع نوآوری و هر نوع تجدد این فصل مشترک مهم اینهاست. 
از نظر عقیدتی و روش فعالیت اما عملا وقتی اینها در تضاد با جامعه قرار می گیرند جامعه را تکفیر می کنند و حتی در مورد عملیات جهادی قبل از اینکه به دشمنان واقعی اسلام برسند و با آنها به مبارزه بپردازند با افراد معمولی در جامعه برخورد می کنند و این افراد معمولی هستند که قربانیان این نوع جهاد قرار می گیرند. 
نمونه این را مادر الجزایر دیدیم که کشتارهای وحشیانه و گسترده ای از مردم صورت گرفت همچنین در عراق این را می بینیم و در جاهای دیگر هم مشاهده شده که سلفی ها مردم را به عنوان مانع بین خودشان و حکومتی که هدف هست و بایستی از نظر آنها با آن مبارزه بشود و معتقد هستند شرعا می توانند این مانع را از میان بردارند و لذا به کشتار مردم می پردازند و همین باعث می شود که مورد تنفر جامعه قرار بگیرند و نتوانند در مردم جایی پیدا بکنند و حالت مردمی به خودشان بگیرند.
گرایش ضدشیعی از عناصر مشترک سلفی ها است؟ البته سلفی ها تنها با شیعه ها خصومت ندارد بلکه هر گروه و نحله ای جز خودشان را نفی می کنند. اینها اکثرا که بین مذاهب اهل سنت، مذاهب شافعی، حنفی، مالکی و حنبلی، اینها از حنابله هستند و از مکتب فقهی امام"احمد بن حنبل"پیروی می کنند و افکار ابن تیمیه و در دوران جدید هم کسانی که بیشتر در زمینه اندیشه پردازی در این گروه ها کارکرده اند اینها هم تحت تاثیر همان نوشته های ابن تیمیه هستند و ما می دانیم که ابن تیمیه بیشترین خصومت را با اندیشه شیعی و پیروی از مکتب اهل بیت دارد به طوری که اصولا شیعیان را از چارچوب اسلام خارج می داند و سلفی ها هم به همین ترتیب بسیار کورکورانه در مورد شیعیان و جوامع تشیع و پیروی از فقه آل بیت همین روش را دارند و خیلی راحت به کشتار شیعیان دست می زنند، این را هم در افغانستان و پاکستان دیدیم و هم در عراق. 
خصومت اینها با شیعیان بسیار قوی است در عین حال که با بقیه مذاهب هم در حال خصومت هستند و به آسانی با آنها کنار نمی آیند.

با توجه به اینکه عربستان سعودی و غرب در دهه ۱۹۸۰ در مقابله با اشغال افغانستان به وسیله ارتش شوروی، در تقویت سلفی گری نقش داشتند، چه عواملی باعث ضدیت گروههای سلفی با غرب و عربستان شود؟ 
اولا در مورد عربستان سعودی باید گفت، رژیم پادشاهی عربستان نتیجه یک تفاهم هست که بین ۲۰۰ - ۱۵۰ سال پیش صورت گرفت. بین حرکت وهابی در منطقه نجد و آل سعود که قدرت نظامی در منطقه نجد داشتند تفاهم این دو جریان با هم که از پشتیبانی قدرت استعماری انگلستان هم در آن زمان برخوردار بود، باعث شد که اینها پس از تصرف منطقه نجد به سمت حجاز روی بیاورند و پس از جنگ­های خونین و کشتارهای گسترده که منطقه حجاز شامل مکه و مدینه را هم تصرف بکنند. حتی در همان زمان در آغاز کار جنگ هایی زیادی هم بین اینها و نیروهای اعزامی از سوی مصر که آن زمان محمد علی پاشا در مصر حاکم بود و پسرش ابراهیم پاشا را در راس نیروی نظامی به عربستان فرستاد و بعد از این همه جنگ هاکه بین خود سنی ها بود و کشتار گسترده ای هم بین سنی ها کردند اینها به عنوان یک حرکت سیاسی کل نجد و حجازرا متصرف شدند. بنابراین مشروعیت پادشاهی سعودی از این توافق ناشی می شود، و آنها این توافق را زیر پا نمی گذارند اما به مرور بعد از تحولاتی که در منطقه و جهان روی داد در حال حاضر جریان تازه ای در عربستان سعودی شکل گرفته که جریان فارغ التحصیلانی که به غرب رفتند و در دانشگاه های غرب تحصیل کردند اینها خواهان اصلاحات در داخل جامعه عربستان سعودی هستند و رژیم سعودی علاوه بر این با مشکل دیگری هم روبرو شده و آن جهت گیری است که حرکت سلفی گری بعد از مساله افغانستان، برای خودش پرداخته.
در مورد مساله افغانستان که توسط ارتش اتحاد جماهیر شوروی اشغال شد عربستان با تشویق امریکا با همکاری امارات متحده عربی و دستگاه اطلاعاتی پاکستان اینها خیلی سعی کردند که حرکت های سلفی را تحت عنوان جهاد در افغانستان برای مقابله با اشغال ارتش سرخ در آنجا متمرکز بکنند. 
اما زمانی که این اشغال پایان یافت و ارتش سرخ عقب نشینی کرد و اتحاد جماهیر شوروی فروشید با کمال تعجب دیدند که گروه های سلفی با توجه به حدیثی که از رسول الله(ص) نقل کردند که"نگذارید کفار در جزیره العرب مستقر بشوند و اگر آنها در جزیره العرب حاضر شدند آنها را بکشید."و از آنجایی که آمریکا یی ها در عربستان حضور دارند چه در زمینه نفت و چه در زمینه پایگاه های نظامی و در زمینه های مختلف، مشاهده کردیم که پس از فروپاشی شوروی این گروه های سلفی جهت مبارزه خود را متوجه آمریکا کردند که در این زمینه از القاعده بایستی نام برد. البته در این زمینه مسایل مختلفی هم مطرح هست که دستگاه های اطلاعاتی غرب و حتی رژیم صهیونیستی در بخشی از تشکیلات جهادی سلفی نفوذ کرده باشند و آنها را بطور غیر مستقیم هدایت بکنند به طوری که برخی از این اقدامات و رفتارهای آنها عملا به سود محافل صهیونیستی و ایجاد فساد در کشورهای منطقه منجر بشود یک چنین فرضیاتی هم هست که جای بحث و پژوهش دارد. 
به عبارت دیگر دستگاه اطلاعاتی آمریکا عربستان امارات متحده عربی و پاکستان به خصوص در چند سال اخیر بعد از تشکیل طالبان و کمک کردن به مدارس سلفی در پیشاور آنها به این معضل دچار شدند که این حرکت سلفی که توسط خود شان تشکیل شده برای مقابله با ارتش شوروی در افغانستان و نیز مقابله با گسترش اندیشه انقلاب اسلامی ایران در منطقه می بینند که این جنبش ها دامنگیر این کشورها شده اند و عملا باعث نگرانی این رژیم ها شدند و عملا راه چاره ای هم الان به نظرشان نمی رسد. 

تکفیر گرایی با سلفی گرایی چه رابطه ای دارد؟ 
تکفیر افراد یا مذاهب یا جامعه بخشی از اندیشه همین جنبش های سلفی است، ما در بازگشت به قرآن و سنت رسول الله(ص) صرفا جنبه ارتداد را تحت شرایطی دارم و کسی که مرتد می شود و از دین برمی گردد تکفیر می شود اما این موضوع به این معنا نیست که هر کسی که مرتکب گناه کبیره می شود وی را تکفیر کرد ممکن است کسی مسلمان هم باشد، شهادتین را بر زبان جاری کرده باشد و احیانا نماز هم بخواند و مرتکب گناهان کبیره هم بشود، یا گناه صغیره، از دیدگاه سلفی، دایره تکفیر افراد و جوامع بسیار گسترده است و به بهانه های گوناگون آنها افراد و جومع را تکفیر می کنند در حالی که قاطبه علما اعم از سنی و شیعی معتقد هستند کسی که شهادتین بر زبان می آورد و به وحدانیت خدا و رسالت محمد مصطفی شهادت می دهد، این مسلمان محسوب می شود و جان و مال، آبرو و ناموس محترم است. منتها ما در دیدگاههای سلفی این جهت گیری تکفیری را بسیار مشاهده می کنیم که افراد، مذاهب دیگر به خصوص شیعیان و حتی جوامع سنی را تکفیر می کنند و این یکی از ویژگی های جریان های سلفی کنونی است که باعث درگیری بین این جریان ها یا با افراد جوامع اسلامی اعم از سنی یا شیعی شده یا می شود.

آیا سلفی گری می تواند تهدیدی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران محسوب شود؟ 
در رابطه با اهل سنت ایران و نیز در ارتباط با کشورهای همسایه از جمله پاکستان، افغانستان و عراق سلفی گری تهدیدی برای ایران محسوب می شود. 
اصولا اهل تسنن و اهل تشیع چه در ایران و چه در بقیه کشورها همواره با هم همزیستی داشتند و در کنار هم به عنوان برادر مسلمان زندگی کرده اند. آنچه که ما الان در افغانستان، پاکستان یا عراق شاهد هستیم، قبلا مثلا ۲۰ سال پیش، ۲۵ سال پیش هرگز در این جوامع نمی دیدیم، البته باهم بحث هایی داشتند، اما این بحث و تبادل نظرها و اختلاف نظرها هرگز به درگیری و تکفیر و کشت و کشتار متجر نمی شد، اما اکنون وضع فرق کرده است. 
اصولا اسلام دین اعتدال است و امت اسلامی را خداوند امت وسط خطاب کرده و هر نوع افراط گرایی از نظر قرآن کریم محکوم است سلفی گری به این شکل کنونی به طور حتم برای همه جوامع اسلامی خطرناک است چون نتیجه گسترش این نوع دید و این نوع اندیشه، تکفیر افراد، تکفیر جامعه و بروز کشمکش و نزاع و خون ریزی در داخل جوامع اسلامی است و حد و مرز و پایانی هم ندارد و به سود دشمنان منتهی می شود. 
خطر دیگری که این نوع اندیشه دارد چهره بسیار خشنی است که از دین اسلام در برابر دیدگاه جهان غرب قرار می دهند بطوری که غربی ها را به این نتیجه می رسانندکه اگر اسلام این است، اسلام یعنی کشتار و خونریزی، تکفیر و سربریدن و منفجر کردن مساجد، خانه ها و مدارس و کشتار جمعی مردم در کوچه ها و خیابانها اتفاقاتی که در عراق می افتد طبیعتا این ضربه بسیار سختی بر چهره اسلام در جوامع مسیحی و غربی وارد می کند و مهمتر از همه اینکه اقلیت های مسلمان در جوامع غربی را بسیار دچار مشکل می کند که غربی ها به اقلیت های مسلمان در جوامع خودشان با دید تروریست نگاه می کنند اینها همه مشکلاتی است که در اثر این نوع طرز فکر برای اسلام و جوامع اسلامی بروز کرده و این نه تنها برای ایران بلکه برای همه کشورهای اسلامی بسیار خطرناک است.
البته ما در ایران اصولا سلفی گری نداریم و نداشتیم. من در زاهدان درس خواندم و بزرگ شدم مادر آنجا هم سنی داریم هم شیعه، و آنها همیشه در آنجا برادرانه در کنار هم زندگی کردند. 
یادم هست ما در زاهدان یک هفته نماز جمله را به امامت امام شیعی مرحوم آیت الله کسعوی ادا می کردیم و هفته بعد هم شیعه و سنی نماز جمعه را به امامت مرحوم مولوی عبدالعزیز اقامه می کردند و هیچ اختلافی نبود اکنون اگر در کشور ما به خصوص در منطقه بلوچستان رگه هایی از این اندیشه مشاهده می شود شبیه حرکت خشنی که در یکی دو سال گذشته توسط شخصی به نام"عبدالمالک ریگی"مشاهده شد اینها ریشه در خارج دارد و دستگاههای اطلاعاتی خارجی هستند که این اشخاص را پرورش می دهند برای ایجاد آشوب و تخریب به داخل کشور می فرستند اما در داخل کشور جوامع ما همیشه در حال همزیستی برادرانه تحت عنوان شهروندی بوده و این نوع افکار در کشور ما سابقه ای نداشته است.


ارسال: یکشنبه۲۰ مرداد ۱۳۸۷/ ۲۲:۲۴ب.ض
پیوند مطلب: http://www.shia-online.ir/article.asp?id=۲۲۶۸ 
 



سایت شیعه آنلاین