نقدی بر کتاب «مکتب در فرآیند تکامل»


مقدمه:

این کتاب که توسط آقای مدرسی طباطبایی تالیف شده، در واقع با هدف معرفی تاریخ فکر و عقیده در مذهب تشیع به عنوان یک جریان عقیدتی در اسلام به خوانندگان غربی و غیر مسلمان، نوشته شده است. اگرچه این کتاب نکات مثبت زیادی دارد، اما طنینهای منفی نیز در جامعه داشته است.ابتدا از عنوان کتاب شروع می کنیم و قدری معنای آنرا خواهیم شکافت. منظور از مکتب در اینجا مکتب عقیدتی و فکری تشیع است. هدف این کتاب با توجه به مقدمه نویسنده این است که نشان دهد فرآیند شکل گیری و تکامل مکتب تشیع در سه قرن نخست اسلامی چگونه بوده است.

به عبارت دیگر این کتاب نشان دهنده تاریخ اندیشه و نحوه تفکر شیعیان درباره مفهوم امامت در ابتدا، و سپس تطور آن در طی سه قرن نخست به شکلی که ما آنرا امروز می شناسیم، می باشد. در هر مکتبی در طول تاریخ تحولات و تغییراتی رخ می دهد. مثلا در مکاتب مختلف فقهی و کلامی تغییراتی در طول تاریخ رخ داده است. اما سؤال این است که در یک مکتب الهی این تکامل و تغییر چگونه رخ می دهد؟ تغییر ممکن است از دو جهت باشد: از جانب ارایه کننده مکتب و از جانب دریافت کننده آن. از نظر ارایه کننده نیز دو مقام می توان در نظر گرفت: مقام تکوین و مقام بیان. قطعا اگر کسی گمان کند یک مکتب الهی از لحاظ تکوین تکامل پیدا می کند این با اصل الهی بودن آن مکتب ناسازگار است، چرا که از طرف خداوند ارایه شده است.

از منظر دریافت کننده مکتب دو حالت می توان در نظر گرفت: یا اینکه داده ها به تدریج از جانب ارایه کننده مکتب رسیده باشد و یا اینکه عوامل بیرونی مانع رسیدن آن شوند. مثلا دین اسلام در طول 23 سال شکل گرفت و احکام آن به تدریج به دریافت کنندگان آن ارایه شده است. یک عامل ممکن است فهم مرادات آورنده باشد. طبیعی است که فهم ما از مرادات آورنده ممکن است در طول زمان تکامل پیدا کند. گاهی ممکن است آورنده مکتب مطالبی را ارایه کند اما عوامل بیرونی مانع از رسیدن آن به دریافت کننده گردد. یکی از نقاط ضعف اصلی این کتاب عدم توجه به این عوامل بیرونی در تکامل مکتب بوده است. توجه مولف بیشتر به آورنده و دریافت کننده بوده است. چه عواملی موجب شده است که در طول سه قرن برای دریافت کنندگان مکتب، تکامل رخ دهد؟ اینکه مثلا امام در چه شرایط و دشواری هایی زندگی می کرده است و با توجه به آن شرایط کدام مطالب را باید بیان کرد و کدام مطالب را نباید بیان کرد. یکی از نقد های اساسی به این کتاب عدم ترسیم کامل وضع سیاسی و شرایط تاریخی اجتماعی است که بر مناسبات بین ایمه علیهم السلام و اصحاب و شاگردان آنها حاکم بوده است.


برای مثال شکل گیری بیرونی مکتب فقهی و کلامی تشیع بسیار متفاوت از مکتب اهل سنت بوده است. چراکه منظومه فکری آنها کاملا در راستای حکومت بوده است. مثلا معنی نمی دهد فقیهی مثل مالک بن انس در بیان احکام و اعتقاداتش تقیه کند، چرا که خود حکومت او را منصوب کرده است. در حالیکه مثلا امام صادق علیه السلام تقیه می کرده اند. علمای بزرگ ما گفته اند که علیرغم تلاش شاگردان ایمه و علما بسیاری از مطالبی که ایمه گفته اند به دست ما نرسیده است، ضمن اینکه برخی مطالب را ایمه بیان نکرده اند.

در این گفتار ها هدف ما این است که نشان دهیم مولف تا چه حد در هدف خود موفق بوده و تا چه اندازه مطالب کتاب و نتیجه گیری های آن سازگار با مستندات تاریخی است. در فصل اول مولف بیان می کند که جامعه شیعه چگونه شکل گرفت و چگونه خود را متمایز کرد. آیا این تمایز صرفا سیاسی بود و یا اینکه در حوزه فقه و کلام نیز این تمایز وجود داشت؟ ایشان مدعی است که در آغاز این تمایز صرفا سیاسی بوده است و سپس به تدریج تبدیل به یک مکتب شده است. در آموزه امامت و تکامل مفهوم امامت ایشان توضیح می دهند که امامت ابتدا یک مفهوم سیاسی و اجتماعی بوده است و سپس به یک مفهوم علمی و معرفتی تبدیل شده است. در فصل دوم ایشان به بررسی جریانهای مختلفی مثل غلاة و مقصره و جریان فقهی میانه می پردازد. بحث دیگر ایشان در فصل سوم بحران فکری و اعتقادی شیعه پس از آغاز دوران غیبت است و نقشی که علمای شیعه در دور کردن شیعیان از این بحران داشتند. ایشان در فصل چهارم به آرای کلامی ابن قبه رازی و تلاشهای او در پاسخ به شبهات زیدیه در مسیله غیبت می پردازد.

اجمالا ادعای ایشان این است که مکتب شیعه مجموعه ای از آموزه های اعتقادی است که سه نسخه از آن در تاریخ وجود داشته است: نسخه غالیانه که برای ایمه مقامات فوق بشری قایل بوده است، نسخه دوم آنها را صرفا عالمان دینی می دانسته است و نسخه عامیانه که قایل به نص و عصمت برای ایمه می باشد.

به لحاظ روش تلاش ایشان این بوده است که از مراجعه به متن احادیث و سوالاتی که رد و بدل می شده است استنباط کند که در آن دوره شیعیان چگونه فکر می کرده اند و یا پاسخ امام ناظر به کدام جریان فکری یا سیاسی است. بنابراین ایشان نگاه رجالی و درایه ای به متن ندارد، بلکه صرفا از دیدگاه تاریخی آنرا بررسی می کند. از این لحاظ کار ایشان متفاوت از سایر کتابهایی است که درباره تاریخ تشیع و اعتقادات آن نوشته شده است. ما در هر بخش خلاصه ای از موارد مطرح شده را در قالب گزاره هایی از هر فصل بیان می کنیم. سپس منابع و مراجعی که مولف برای هر گزاره مورد استفاده قرار داده را بررسی کرده و آنگاه به داوری درباره نتیجه گیری مولف در هر مورد خواهیم پرداخت.


بررسی مقدمه کتاب:
در مقدمه ای که مولف بر این کتاب نوشته اند چند نکته اصلی استنتاج می گردد:
1- هسته اصلی تشیع اعتقاد به مرجعیت علمی اهل بیت و احقیت رهبری امیر المومنین و فرزندان ایشان در جامعه است. از نظر آنها مسیله تشیع تنها حکومت نیست بلکه کلیت دین و مرجعیت علمی آنرا از آن ایمه(ع) می دانند.
2- امامت ایمه از نظر شیعی از طریق نص می باشد و مهمترین سند امامت یک امام منصوص بودن اوست.
3- میراث اصلی که از امامان شیعه به دست ما رسیده است، در کتابهای حدیث نقل شده است و چیزی نیست که نقل نشده باشد.
4- در فهم این مجموعه نمی توان ادعا کرد اصحاب ایمه از ما بهتر می فهمیده اند.
5- محدثین نخستین بین روایات اصیل و ضعیف خلط کرده و تفکیکی نکرده اند.

این مبانی را می توان از مقدمه کتاب استخراج کرد. بهتر بود مولف محترم بحثی هم درباره اعتبار متون و منابع مورد استفاده خود در این کتاب میکردند، مثلا نگفته اند که ایشان کدام احادیث کافی را قبول ندارند و یا مثلا فرق بین کتاب محاسن و کافی از نظر ایشان چیست؟ و یا فرق بین رجال نجاشی و کشی چیست؟ مولف از تمامی این منابع استفاده می کند و چون ادعا میکند که محدثین بین احادیث اصیل و ضعیف تفکیک قایل نمی شدند، ایشان باید مشخص کنند که چگونه از این منابع باید استفاده کرد. در حالیکه متاسفانه جای این بحث در مقدمه ایشان خالی است.

در مقدمه به نکته دیگری نیز اشاره می کنند که در آغاز غیبت صغری دو مکتب وجود داشته است: مکتب قم و مکتب بغداد. نشان دهنده اختلاف بین این دومکتب اختلافات در دو کتاب اعتقادات شیخ صدوق و شیخ مفید می باشد. مولف محترم برای این موضوع دو مثال زده اند: شیخ مفید روایت «ما منا مسموم او مقتول» را که صدوق نقل کرده نمی پذیرد و یا روایت «جعلت اجرة مودتهم» را رد می کند. اما این دو مورد نیاز به توضیحی به شرح زیر دارد:
شیخ صدوق بحث غلو را مطرح می کند و می گوید یکی از اعتقادات غالیان این بوده که امامان نمی میرند و در پاسخ می گوید که آنها اشتباه می کنند و ما معتقدیم: ما منا مسموم او مقتول. یعنی مسیله پذیرش و یا عدم پذیرش این روایت نیست بلکه نفی اعتقاد به نمردن ایمه است. مرحوم مفید هم تنها این روایت را رد کرده است و آنرا مستند نمی داند. ولی اصل مطلب که نفی اعتقاد به نمردن ایمه است را قبول می کند. در واقع این نشان دهنده اختلاف در عقیده نیست، چرا که اصلا بحث صدوق چیز دیگری است و خود او هم چندان تاکیدی بر این روایت نمی کند. اختلاف این دو تنها در پذیرش مستند بودن یک روایت است.

نکته دیگر اینکه شیخ صدوق می گوید به اعتبار آیه قرآن اجر رسالت پیامبر را مودت اهل بیت می دانیم. مرحوم مفید می گوید این جمله نیاز به توضیح دارد. اجر از جانب خدا داده می شود نه از جانب مردم. معنای آیه این است که من اجر رسالتم را از خدا می گیرم اما از شما می خواهم که اهل بیت من را دوست بدارید، یعنی این جمله یک استثنای منقطع است. پیامبر می گوید من از شما چیزی نمی خواهم مگر فقط دوستی اهل بیتم را. تصوری که گاهی می شود این است که بین این دو مکتب اختلافات اعتقادی اساسی وجود داشته است در حالیکه عمده این اختلافات در این حد است. در فصل دوم کتاب مولف به موارد دیگری هم از این اختلافات می پردازد که در جای خود به آن اشاره خواهیم کرد.

فصلنامه سفینه/ شماره17



دکتر علایی