مواجهه غیرعالمانه با قرآن کریم (1)

آقای اکبر گنجی در بخشی از مقالات قرآن محمدی (7و8) بحثی را تحت عنوان"عدم صدق گزاره های وحیانی"مطرح کرده است. ایشان در این بخش آیاتی از قرآن کریم را ذکر نموده و دلایل عدم صدق آن آیات را - به زعم خود- بیان کرده است. در این نوشتار با بررسی بعضی از آیات و دلایل مطرح شده ایشان، با ادعای وجود خطا در قرآن کریم، نشان خواهیم داد که این دلایل فاقد اعتبار علمی لازم بوده و در بعضی موارد حتی حداقل های مورد توقع در یک روش تحقیقی نیز از سوی وی رعایت نشده است. این مجموعه نوشتار در چند قسمت مختلف ارایه می شود که هر قسمت به بررسی یک آیه و نقد دلایل عدم صدق آن می پردازد:
1) قرآن، حضرت مریم را خواهر هارون معرفی می‌کند.

یکی از آیاتی را که آقای گنجی مطرح می‌کند و مدعی عدم صدق تاریخی آن می شود آیه 28 سوره مریم(س) است (یا أُخْتَ هارُونَ ما کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ ما کانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا: ای خواهر هارون، نه پدرت مرد بدی بود و نه مادرت زن بدکاره). در این آیه، قرآن حضرت مریم را خواهر هارون معرفی می‌کند. ایشان اشکال خود به این آیه را چنین بیان می کند:

"این مدعا، به دلایل ذیل با گزارش‌های تاریخی تعارض دارد:

الف) هارون برادر حضرت موسی است (مؤمنون، ۴۵- فرقان، ۳۵ - شعرا، ۱۳ - قصص، ۳۴)

ب) اگر مریم خواهر هارون باشد، خواهر موسی هم خواهد بود.

ج) اگر مریم خواهر موسی باشد، حضرت موسی دایی حضرت عیسی خواهد بود.

د) در حالی‌که می‌دانیم بین موسی و عیسی حداقل ۱۱۰۰ سال فاصله وجود دارد.

به تعبیر دیگر، عدم صدق این گزاره‌ی تاریخی، روشن است."
در استدلال فوق -که خیلی با آب وتاب و طی چهار بند بیان شده- ظاهراً این مطلب را به عنوان پیش فرض تلقی گردیده که یا یک هارون بیشتر در تاریخ وجود نداشته، بلکه نمی‌توانسته وجود داشته باشد! و یا حداقل، پیامبر اکرم(ص) – که بر اساس ادعای آقای گنجی، قرآن کلام اوست- فقط از یک هارون می‌توانسته سخن بگوید، که همان برادرِ حضرت موسی(ع) است.

صورت بندی به ظاهر منطقی ایشان در استدلال فوق، وقتی ارزش پیدا می‌کند که لااقل بررسی شود آیا قواعد و دانسته‌های ادبی، اجازه دلالت تعبیر قرآنی «اخت هارون» را بر شخصی غیر از «هارون، برادر حضرت موسی(ع)» می‌دهد یا خیر؟ و اگر چنین راه فراخی باز باشد، سخن آقای گنجی، در حد عیب‌جویی بسیار سطحی و غیرعالمانه‌ای تنزل می‌یابد.

یکی از بررسی‌های لازم در این جهت، جویا شدن از این امر است که آیا شخص پیامبر اسلام(ص) به عنوان عرضه کننده آیات، توضیحی در این باب داده‌اند یا نه؟ بیان پیامبر(ص) - چه برای کسانی که معتقدند قرآن کلام خداست و پیامبر اکرم(ص) و ایمه(ع)، مبیّن و مفسّر قرآن هستند، و چه امثال آقای گنجی که مدعی اند قرآن کلام خدا نیست بلکه کلام پیامبر است- موضوعیت خواهد داشت.
بنابراین اثبات پیش فرض‌های غیر مدلّلِ آقای گنجی، بدون جویا شدن از کلام خود پیامبر(ص) محال است. هر چند اگر از آن حضرت نیز توضیحی نرسیده باشد، بررسی‌های ادبی و تفسیری برای یافتن گزینه‌های معتبر در معنای «اخت هارون» و مصداق «هارون» در آیه شریفه، پیش از قضاوت در مورد آن، ضروری است.

در نتیجه استدلال ایشان مبنی بر عدم صدق این آیه، استدلالی غیر موجه و غیر منطقی می‌باشد.
در زیر، توضیحی را که از قول پیامبر(ص) در مورد این آیه نقل شده، ذکر می کنیم:

سید مرتضی در کتاب"غرر و درر"این روایت را نقل کرده است:

عن مغیرة بن شعبة، قال: لما أرسلنی رسول الله (صلی الله علیه و آله) إلی أهل نجران، قال لی أهلها: ألیس نبیکم یزعم أن هارون أخو موسی، و قد علم الله تعالی ما کان بین موسی و عیسی من السنین؟

فلم أدر ما أرد علیهم، حتی رجعت إلی النبی (صلی الله علیه و آله) فذکرت له ذلک، فقال لی: «فهلا قلت: إنهم کانوا یدعون بأنبیایهم و الصالحین قبلهم»

(مغیره بن شعبه گفت: هنگامی که رسول خدا(ص) مرا به سوی اهل نجران فرستاد، اهل نجران به من فرمود: آیا پیامبر شما نمی‌داند هارون برادر موسی است! در حالی که خدای متعال می داند بین موسی و عیسی سال های زیادی فاصله است! من نمی دانستم در جواب آنها چه بگویم، تا زمانی که به سوی پیامبر(ص) بازگشتم و آن مطلب را به ایشان عرض کردم. ایشان به من فرمود: چرا به آنان نگفتی که در آن زمان آنان به اسم صالحین و انبیاء گذشته صدا زده می شدند.)
با توجه به فرمایش پیامبر(ص) معنای آیه چنین می شود:"تو از خاندان هارون که شهرت به عفت و صلاح داشت هستی، نه پدرت مرد بدی بود و نه مادرت زن بدکاره – پس چگونه کاری کردی که با نسب و خاندانت در تعارض است؟-"

باید گفت که نحوه قضاوت آقای گنجی درباره آیه فوق، مصداق «شتاب‌ورزی بسیار افراطی» در ایراد‌گیری است

شهرام سیاه کلا
مردادماه 1388



دکتر علایی