مقام علمی حضرت معصومه سلام الله علیها

حضرت معصومه سلام الله علیها در خاندانی که سرچشمه علم و تقوا و فضایل اخلاقی بودند نشو و نما یافت. پس از آن که پدر بزرگوار آن بانوی گرامی به شهادت رسید فرزند ارجمند آن امام یعنی حضرت رضا علیه السلام عهده‌دار امر تعلیم و تربیت خواهران و برادران خود شد و مخارج آنان را نیز متکفل گردید. در اثر توجهات زیاد آن حضرت هر یک از فرزندان امام کاظم علیه السلام به مقامی شامخ دست یافتند و زبانزد عام و خاص گشتند. ابن صباغ مالکی در این باره گوید:"هر یک از فرزندان ابی الحسن موسی معروف به کاظم فضیلتی مشهور دارد."(1)
نیز اربلی در این زمینه می‌نویسد:"برای هر یک از فرزندان ابی الحسن موسی علیه السلام فضیلت و منقبتی معروف وجود دارد."(2)
آنچه مسلم است این که در میان فرزندان امام کاظم علیه السلام بعد از حضرت رضا علیه السلام حضرت معصومه سلام الله علیها از نظر علمی و اخلاقی والا مقام‌ترین آنان است. این حقیقت از اسامی و القاب و تعریف‌ها و توصیفاتی که ایمه اطهار علیهم السلام از وی نموده‌اند هویداست. و با توجه به این حقیقت که ارتباط تنگاتنگ و غیر قابل انفکاکی میان تهذیب نفس و طی مدارج اخلاقی و عرفانی و حصول علوم اصیل الهی و حکمت وجود دارد می‌توان به رتبه و مقام علمی غیرقابل توصیف حضرت معصومه سلام الله علیها پی برد و به این نکته واقف گشت که ایشان نیز چون حضرت زینب سلام الله علیها عالمه غیر معلمه بود.(3)
آنچه سخن فوق را تایید می‌کند روایت صالح بن عرندس حلی عالم بزرگوار شیعی قرن نهم در کتاب"کشف اللیالی"(4) است.
وی گوید: روزی جمعی از شیعیان به قصد دیدار حضرت موسی بن جعفر علیه‌السلام و پرسیدن سوالاتی از ایشان به مدینه منوره مشرف شدند. چون امام کاظم علیه السلام در مسافرت بود سوالات خود را به حضرت معصومه که در آن هنگام کودکی خردسال بیش نبود تحویل دادند. فردای آن روز برای بار دیگر به منزل امام شرف حضور پیدا کردند لیکن هنوز ایشان از سفر برنگشته بود. چون ناگزیر به بازگشت بودند مسایل خود را مطالبه نمودند تا در مسافرت بعدی خدمت امام برسند. غافل از این که حضرت معصومه جواب پرسش‌ها را نگاشته است. وقتی پاسخ‌ها را ملاحظه کردند بسیار خوشحال شدند و پس از سپاسگزاری فراوان شهر مدینه را ترک گفتند. از قضای روزگار در بین راه با امام موسی بن جعفر علیه السلام مواجه شده ماجرای خویش را باز گفتند. چون امام پاسخ سوالات را مطالعه کرد سه بار فرمود:"فداها ابوها"(5) پدرش فدایش. روایات حضرت معصومه سلام الله علیها فاطمه معصومه سلام الله علیها از جمله راویان گرانقدر و عظیم الشان آل محمد صلی الله علیه و آله است. ایشان از پدر گرامی خویش و اجداد شریف و بزرگان و جمعی از خاندان جلیل القدرش احادیثی نقل کرده که قابل قبول علمای شیعی و سنی است.(6)
متاسفانه نگارنده به بیش از پنج روایت از این بانوی گرامی دست پیدا نکرد:

1 ـ ابوالخیر شمس الدین محمد بن محمد بن جزری شافعی (م 833) در کتاب"اسنی المطالب فی منافب سیدنا علی بن ابی طالب"(7) سخن حضرت فاطمه دختر پیامبر صلی الله علیه و آله را آورده است:"... آیا فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله را در روز غدیر به فراموشی سپرده‌اید که فرمود: هر که من مولای اویم پس علی مولای اوست... و سخن دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله را تو (ای علی!) نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی علیه السلام هستی!"
(8) در سند روایات فوق این اشخاص وجود دارند: بکر بن احمد قصری فاطمه دختر امام رضا علیه السلام فاطمه (معصومه) و زینب و ام‌کلثوم دختران امام کاظم علیه السلام فاطمه دختر امام صادق علیه السلام فاطمه دختر امام باقر علیه السلام فاطمه دختر امام سجاد علیه السلام فاطمه و سکینه دختران امام حسین علیه السلام ام کلثوم دختر فاطمه زهرا سلام الله علیها حضرت فاطمه سلام الله علیها و کسانی که پیش از بکربن احمد در این سلسله هستند.

2 ـ در روایت دیگری نظیر روایت فوق از لسان مبارک رسول الله صلی الله علیه و آله آمده است:
"من کنت مولاه فعلی مولاه"(9)
هر که من مولا و رهبر او هستم علی رهبر و مولای اوست.
در سند این روایت اشخاص ذیل وجود دارند: فاطمه دختر گرامی امام رضا علیه السلام زینب و ام‌کلثوم و فاطمه دختران گرامی امام کاظم علیه السلام فاطمه دختر گرامی امام صادق علیه السلام فاطمه دختر گرامی امام باقر علیه السلام فاطمه دختر گرامی امام سجاد علیه السلام فاطمه و سکینه دختران گرامی امام حسین علیه السلام ام‌کلثوم دختر گرامی حضرت فاطمه سلام الله علیها و حضرت فاطمه سلام الله علیها.

3 ـ روایت دیگر را ابی محمدبن احمد بن علی قمی در کتاب"المسلسلات"(10) خویش این گونه ذکر می‌نماید: از محمدبن علی بن الحسین از احمد بن زیاد بن جعفر از ابوالقاسم جعفر بن محمد علوی عریضی از ابوعبدالله احمدبن محمد بن خلیل از علی بن محمد بن جعفر اهوازی از بکر بن احنف از فاطمه دختر علی بن موسی علیه السلام از فاطمه (معصومه) و زینب و ام‌کلثوم دختران موسی بن جعفر علیه‌السلام از فاطمه و سکینه دختران حسین بن علی علیه السلام از ام کلثوم دختر علی علیه السلام از فاطمه زهرا سلام الله علیها دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: وقتی در شب معراج به آسمان برده شدم داخل بهشت گردیده قصری از مروارید سفید و درخشان مشاهده کردم. دری داشت که بر آن پرده‌ای آویزان و با تزیین به مروارید و یاقوت درخشندگی پیدا کرده بود. چون سرم را بالا بردم دیدم بر آن در نوشته شده است:"لااله الاالله محمد رسول الله علی ولی الله"و بر آن پرده:"خوشا خوشا به مثل شیعه علی"آنگاه داخل قصر شدم. در آنجا قصری از عقیق سرخ بود و دری از نقره داشت که به وسیله زبرجد سبز درخشان شده بود. بر آن در پرده‌ای بود. چون سرم را بالا بردم دیدم بر آن در نوشته شده است:"محمد رسول خداست. علی جانشین مصطفی است."و بر آن پرده:"بشارت ده پیروان علی را به حلال زادگی."آنگاه داخل قصر شدم. در آنجا قصری از زمرد سبز بود. زیباتر از آن مشاهده نکرده بودم. دری از یاقوت سرخ داشت که با تزیین به مروارید رخشان شده بود. بر آن در پرده‌ای قرار داشت. وقتی سرم را بالا بردم دیدم بر آن پرده نوشته شده است:"پیروان علی رستگارانند."به دوستم جبرییل گفتم: این قصر از آن کیست گفت: محمد! از آنِ پسرعمو و جانشین تو علی ابن ابی طالب است. در روز قیامت همه مردم برهنه پا و عریان محشور می‌شوند مگر شیعیان علی. و همگی به نام‌های مادرانشان فراخوانده می‌شوند مگر پیروان علی که به نام‌های پدرانشان خوانده می‌شوند. به دوستم جبرییل گفتم: این برای چیست گفت: زیرا آنان علی را دوست داشتند حلال زاده‌اند.(11)

4 ـ در روایت سوم از کتاب"امالی"از احمد بن حسین از حسن بن علی سکری از محمد بن زکریای جوهری از عباس بن بکار از حسن بن یزید از فاطمه (معصومه) دختر موسی بن جعفر علیه السلام از عمر بن علی بن الحسین از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام از اسماء دختر عمیس از صفیه دختر عبدالمطلب آمده است:"وقتی حسین علیه السلام از مادرش متولد شد پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: عمه! فرزندم را نزدم بیاور. من عرض کردم: ای رسول خدا! او را پس از ولادت پاکیزه نکرده‌ایم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: عمه! تو می‌خواهی او را پاکیزه کنی! خداوند تبارک و تعالی او را پاکیزه و از آلودگی‌ها منزه کرده است."(12)

5 ـ حدیث دیگر را محمد غماری شافعی در کتاب خویش بدین طریق نقل کرده است: از فاطمه دختر حسین رضوی از فاطمه دختر محمد رضوی از فاطمه دختر ابراهیم رضوی از فاطمه دختر حسن رضوی از فاطمه دختر محمد موسوی از فاطمه دختر عبدالله علوی از فاطمه دختر حسن حسینی از فاطمه دختر ابی هاشم حسینی از فاطمه دختر محمدبن احمدبن موسی مبرقع از فاطمه دختر احمدبن موسی مبرقع از فاطمه دختر موسی مبرقع از فاطمه دختر امام رضا علیه السلام از فاطمه دختر امام موسی بن جعفر علیه السلام از فاطمه دختر امام صادق علیه السلام از فاطمه دختر امام باقر علیه السلام از فاطمه دختر امام سجاد علیه السلام از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام از زینب دختر امیرمومنان علیه السلام از فاطمه سلام الله علیها دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله. در این روایت حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:"آگاه باشید هر کس با دوستی آل محمد بمیرد شهید مرده است!"روایت مزبور به حدیث"فاطمیات"مشهور است. چون جز دو تن از کسانی که در سلسله آن وجود دارند بقیه"فاطمه"نام دارند.(13)

پی‌نوشت‌ها:
1 ـ الفصول المهمه ص 240.
2 ـ کشف الغمه ج 3 ص 30.
3 ـ توجه به این مطلب که اخلاص در اعمال در طی یک دوره چهل روزه باعث جاری گشتن چشمه‌های حکمت از قلب بر زبان می شود اذعان و اعتراف به حقیقت فوق را سهل می‌نماید. چون حضرت معصومه سلام الله علیها نه تنها چهل روز که در تمامی عمر شریفش مخلصانه عمل می‌کرد.
4 ـ کشف اللیالی تاکنون به چاپ نرسیده و به صورت مخطوط در کتابخانه شوشتری‌های نجف اشرف وجود دارد. مرحوم میرجهانی نسخه‌ای از این کتاب را در کتابخانه شیخ محمدسماوی دیده است. (مهدی پور کریمه اهل بیت متن و پاورقی ص 62.)
5 ـ کریمه اهل‌بیت ص 64 و 63. (با تصرف)
6 - فاطمه بنت الامام موسی بن جعفر ص 58 و 57 و اعلام النساء ص 577.
7 ـ در کتاب اسنی المطالب پاره‌ای از روایاتی که در شان و منزلت امیرمومنان علیه السلام وارده گشته گردآوری شده است. در این کتاب تنها احادیثی ذکر شده که در مصادر و کتب معروف و با سندهای قوی و محکم بیان گردیده است. (امینی مقدمه اسنی المطالب ص 32).
8 ـ ص 51 ـ 49. این کتاب توسط محمدهادی امینی تحقیق شده است. نیز بنگرید به الغدیر ج 1 ص 197.
9 ـ احقاق الحق ج 6 ص 282 به نقل از مسند فاطمه معصومه ص 61.
10 ـ ص 108. این کتاب در ضمن مجموعه‌ای از آثار مولف در یک مجلد به سال 1369 ه". در تهران به چاپ رسیده است.
11 ـ بحارالانوار ج 65 ص 77 و 76 فاطمه بنت الامام موسی بن جعفر ص 60 و 59.
12 ـ فاطمه بنت الامام موسی بن جعفر ص 61.
13 ـ رازی محمد شریف گنجینه دانشمندان ج 1 ص 17 و 16."محمد اصغری نژاد"



سایت تبیان