غدیر و خطری که مسلمین را از داخل تهدید می کرد

شهید مطهری در یکی از سخنرانیهای خود به مساله غدیر پرداخته و علل و عوامل اعراض مردم از دستور پیامبر مبنی بر جانشینی حضرت علی(ع) را مورد بحث قرار می دهند و این موضوع را در قالب چند نظریه مطرح می کنند.

ایشان می فرمایند:

داستان غدیر یک واقعیت و یک حقیقت تاریخی است که در این باره کتابها حتی به فارسی نوشته اند و به زبان عربی زیاد نوشته شده است، و از قبیل اینکه مفاد کلام پیغمبر اکرم در روز غدیر که فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهٰذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ چیست، با مقدمات و مؤخراتش که اول فرمود: اَ لَسْتُ اَوْلی ٰ بِکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ آیا من از خود شما بر شما اولویت ندارم، حق ولایت بر همه ی شما ندارم؟

اشاره کرد به آیه کریمه قرآن: اَلنَّبِیُّ اَوْلی ٰ بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ [۳]. همه فریاد کشیدند: بلی ٰ، بلی ٰ چرا چرا چنین است. بعد فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهٰذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ و بعد: اَللّٰهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ. این خودش یک موضوعی است که اصلاً مفاد این حدیث چیست و این ولایت تا کجا دامنه دارد. سایر نصوصی که در قرآن مجید در این زمینه وارد شده است یا پیغمبر اکرم درباره ی علی علیه السلام فرموده است، به طور کلی اصلحیت و الیَقیّت مولای متقیان، سایر فضایلش، اینها مسایلی است که می شود درباره همه اینها صحبت کرد ولی من می خواهم عرایض خودم را به موضوعی اختصاص بدهم که فکر می کنم بحث در این موضوع به حال ما از نظر عمل خود ما نافعتر و مفیدتر و آموزنده تر است در عین اینکه یکی از مباحث و فصلهای غدیر است و آن این است:

چرا دستور پیامبر صلی الله علیه و آله درباره خلافت علی علیه السلام اجرا نشد؟ 

این سؤال برای هرکسی به وجود می آید که چطور شد با آن همه تأکیدات و اصرارهایی که پیغمبر اکرم در زمینه خلافت علی علیه السلام کرد در عین حال این موضوع به مرحله اجرا در نیامد؟ از زمان غدیر تا وفات رسول اکرم در حدود دوماه و نیم فاصله شد، چطور شد که مسلمانان وصیت پیغمبر اکرم را درباره ی علی علیه السلام نادیده گرفتند؟ 

نظریه اول

این را چند جور می شود توجیه و تفسیر کرد. یکی اینکه بگوییم مسلمین یک مرتبه همه نسبت به اسلام و پیغمبر متمرد و طاغی شدند، روی تعصبات قومی و عربی؛ به این مسیله که رسید همه آنها یکمرتبه از اسلام رو برگرداندند. این یک جور توجیه و تفسیر است ولی وقایع بعد این جور نشان نمی دهد که مسلمین یکمرتبه از اسلام و از پیغمبر به طور کلی روبرگردانده باشند که نتیجه اش این است که باید به حالت اول جاهلیت خودشان و بت پرستی برمی گشتند. 

نظریه دوم

فرض دوم این است که بگوییم مسلمین نخواستند نسبت به اسلام متمرد شوند ولی نسبت به این یک دستور پیغمبر جنبه تمرد به خودشان گرفتند؛ این یک دستور به علل و جهات خاصی مثلاً کینه هایی که از ناحیه پدرکشتگی ها با علی علیه السلام داشتند یا به قول بعضی از اهل تسننِ امروز نمی خواستند که نبوت و خلافت در یک خاندان قرار داشته باشد، تحملش برایشان مشکل بود. یا آنکه آن حالت عدم تساهل و سخت گیری و صلابت و انعطاف ناپذیری علی علیه السلام خودش عاملی است. بعضی از علمای معاصر اهل تسنن این را یکی از علل ذکر کرده اند، گفته اند حالت صلابت و شدت و انعطاف ناپذیری علی که به این صفت در میان مسلمین شناخته شده بود موجبی بود که مسلمین ـ البته آنها به این صورت نمی گویند که نصّ پیغمبر را کنار گذاشتند ـ چشمشان به طرف علی نمی رفت و می گفتند اگر او روی کار بیاید ملاحظه ی احدی را نمی کند، چون تاریخ زندگی علی نشان داده بود. 

نمونه ای از انعطاف ناپذیری علی علیه السلام در اجرای دستور الهی

در همان حجةالوداع یعنی در چند روز قبل از حادثه ی غدیر خم علی علیه السلام به امر پیغمبر اکرم مأمور شده بود که به یمن برود برای تعلیمات دادن به تازه مسلمانهای یمن و برای تبلیغ اسلام به یمن. از آن طرف علی از یمن به مکه برمی گشت، پیغمبر اکرم هم از مدینه به مکه آمدند. در مکه به یکدیگر ملحق شدند. علی با سپاهش حرکت می کرد. همراه سپاهش یک مقدار حُلّه های تازه و نو یمنی بود. اینها را علی می آورد برای اینکه خدمت رسول اکرم بدهد. البته بعد تقسیم می شد و در درجه اول به خود همان سربازها می دادند. علی وقتی می خواست بیاید، چند منزل مانده به مکه خودش جلوتر آمد خدمت پیغمبر اکرم تا گزارش کار خودش را بدهد و بعد برگردد میان سپاه و با سپاه با هم بیایند. در این فرصت که علی آمد خدمت پیغمبر اکرم اینها با خودشان فکر کردند حالا که ما وارد مکه می شویم لباسهایمان کثیف و کهنه است، خوب است این حله های نو را در بیاوریم بپوشیم و با لباس نو وارد مکه بشویم، بالاخره اینها را به ما خواهند داد. همین کار را کردند. وقتی که علی برگشت و دید چنین کاری کرده اند فرمود: چرا چنین کاری کردید؟ چرا در بیت المال قبل از آنکه در اختیار پیغمبر قرار بگیرد تصرف کردید؟ گفتند: بالاخره پیغمبر اینها را در اختیار ما می گذاشت. فرمود: ولی شما حق نداشتید، این خلاف مقررات است.

فرمان داد همه لباسهایشان را بیرون آورند و دو مرتبه لباسهای اصلی خودشان را بپوشند. آمدند مکه. پیغمبر اکرم از آنها سؤال کرد علی چطور امیر و فرماندهی برای شما بود؟ گفتند: یا رسول اللّٰه! علی همه چیزش خوب است ولی یک مقدار سخت گیر است. همین جریان را نقل کردند که این جور با ما رفتار کرد. پیغمبر اکرم ظاهراً چهره شان را عبوس کردند و به این مردم ناراحتی نشان دادند که چرا به علی اعتراض می کنید؟ فرمود: درباره ی علی سخن مگویید اِنَّهُ لَاَخْشَنُ (یا لَاُخَیْشِنٌ) فی ذاتِ اللّٰه علی آنجا که پای حقیقت و پای دستور خدا در کار بیاید تبدیل به یک موجود بی عاطفه می شود. همین شخصی که سراسر عاطفه است عاطفه را در دستور الهی هرگز دخالت نمی دهد.

به هر حال این هم یکی از جهاتی است که بعضی گفته اند. ولی با اینها حادثه به این مهمی را نمی شود توجیه کرد: همه مسلمین یکمرتبه مرتد شدند و از اسلام برگشتند. چطور می شود چنین حرفی را گفت؟! مسلمین همه در این یک مسیله تمرد پیشه کردند. خیلی بعید نیست ولی آیا همه مسلمانها را می شود گفت متمرد شدند یا یک مسیله دیگری در کار است و آن این است: 

نظریه صحیح: مسلمین اغفال شدند

مسلمین در این مسیله اغفال شدند؛ یعنی عده ای متمرد شدند، آن عده زیرک متمرد عامه مسلمین را در این مسیله اغفال کردند. آیه ای که درباره نصب امیرالمؤمنین یعنی بعد از تعیین امیرالمؤمنین به خلافت نازل شد. آیه این است: اَلْیَوْمَ یَیِسَ الَّذینَ کَفَروا مِنْ دینِکُمْ امروز کافران از دین شما مأیوس گشتند؛ یعنی از امروز دیگر کافران ناامیدند که از راه کفر، از خارج حوزه اسلام به اسلام حمله کنند، دیگر مأیوس شدند که از این راه نتیجه بگیرند، فهمیدند که دیگر اسلام را نمی شود از بیرون کوبید. فَلاتَخْشَوْهُمْ مسلمانها! دیگر از کافران بیم نداشته باشید و نگران نباشید. تا اینجا دو جمله است:

جمله اول یک واقعیت تاریخی را بیان می فرماید. در جمله دوم تأمین می دهد. در جمله اول می گوید آنها دیگر کاری نخواهند کرد چون ناامیدند، دیگر بعد از این فعالیتی نخواهند داشت. در جمله دوم تأمین می دهد که خیالتان از ناحیه آنها ناراحت نباشد. قرآن در آیات زیادی ـ البته آیاتی که قبل از این آیه بوده است و در سالهای پیش نازل می شد ـ همیشه مسلمین را از خطر کفار بیم می داد. اما در اینجا بعد از حادثه نصب علی علیه السلام به خلافت، می گوید دیگر بعد از این بیمی نیست، از ناحیه آنها نگرانی نیست.

جمله بعد خیلی عجیب است: وَ اخْشَوْنِ از ناحیه آنها بر دین خودتان نگران نباشید اما از من بترسید. معنایش این می شود که از ناحیه من نگران باشید. یعنی چه از ناحیه خدا نگران باشیم؟ از ناحیه دشمن نگران نباشیم اما از ناحیه دوست و صاحب دین، از ناحیه خدا نگران باشیم! برعکس، از ناحیه خدا باید امیدوار باشیم، پس چرا قرآن می گوید از ناحیه خدا نگران باشید؟ نکته و جان کلام همین جاست.

دو حدیث از پیغمبر اکرم

حال من اینجا دو حدیث از پیغمبر اکرم می خوانم که مفاد این جمله ی «وَ اخْشَوْنِ» را بیشتر توضیح می دهد. اگر بپرسید که جامعه اسلامی چگونه از داخل خودش آسیب می پذیرد، من با آن دو حدیث این مطلب را برایتان تا اندازه ای توضیح می دهم. یک حدیث این است: پیغمبر اکرم فرمود: اِنّی لا اَخافُ عَلی ٰ اُمَّتِیَ الْفَقْرَ وَ لٰکِنْ اَخافُ عَلَیْهِمْ سوءَ التَّدْبیرِ چه جمله عالی و بزرگی! می فرمود که من بر امت خودم از ناحیه فقر اقتصادی بیم ندارم، فقر امت من را از پا در نمی آورد ولی از یک چیز دیگر بر امت خودم بیمناکم و آن کج فکری، بد فکری، بد اندیشگی، جهل و نادانی است. اگر مردم مسلمان، روشن بینی و دوربینی و آینده بینی و عمق بینی و ژرف بینی را از دست بدهند و ظاهربین بشوند آن وقت است که برای اسلام خطر پیدا می شود. خوارج چه کسانی بودند؟ خوارج مردمی بودند ظاهربین، مردمی بودند که اساساً عمق را نمی دیدند، آینده را درک نمی کردند، شعاع دیدشان بسیار کوتاه بود ولی متعبد و متدین و معتقد و عابد و زاهد بودند. علی علیه السلام آنها را ریاکار نمی دانست. این همه انتقادی که از آنها کرده است نگفته اینها در عبادتشان ریاکار بودند، می گوید اینها کج فهم و کج اندیشه بودند.

حدیث دیگر از پیغمبر اکرم را امیرالمؤمنین علی علیه السلام در فرمانی که به محمدبن ابی بکر نوشته اند و در نهج البلاغه است آورده اند. می فرماید که من از پیغمبر شنیدم: اِنّی لا اَخافُ عَلی ٰ اُمَّتی مُؤْمِناً وَ لا مُشْرِکاً من نه از مؤمن بر امت خودم نگرانم و نه از مشرک. اَمَّا الْمُؤْمِنُ فَیَمْنَعُهُ اللّٰهُ بایمانِهِ اما مؤمن همان ایمانش کافی است که مانع این بشود که آسیبی از ناحیه او برسد (نگویید پس خوارج هم مؤمن بودند. ایمانی که از بصیرت جدا باشد اسلام آن را ایمان واقعی نمی داند. عابد بودند اما مؤمنی که اسلام می خواست که اَلْمُؤْمِنُ کَیِّسٌ فَطِنٌ نبودند). مؤمن را خدا به موجب ایمانی که مؤمن دارد منع می کند و جلویش را می گیرد یعنی ایمان او رادع و مانع است. پس، از ناحیه مؤمن آسیبی نیست. وَ اَمَّا الْمُشْرِکُ فَیَقْمَعُهُ اللّٰهُ بِشِرْکِهِ اما مشرک و کافر، آن که از ظاهر و باطنش کفر می ریزد، خدا او را هم به موجب شرکش قلع و قمع می کند. (این همان مفاد اَلْیَوْمَ یَیِسَ الَّذینَ کَفَروا مِنْ دینِکُمْ است) وَ لٰکِنّی اَخافُ عَلَیکُمْ کُلَّ مُنافِقِ الْجَنانِ عالِمِ اللِّسانِ یَقولُ ما تَعْرِفونَ وَ یَفْعَلُ ما تُنْکِرونَ [۱] اما آن که من از ناحیه او بیمناک و نگرانم منافقها و دوروهاست، آنهایی که زبان و ظاهرشان رو به یک سو و قلب و باطنشان رو به سوی دیگر است.

متظاهرهای بی دین: عالم اللسان زبانش عالم است، به زبانش مؤمن و مسلمان است. چون عالم است زبانش خوب می گردد اما قلبش پر از نفاق و دورویی است.

یک جور می گوید و جور دیگری عمل می کند: یَقولُ ما تَعْرِفونَ وَ یَفْعَلُ ما تُنکِرونَ حرف می زند آن طور که شما با آن آشنا هستید و می شناسید، ولو به معروف حرف می زند، نیک و عالی. وقتی حرف می زند شیفته ی فلسفه اش می شوید می گویید به به! واقعاً باید افتخار کرد به وجود یک چنین مسلمانی. اما اگر به عمل این آدم دقیق بشوید می بینید عملش همه برخلاف آن چیزی است که شما می شناسید، یعنی درست بر ضد است و همه منکَر است. قولش معروف است و عملش منکر. پس حالا که نگاه می کنیم می بینیم پیغمبر اکرم از دو دسته بیمناک و خایف است. یک دسته عالم، زیرک ولی منافق، ظاهر مسلمانِ باطن کافر، و یک عده ی دیگر مسلمان عابد اما بی بصیرت و جاهل. 

حدیث دیگر

حدیث دیگری از پیغمبر هست، فرمود: قَصَمَ ظَهْری رَجُلانِ: عالِمٌ مُتَهَتِّکٌ وَ جاهِلٌ مُتَنَسِّکٌ. آن حدیث هم مضمون این دو حدیث را بیان می کند. فرمود دو دسته کمر مرا شکستند. شکستن کمر پیغمبر یعنی چه؟ یک وقت یک کسی گناهکار است اما یک گناهکاری که اثر سوء گناهش فقط به خودش می رسد، شرش فقط متوجه خودش می شود. ولی یک کسی هست که انحرافش سبب می شود که راه بر پیغمبر بسته بشود، یعنی مردم را گمراه می کند و از راه بیرون می برد. این است که پیغمبر اکرم فرمود دو دسته کمر مرا خرد کردند و شکستند، یعنی این دو دسته سد راه اسلامند، نه تنها خودشان عاصی و گناهکار و بدبخت و شقی و جهنمی هستند، بلکه سد راه اسلامند، سبب گمراهی مسلمین دیگر هستند: عالم پرده در و جاهل متعبد و متنسک. این هم همان مضمون است. 

جامعه اسلامی را خطر از داخل تهدید می کند

حال از اینها چه می فهمیم؟ از اینها این را می فهمیم که قرآن در درجه ی اول و بعد کلمات پیغمبر اکرم همیشه به ما این جور می گوید که جامعه ی اسلامی را خطر از داخل خود تهدید می کند، از ناحیه یک اقلیت منافق زیرک و یک اکثریت جاهل ساده دل ولی متعبد. آن زیرکها اگر این جاهلها نباشند کاری نمی توانند بکنند؛ آن جاهلها هم اگر این زیرکها نباشند کسی آنها را به راه کج نمی برد.

حال شما از اینجا می توانید بفهمید که چطور شد جامعه اسلامی از ناحیه یک اقلیت منافق متمرد و یک اکثریت ساده دل ولی مؤمن و با ایمان به این روز افتاد یعنی اینها سبب شدند که این تأکیدها و اصرارهایی که پیغمبر اکرم کرد در عمل بی نتیجه بماند، یعنی آن عده منافق مردم را از راه منحرف کردند بدون آنکه خود مردم بفهمند که از راه منحرف شده اند. اغفال کردند. 

این مطلب از مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج۲۵، ص: ۱۸۵ ـ با تخلیص ـ اخذ شده است. 

 



ابنا