علی (ع) در کلام امین وحی

برخی از ویژگیهای حضرت علی علیه السلام در گوشه ای از بیانات حضرت جبرییل
سلمان فارسی گوید: نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بودیم که عربی بیابانی بر ما وارد شد، ایستاد و سلام کرد، سلام او را پاسخ دادیم، گفت: آن ماه شب چهارده و چراغ شبهای تار: محمّد رسول خدای پادشاه دانا کدامین شماست؟ آیا این مرد نیکوچهره است؟ گفتیم: آری. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای برادر عرب، بنشین.
گفت: ای محمّد، قبل از آنکه تو را ببینم به تو ایمان آورده‏ام و پیش از آنکه با تو ملاقات کنم تو را تصدیق نموده‏ام، جز آنکه امر ناگواری از تو به من رسیده! فرمود: چه چیزی از من به شما رسیده است؟ گفت: ما را به یگانگی خدا و رسالت خود فرا خواندی و تو را اجابت کردیم، سپس ما را به نماز و زکات و حج و روزه و جهاد فراخواندی باز هم تو را اجابت کردیم، آن‏گاه به این همه از ما راضی نشدی تا آنکه ما را به ولایت و دوستی عموزاده‏ات علی‏بن ابی‏طالب فراخواندی! آیا این ولایت را از سوی خود واجب ساختی یا فرمان آسمانی است که خداوند واجب نموده است؟
فرمود: نه، بلکه خداوند آن را بر اهل آسمانها و زمین واجب نموده. (پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به سخن خود ادامه دادند تا آنکه فرمودند) در جنگ احد پس از فراغ از دفن عمویم حمزه نشسته بودم که جبرییل بر من فرود آمد و گفت: ای محمد، خداوند تو را سلام می‏رساند و گوید: من نماز را واجب ساختم و آن را از بیمار و دیوانه و کودک نابالغ برداشتم؛ روزه را واجب نمودم و از مسافر برداشتم؛ حج را واجب نمودم و از بیمار برداشتم؛ زکات را واجب نمودم و از تهیدست برداشتم، و دوستی علی‏بن ابی‏طالب را واجب نمودم بر اهل آسمانها و زمین و برای هیچ‏کس در ترک آن رخصت ندادم.(بحارالانوار 40 / 46.)
سلمان فارسی - رحمه الله - گوید: نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بودیم که عربی بیابانی از قبیله بنی‏عامر آمد، ایستاد، سلام کرد و گفت: ای رسول خدا، فرستاده شما آمد ما را به اسلام فرا خواند، ما اسلام آوردیم. سپس ما را به نماز و روزه و جهاد فراخواند، آنها را کارهای نیکو و پسندیده‏ای دیدیم (و عمل کردیم)، آن‏گاه ما را از زنا، دزدی، غیبت و ناشایست بازداشتی و ما باز ایستادیم، اینک فرستاده شما گوید بر ما لازم است که دامادت علی‏بن ابی‏طالب را دوست بداریم! راز این چیست در حالی که آن را عبادت نمی‏دانیم؟
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به جهت پنج خصلت:

1) در روز بدر پس از جنگ نشسته بودم که جبرییل علیه السلام فرود آمد و گفت: خداوند تو را سلام می‏رساند و می‏فرماید: امروز به وجود علی بر فرشتگانم مباهات کردم آن‏گاه که"اللَّه اکبر"گویان میان صفها می‏گشت و فرشتگان هم با او تکبیر می‏گفتند. به عزت و جلالم سوگند که دوستی او را جز در دل کسی که دوستش می‏دارم، و دشمنی او را جز در دل کسی که دشمنش می‏دارم نمی‏اندازم.

2) من در روز احد پس از فراغ از دفن عمویم حمزه نشسته بودم که جبرییل نزد من آمد و گفت: ای محمّد، خداوند می‏فرماید: من نماز را واجب کردم و آن را از بیمار (یعنی زن در حال حیض و نفاس) برداشتم، روزه را واجب نمودم و آن را از بیمار و مسافر برداشتم، حج را واجب ساختم و آن را از تهیدست بینوا برداشتم، زکات را واجب ساختم و آن را از کسی که مالش به حد نصاب نرسیده برداشتم، و دوستی علی‏بن ابی‏طالب را قرار کردم و هیچ رخصتی در ترک آن وجود ندارد.

3) خداوند هیچ کتابی را فرو نفرستاده و خلقی نیافریده جز آنکه سروری برای آن نهاده، قرآن سرور کتابهای آسمانی، جبرییل -یا اسرافیل- سرور فرشتگان، من سرور پیامبران و علی سرور اوصیاست. هر امری سروری دارد و دوستی من و علی سرور همه طاعتهایی است که اهل قرب با آن به خداوند نزدیکی می‏جویند.

4) خداوند در دلم افکند که دوستی او درخت طوبایی است که خداوند به دست (قدرت) خویش کاشته است.

5) جبرییل علیه السلام گفت: چون روز قیامت شود منبری در سمت راست عرش برای تو نهند و پیامبران دیگر همگی در سمت چپ و برابر عرش قرار دارند، و برای علی به جهت گرامیداشت او یک کرسی در کنار تو نهند. پس کسی که این ویژگیها را دارد بر شما واجب است که او را دوست بدارید. آن مرد عرب گفت: به چشم، اطاعت خواهیم کرد.(بحارالانوار 27 / 128.)

- و فرمود: جبرییل نزد من آمد در حالی که بالهایش را گشوده بود، دیدم بر یکی نوشته بود: لااله‏الاّاللَّه، محمّد النبی، و بر دیگری لااله‏الاّاللَّه، علی الوصی(بحارالانوار 27 / 11. و خبر شماره 8 را علامه ابن‏حسنویه در درّ بحرالمناقب روایت نموده است. (ذیل احقاق الحق 4 / 281)) - قاسم‏بن معاویه گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم: اینان (اهل سنّت) ثی
درباره معراج روایت کنند که: چون رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را شبانه به معراج بردند دید که بر عرش نوشته است: لااله‏الااللَّه، محمّد رسول اللَّه، ابوبکر الصدّیق". فرمود: سبحان اللَّه! همه چیز را تغییر دادند حتی این را؟! گفتم: آری. فرمود: چون خداوند عرش را آفرید بر پایه‏های آن نوشت: لااله‏الاّاللَّه، محمّد رسول اللَّه، علی امیرالمؤمنین"، و چون آب را آفرید در مجرایش همین را نوشت، و چون کرسی را آفرید بر پایه‏هایش همین را نوشت، و چون لوح را آفرید در آن همین را نوشت، و چون اسرافیل را آفرید بر پیشانیش همین را نوشت، و چون جبرییل را آفرید بر بالش همین را نوشت، و چون آسمانها را آفرید بر اطرافش همین را نوشت، و چون زمینها را آفرید بر طبقاتش همین را نوشت، و چون کوهها را آفرید بر قله‏های آن همین را نوشت، و چون خورشید را آفرید بر آن همین را نوشت، و چون ماه را آفرید بر آن همین را نوشت...
پس هرگاه یکی از شما گفت: لااله‏الاّاللَّه، محمّد رسول اللَّه، باید بگوید: علی امیرالمؤمنین ولی‏اللَّه.(بحارالانوار 27 / 1.) - چون خبر (دعوت) پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به نجاشی پادشاه حبشه رسید به یارانش گفت: من این مرد را با هدایایی که برای او می‏فرستم می‏آزمایم.

آن‏گاه تحفه‏های بزرگی را آماده ساخت و در آن از سنگهای قیمتی یاقوت و عقیق بود و گفت: اگر این مرد اهل دنیا و سلطنت‏طلب باشد یاقوت را انتخاب می‏کند، و اگر پیامبر بر حق باشد عقیق را برمی‏گزیند. چون هدیه‏ها به دست رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رسید آنها را میان یاران خود قسمت نمود و برای خود جز یک نگین عقیق سرخ چیز دیگری برنداشت؛ سپس آن را به علی علیه السلام داد و فرمود: یا علی (این را ببر و) تنها یک سطر بر آن بنویس:"لااله‏الاّاللَّه"، علی علیه السلام به نزد حکّاک رفته، فرمود: بر روی این آنچه را که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دوست می‏دارد بنویس، که"لااله‏الاّاللَّه"است. وی گفت: من چیزی را می‏نویسم که خود دوست می‏دارم که"محمّد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم"است.
هنگامی که انگشتر را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آورد سه سطر بر روی آن نوشته بود. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به تو گفتم تنها یک سطر بر آن بنویس و تو سه سطر بر روی آن نوشته‏ای؟ علی علیه السلام عرض کرد: ای رسول خدا، به حق شما سوگند که من او را امر نکردم مگر آنچه را که شما دوست می‏داشتی بنویسد:"لااله‏الاّاللَّه"و آنچه را خود دوست می‏داشتم:"محمّد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم". در این هنگام جبرییل امین علیه السلام فرود آمد و گفت: پروردگار عزت می‏فرماید: تو آنچه را دوست می‏داشتی نوشتی:"لااله‏الاّاللَّه"، و علی آنچه را دوست می‏داشت نوشت:"محمّد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم"، و من نیز آنچه را دوست می‏داشتم نوشتم:"علی ولی اللَّه".(اربعین، حافظ ابومحمدبن ابی‏الفوارس، ص 50 مخطوط، به نقل ذیل احقاق الحق 4 / 143.)
- علّامه مولی صالح ترمذی روایت کرده که: روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با لبهای خندان به خانه علی علیه السلام درآمد و فرمود: ای برادر، آمده‏ام تا تو را مژده دهم که همین ساعت جبرییل پیامی از سوی خداوند آورد که خدای متعال می‏فرماید: ای احمد، علی را مژده ده که دوستان تو از فرمانبر و نافرمان اهل بهشتند. علی علیه السلام سجده شکر به‏جا آورد و گفت: خداوندا، شاهد باش که من نیمی از حسنات خود را به آنان بخشیدم. فاطمه هم گفت: خداوندا، شاهد باشد که من نیز نیمی از حسنات خود را به آنان بخشیدم.

حسن و حسین هم گفتند: ما نیز نیمی از حسنات خود را به آنان بخشیدیم. در آن هنگام جبرییل نازل شد و گفت: ای رسول خدا، خدای متعال می‏فرماید: شما که از من بخشنده‏تر نیستید، من نیز گناهان دوستان علی را آمرزیدم و بهشت و نعمتهای آن را روزی آنان ساختم.(ملامح شخصیة الامام علی- علیه السلام -، عبدالرسول الغفار به نقل از مناقب مرتضویه / 206، ط بمبیی.) -"سَرور عرب، علی را برایم فرا خوانید.
عایشه گفت: مگر شما سرور عرب نیستید؟ فرمود: من سرور فرزندان آدمم و علی سرور عرب است. چون علی علیه السلام آمد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در پی انصار فرستاد، همین که آمدند فرمود: ای گروه انصار، آیا شما را دلالت نکنم بر چیزی که اگر بدان چنگ زنید هرگز گمراه نگردید؟ گفتند: چرا، ای رسول خدا. فرمود: این علی است، او را به دوستی من دوست بدارید، و به گرامیداشت من گرامی بدارید، زیرا جبرییل از سوی خداوند مرا بدانچه به شما گفتم دستور داده‏است". (حلیةالاولیاء ابونعیم) -"
چون شب بدر فرا رسید رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: کیست که برای ما آب آورد؟ هیچ‏کس داوطلب نشد. علی علیه السلام برخاست و مَشکی را برداشت و به سوی چاهی ژرف و تاریک رفت و در آن فرو شد؛ خداوند به جبرییل و میکاییل و اسرافیل وحی کرد که خود را برای یاری محمد و برادرش و حزب او آماده کنید، آنان از آسمان فرود آمدند با های و هویی که هرکه می‏شنید می‏هراسید؛ چون برابر چاه قرار گرفتند همگی برای گرامیداشت و تجلیل او بر وی سلام کردند". (احمد در کتاب فضایل علی علیه السلام) - انس‏بن مالک گوید: روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز عصر را با ما خواند و در رکعت اول مقداری درنگ کرد تا آنجا که پنداشتیم سهو یا غفلتی روی داده‏است، سپس سربرداشت و گفت: سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، و بقیه نماز را کوتاه خواند، آن‏گاه با چهره چون ماه شب چهارده خود به ما رو کرد و فرمود: چرا برادر و پسرعمویم علی‏بن ابی‏طالب را نمی‏بینم؟

گفتیم: ما هم او را ندیده‏ایم ای رسول خدا، حضرت با صدای بلند فرمود: ای علی، ای پسر عمو! علی علیه السلام از آخر صفها پاسخ داد: لبّیک یا رسول اللَّه، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: نزدیک من بیا. انس گوید: او پیوسته صفها را می‏شکافت و از سر و دوش مهاجر و انصار خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رسانید و مرتضی به مصطفی نزدیک شد! پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: چرا از صف اول بازماندی؟ علی علیه السلام گفت: شک داشتم که وضو دارم یا نه، به منزل فاطمه- علیها السلام - رفتم و حسن و حسین را صدا زدم و کسی پاسخم نگفت؛ ناگاه کسی از پشت سر مرا صدا زد و گفت:ای ابوالحسن به پشت بنگر. به پشت خود برگشتم، طشتی دیدم و در آن سطلی پر از آب و بر روی آن یک حوله. حوله را برداشتم و از آن آب وضو ساختم، آبی بود به نرمی کره و طعم عسل و بوی مشک، سپس روی برگرداندم و نفهمیدم چه کسی سطل و حوله را گذاشت و چه کسی برداشت! پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم لبخندی در چهره علی زد و او را درآغوش کشید و پیشانیش را بوسید و فرمود: آیا تو را مژده ندهم؟ آن سطل از بهشت بود و آب از بهشت برین، و آن که تو را برای نماز آماده ساخت جبرییل علیه السلام بود، و آن که حوله به دستت داد میکاییل علیه السلام، سوگند به آن که جانم در دست اوست، اسرافیل چندان شانه مرا گرفت (و در رکوع نگاه داشت) تا تو به نماز رسیدی، و به من گفت: درنگ کن تا آن کس که به منزله نفس تو و پسرعموی توست از راه فرا رسد!(کفایة الطالب / 290.)

- جبرییل علیه السلام گفت: ای محمّد، سوگند به آن که تو را به پیامبری برانگیخت، اگر اهل زمین نیز مانند اهل آسمانها علی را دوست می‏داشتند خداوند هرگز آتش دوزخ را نمی‏آفرید.(بحارالانوار 39 / 248 و 270.) - سوگند به آن که جانم در دست اوست، هیچ‏گاه علی را با سپاهی نفرستادم جز آنکه دیدم جبرییل علیه السلام با هفتاد هزار فرشته در جانب راست او و میکاییل با هفتاد هزار فرشته در جانب چپ او و فرشته مرگ پیشاپیش او در حرکتند، و ابری بر سر او سایه افکنده تا آنکه پیروزی شرافتمندانه بهره او شود.(بحارالانوار 39 / 95.) -
سوگند به آن که مرا به پیامبری برانگیخت و بر همه آفریدگان برگزید، اگر بنده‏ای هزار سال خدا را بپرستد خداوند از او نمی‏پذیرد جز با داشتن ولایت تو و ولایت امامان از نسل تو؛ و ولایت تو پذیرفته نیست جز با بیزاری از دشمنان تو و دشمنان امامان از نسل تو. این مطلب را جبرییل علیه السلام به من خبر داده‏است.(بحارالانوار 27 / 63.) - جبرییل علیه السلام گفت: سوگند به خدایی که تو را به پیامبری برانگیخته و به رسالت برگزیده، اینک فرود نیامدم جز برای آنکه تو را این پیام رسانم: ای محمّد، خدای والا و برین تو را سلام می‏رساند و می‏فرماید: محمّد پیامبر رحمت من است و علی برپادارنده حجت من، دوست او را عذاب نکنم گرچه گنهکار باشد، و به دشمن او رحم نیاورم گرچه فرمانبردار باشد.(بحارالانوار 8 / 3. باید توجه داشت که این‏گونه احادیث برای تشویق به گناه نیست، بلکه مراد آن‏است که دوستی‏علی- علیه السلام - درنهایت به فریاد گنهکار می‏رسد و او را از عذاب‏می‏رهاند، و دشمنی‏علی- علیه السلام - کارهای نیک را می‏خورد و آب می‏کند و از اثر می‏اندازد و موجب دخول در آتش دوزخ می‏گردد. (م))

- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: شبی که مرا به آسمان بردند و من و جبرییل علیه السلام به آسمان چهارم رسیدیم جبرییل گفت: ای محمّد، جای من اینجاست، آن‏گاه مرا در نور تاختن داد تا به فرشته‏ای از فرشتگان خدا رسیدم در صورت و نام علی که در زیر عرش به سجده افتاده‏بود و می‏گفت: خداوندا، علی و اولاد و دوستان و شیعیان و پیروان او را بیامرز، و بداندیشان و دشمنان و حسودان او را لعنت فرست، که تو بر هرچیز توانایی.(بحارالانوار 39 / 97.)
- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرشته‏ای را به صورت علی علیه السلام دید و پنداشت علی است، گفت: ای ابوالحسن به آمدن اینجا بر من پیشی گرفته‏ای؟! جبرییل گفت: این علی‏بن ابی‏طالب نیست، فرشته‏ای است به صورت او، فرشتگان مشتاق علی‏بن ابی‏طالب علیه السلام شدند و از پروردگارشان درخواستند که صورتی از علی بسازد تا او را ببینند.(بحارالانوار 39 / 98.)
- جبرییل علیه السلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نشسته‏بود که علی علیه السلام از راه فرارسید، جبرییل خندید و گفت: ای محمّد، این علی‏بن ابی‏طالب است که از راه فرارسید. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای جبرییل، مگر اهل آسمانها او را می‏شناسند؟ گفت: ای محمّد، سوگند به آن که تو را به حق به پیامبری برانگیخته‏است، همانا اهل آسمانها بیشتر از اهل زمین به او معرفت دارند؛ او در هیچ جنگی تکبیر نگفت جز آنکه ما نیز با او تکبیر گفتیم، و حمله‏ای نبرد جز آنکه با او حمله بردیم، و شمشیری نزد جز آنکه با او شمشیر زدیم.(بحارالانوار 39 / 98.)
- جبرییل علیه السلام گفت: ای محمّد، چون خداوند از بالای عرش خود ثنا و درود فراوان بر علی‏بن ابی‏طالب علیه السلام می‏فرستد عرش مشتاق دیدار علی علیه السلام شد، خداوند این فرشته را به صورت علی‏بن ابی‏طالب علیه السلام در زیر عرش خود آفرید تا آتش شوق عرش فرونشیند، و تسبیح و تقدیس و تمجید این فرشته را ثواب و پاداشی برای شیعیان خاندان تو -ای محمّد- قرار داده است.(بحارالانوار 39 / 97.)
- پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرییل علیه السلام برایم بازگفت که بر علی عبور نمودم و او در حین چرانیدن چند شتر به خواب رفته و مقداری از بدنش نمایان گشته‏بود، من لباس او را به روی بدنش کشیدم و در همان حال خنکی ایمان او را بر روی قلب خود احساس نمودم.(بحارالانوار 39 / 100.)
- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی، جبرییل علیه السلام مرا درباره تو خبری داد که مایه روشنی چشم و شادی دلم شد؛ او به من گفت: ای محمّد، خداوند به من فرموده: محمّد را از سوی من سلام برسان و او را آگاه ساز که علی پیشوای هدایت و چراغ تاریکیهای ضلالت، و حجّت بر اهل دنیاست، زیرا او صدّیق اکبر و فاروق اعظم است(یعنی بزرگترین کسی است که اسلام را باور کرده و در قول و عمل راستین‏ترین مردم است و بالاترین کسی است که میان حق و باطل فرق می‏نهد. (م))، و من به عزت خویش سوگند خورده‏ام که به آتش نبرم کسی را که او را دوست داشته و تسلیم او و اوصیای پس از او باشد، و به بهشت در نیاورم کسی را که دست از ولایت و تسلیم در برابر او و اوصیای پس از او برداشته باشد.(بحارالانوار 27 / 113.)
- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرییل علیه السلام نزد من آمد و گفت: ای محمّد، پروردگارت تو را به دوستی و ولایت علی‏بن ابی‏طالب فرمان می‏دهد.(بحارالانوار 39 / 273.)
- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرییل علیه السلام از سوی خداوند برگ سبزی از درخت آس برایم آورد که در آن به رنگ سپید نوشته‏بود: من دوستی علی‏بن ابی‏طالب را بر آفریدگانم واجب نمودم، این را از جانب من به آنان برسان.(بحارالانوار 39 / 275.)
- جبرییل علیه السلام از میکاییل، او از اسرافیل، او از لوح، او از قلم، او از خدای عزّوجلّ آورده‏است که: وِلایَةُ عَلی‏بْنِ اَبی‏طالِبٍ حِصْنی، فَمَنْ دَخَلَ حِصْنی اَمِنَ مِنْ عَذابی"ولایت علی‏بن ابی‏طالب دژ محکم من است، هرکه بدان درآید از عذاب من ایمن باشد".(بحارالانوار 39 / 246.)
- جبرییل علیه السلام گفت: ای محمّد، خداوندت سلام می‏رساند و گوید: علی را دوست بدار، که هرکس علی را دوست بدارد مرا دوست داشته، و هرکه او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته‏است. ای محمّد، هرجا تو باشی علی آنجاست، و هرجا علی باشد دوستانش همانجایند [گرچه و گرچه گناه کرده باشند].(بحارالانوار 39 / 294.)
- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرییل نزد من آمد در حالی که دو بال خود را گشوده‏بود، در یکی نوشته بود:"لا اله الاّ اللَّه، محمّدٌ النبی"و در دیگری نوشته بود:"لا اله الاّ اللَّه، علی الوصی".(مناقب خوارزمی / 90.)
- حضرت امام حسین علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در اتاق امّ سلمه بود که فرشته‏ای بر او وارد شده دارای بیست سر، در هر سری هزار زبان، که هر کدام خدا را به لغتی جداگانه تسبیح می‏کرد، کف دستش از هفت آسمان و زمین گسترده‏تر بود، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پنداشت که وی جبرییل است، فرمود: ای جبرییل، هرگز با این صورت نزد من نیامده بودی؟! گفت: من جبرییل نیستم، من صرصاییل‏ام، خداوند مرا به سوی تو فرستاده که دو نور را به هم تزویج کنی. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: که را با که؟ گفت: دخترت فاطمه را با علی. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حضور میکاییل و جبرییل و صرصاییل فاطمه را به همسری علی درآورد. در این حال پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به پشت شانه صرصاییل نگریست، دید بر آن نوشته است:"لااله‏الاّاللَّه، محمّدٌ رسول اللَّه، علی مقیم الحجّة (علی برپادارنده حجّت خداست)". پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای صرصاییل، چندگاه است که این مطلب بر پشت شانه تو نوشته شده؟ گفت: دوازده هزار سال پیش از آنکه خداوند دنیا را بیافریند.(مناقب خوارزمی / 245.)

- علی علیه السلام فرمود: چون رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مرا با فاطمه تزویج نمود به من فرمود: مژده باد تو را که خداوند اندوه مسأله ازدواج تو را از دل من برداشت، گفتم: آن چه بود؟ فرمود: جبرییل سنبلی و قرنفلی از بهشت برایم آورد، من گرفتم و بوییدم و گفتم: ای جبرییل، اینها چیست؟ گفت: خداوند فرشتگان و ساکنان بهشت را امر فرمود که بهشت را با همه درختان و نهرها و قصرها و خانه‏ها و اتاقها و جایگاهها و غرفه‏ها زیور کنند، و حورالعین را امر کرد که"حمعسق و یس"را بخوانند. و منادیی ندا کرد که خداوند فرموده‏است: من فاطمه دخت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را به همسری علی‏بن ابی‏طالب در آوردم. آن‏گاه خداوند ابری را برانگیخت و بر سر آنان درّ و یاقوت و لؤلؤ و گوهر بارید، و سنبل و قرنفل را بر سر آنان پاشید، و اینها از آن سنبلها و قرنفلهایی است که (در این جشن) بر فرشتگان نثار شده‏است.(دلایل الامامة / 19.) - پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از جبرییل، او از میکاییل، او از اسرافیل و او از خداوند -جلّ‏جلاله- نقل کند که فرمود: منم خدای یکتا، معبودی جز من نیست، با قدرت خویش خلایق را آفریدم و از میان آنان هرکه را خواستم یعنی پیامبرانم را برگزیدم، و از میان آنان نیز محمد صلی الله علیه و آله و سلم را حبیب و خلیل و صفی (برگزیده) خود انتخاب کردم و او را به سوی آفریدگانم برانگیختم، و برای او علی را برگزیدم و او را برادر و وصی و وزیر و پیامگزار او به آفریدگانم پس از وی قرار دادم... پس به عزت و جلال خود سوگند خورده‏ام که هیچ بنده‏ای از بندگانم علی را دوست ندارد و به ولایت نپذیرد جز آنکه او را از آتش دوزخ دور بدارم و به بهشت درآورم، و هیچ بنده‏ای از بندگانم او را دشمن ندارد و از ولایت او به ولایت دیگری سر نسپارد جز آنکه دشمنش بدارم و به آتش دوزخش درآورم.(عیون اخبار الرضا- علیه السلام - 2 / 49.)

- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی، مردانی از قریش مرا درباره ازدواج فاطمه سرزنش کرده، گفتند: ما او را از تو خواستگاری کردیم؛ ما را منع نمودی و به همسری علی درآوردی؟! به آنان گفتم: به خدا سوگند من نبودم که شما را منع نمودم و او را به همسری علی درآوردم بلکه خدا بود که شما را منع کرد و او را به همسری علی درآورد. آن‏گاه جبرییل بر من فرود آمد و گفت: ای محمّد، خداوند -جلّ جلاله- می‏فرماید: اگر علی را نمی‏آفریدم هرگز در روی زمین برای دخترت فاطمه همسر و همتایی نبود، از آدم گرفته تا همه کسانی که پس از او آمده‏اند.(عیون اخبار الرضا- علیه السلام - 1 / 225.) - رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرییل علیه السلام از خداوند مرا خبر داد که فرموده‏است: علی‏بن ابی‏طالب حجت من بر آفریدگانم و کارگزار دین من است، از صلب او امامانی برآورم که به‏پاداری امر من برخیزند و به راه من فراخوانند، به برکت آنان است که بلا را از بندگانم دورسازم و از رحمت خویش فروبارم.(مسند الرضا 1 / 122 و 130.)

- فاطمه صغری از [پدرش] حسین‏بن علی علیه السلام، از [مادرش] فاطمه دخت گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به سوی ما بیرون شد و فرمود: همانا خداوند به شما افتخار ورزید و همگی شما را عموماً و علی را خصوصاً آمرزید. من فرستاده خداوند به سوی شمایم. بدون هیچ باکی از قوم خود و بی‏هیچ ملاحظه‏ای درباره رابطه خویشاوندی این سخن گویم، این جبرییل علیه السلام است که مرا خبر می‏دهد: نیکبخت به تمام معنا و حق معنای نیکبخت کسی است که علی را در حال زندگانی و پس از مرگ من دوست بدارد.(اسنی المطالب فی مناقب آل أبی‏طالب / 66.) - ابن‏عباس گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در جای خود و جای نماز خود نشسته بود و گروهی از مهاجر و انصار نزد او بودند که جبرییل علیه السلام فرود آمد و گفت: ای محمّد، حضرت حق تو را سلام می‏رساند و گوید: علی را فراخوان و او را مقابل خود بنشان. جبرییل علیه السلام به آسمان بالا رفت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم علی را فراخواند، او را حاضر کردند، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حضرتش را مقابل خود نشاند، جبرییل بار دیگر فرود آمد و طبقی از خرما همراه داشت، آن را میان آن دو نهاد و گفت: بخورید. هر دو خوردند، سپس طشت و ابریقی حاضر ساخت و گفت: ای رسول خدا -که درود خدا بر تو و خاندانت باد- خداوند تو را امر می‏کند که آب بر دست علی‏بن‏ابی طالب بریزی. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: گوش به فرمان و مطیع خدایم و آنچه پروردگارم فرموده انجام می‏دهم. ابریق را برگرفت و ایستاده آب بر دست علی‏بن‏ابی طالب علیه السلام می‏ریخت. علی علیه السلام عرضه داشت: ای رسول خدا، من سزاوارترم که آب بر دست شما ریزم، فرمود: ای علی، خداوند مرا بدین کار دستور داده‏است. آن‏گاه هرچه آب بر دست علی علیه السلام می‏ریخت قطره‏ای از آن در طشت نمی‏چکید. علی علیه السلام عرضه داشت: ای رسول خدا، نمی‏بینم که چیزی از آب در طشت بریزد؟! فرمود: ای علی، فرشتگان در گرفتن آبی که از دست تو می‏چکد با هم مسابقه می‏دهند و با آن چهره خود را می‏شویند و بدان تبرک می‏جویند!(بحارالانوار 39 / 121.)

- پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم داخل خانه فاطمه - علیها السلام - شد و فرمود: ای فاطمه، امروز پدرت میهمان توست. فاطمه - علیها السلام - گفت: پدر جان! حسن و حسین از من خوراکی خواسته‏اند و من چیزی نداشتم که برای خوردن به آنان دهم. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم داخل شد و در کنار علی و حسن و حسین و فاطمه - علیهم السلام - نشست و فاطمه سرگردان مانده بود و نمی‏دانست چه کند! پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم لختی به آسمان نگریست که جبرییل علیه السلام فرود آمد و گفت: ای محمّد، خدای برتر و والا سلامت می‏رساند و تو را تحیت و گرامیداشتی ویژه می‏فرستد و گوید: به علی و فاطمه و حسن و حسین بگو که از میوه‏های بهشت چه میل دارند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یک یک آنان را صدا زد و فرمود: خداوند عزت دانست که شما گرسنه‏اید، اینک از میوه‏های بهشت چه میل دارید؟ آنان به خاطر شرم از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم لب فرو بستند و پاسخی ندادند، حسین علیه السلام گفت: پدرم ای امیرمؤمنان، مادرم ای سرور زنان بهشت و برادرم ای حسن پاک، آیا اجازه می‏دهید که من از میوه‏های بهشت برگزینم؟ همه گفتند: ای حسین، بگو که به انتخاب تو خشنودیم. حسین گفت: ای رسول خدا، به جبریل بگو: ما خرمای تازه میل داریم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خدا این را می‏داند. آن‏گاه فرمود: ای فاطمه، برخیز و به داخل اتاق برو و آنچه آنجا هست بیاور. فاطمه - علیها السلام - به داخل رفت، طبقی دید از بلور که حوله‏ای از سُندس سبز بر روی آن کشیده شده و در آن خرمای تازه در غیر فصل خود قرار دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای فاطمه، این از کجاست؟ گفت: “از سوی خدا، که خداوند هرکه را خواهد بی‏حساب روزی می‏دهد” همان گونه که مریم دختر عمران گفت.(اشاره به آیه 37 از سوره آل‏عمران.) پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخاست و آن را گرفت و نزد همه نهاد. سپس بسم‏اللَّه گفت و یک دانه خرما برداشت و در دهان حسین نهاد و فرمود: گوارایت باد ای حسین. سپس دانه دیگری برداشت و در دهان حسن نهاد و فرمود: گوارایت باد ای حسن. آن‏گاه دانه سوم را برداشت و در دهان فاطمه نهاد و فرمود: گوارایت باد ای فاطمه. و دانه چهارم را برداشت و در دهان علی نهاد و فرمود: گوارایت باد ای علی.
آن‏گاه دانه دیگری به علی داد و می‏فرمود: گوارایت باد ای علی. آن‏گاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخاست و دوباره نشست، سپس همگی از آن خرما خوردند، چون دست کشیدند و سیر شدند ظرف خرما به فرمان خدا به آسمان بالا رفت. فاطمه - علیها السلام - عرض کرد: پدر جان، امروز کار شگفتی از شما دیدم! فرمود: ای فاطمه خرمای اول را که در دهان حسین نهادم و گوارا بادش گفتم بدان جهت بود که شنیدم میکاییل و اسرافیل می‏گفتند: گوارایت باد ای حسین، من هم با آنان موافقت کردم. خرمای دوم را که در دهان حسن نهادم شنیدم جبرییل و میکاییل گوارا باد گفتند من هم به موافقت آنها گفتم. خرمای سوم را که در دهان تو -ای فاطمه- نهادم شنیدم که حورالعین با سرور و شادی در حالی که از بهشت به سوی ما سرکشیده بودند گوارا باد می‏گفتند، من نیز به موافقت آنان گفتم. خرمای چهارم را که در دهان علی نهادم ندایی از سوی خدای سبحان شنیدم که گوارا باد می‏گفت، من نیز به موافقت او گفتم. سپس چند دانه پی‏درپی به علی دادم و پیوسته صدای خدای سبحان را می‏شنیدم که گوارا باد می‏گفت. به همین دلیل برای تجلیل پروردگار عزت برخاستم، و شنیدم که می‏فرمود: ای محمّد، به عزت و جلالم سوگند که اگر از این لحظه تا روز قیامت به علی دانه خرما می‏دادی من هم بلاانقطاع به او گوارا باد می‏گفتم.(بحارالانوار 43 / 310.) - رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: چون روز قیامت شود خداوند جبرییل و محمّد (مرا) را بر روی صراط برپا می‏دارد، پس هیچ‏کس از آنجا گذر نکند جز آن که با خود براتی از علی علیه السلام داشته باشد.(مناقب خوارزمی / 229.) - جبرییل علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وارد شد و گفت: ای محمد، خدای بلند پایه و والامرتبه تو را سلام می‏رساند و می‏گوید: محمد پیامبر رحمت من است و علی برپادارنده حجت من. دوست او را عذاب نکنم گرچه مرا نافرمانی کرده، و بر دشمن او رحم نیاورم گرچه مرا فرمان برده باشد.(بحارالانوار 39 / 259.)

- گروهی از راویان گویند: به ابن‏عباس گفتیم: آیا دوستی علی علیه السلام در آخرت سودمند است؟ گفت: یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره دوستی او با هم نزاع کردند تا از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پرسیدیم، فرمود: اجازه بدهید تا از وحی بپرسم. چون جبرییل علیه السلام فرود آمد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از او پرسید، وی گفت: از خداوند از این مسأله سؤال خواهم کرد. پس به آسمان بالا رفت، آن‏گاه فرود آمد و گفت: ای محمد، خدای متعال تو را سلام می‏رساند و می‏گوید: علی را دوست بدار، که هرکس او را دوست بدارد مرا دوست داشته، و هرکه او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته‏است. ای محمد، هرجا تو باشی علی آنجاست، و هرجا علی باشد دوستانش آنجایند[گرچه گنهکار و گنهکار باشند].(بحارالانوار 39 / 294.)
-رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به جبرییل گفتم: کدام عمل نزد خدا از همه محبوبتر است؟ گفت: صلوات بر تو ای رسول خدا، و دوستی علی‏بن ابی‏طالب.(القول‏البدیع فی الصلاة علی الحبیب الشفیع؛ سخاوی شافی / 94، نقل از احقاق‏الحق 17/251.) ه

- جاراللَّه زمخشری در تفسیر کشّاف (4/197) از ابن‏عباس روایت کرده است که: <حسن و حسین - علیهما السلام - بیمار شدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به همراه گروهی به عیادت آنها رفتند و به امیرمؤمنان علیه السلام گفتند: ای اباالحسن، کاش برای شفای این دو فرزندت نذر می‏کردی! علی و فاطمه - علیهما السلام - و فضّه خادمه نذر کردند که اگر حسنین - علیهما السلام - شفا یابند سه روز روزه بگیرند. آن دو بزرگوار شفا یافتند، اما چیزی برای افطار نداشتند. علی علیه السلام از شمعون خیبری یهودی سه من جو قرض گرفت، فاطمه - علیها السلام - یک من از آن را آرد کرد و پنج قرص نان به تعداد خودشان تهیه نمود. همین که نانها را سر سفره نهادند تا افطار کنند سایلی از راه رسید و گفت: سلام بر شما ای خاندان محمّد، مسکینی هستم از مساکین مسلمانان، مرا خوراک دهید تا خداوند شما را از مایده‏های بهشتی بخوراند. همگی نان خود را به او بخشیدند و شب را تنها با آب افطار نموده و به سر بردند و فردا صبح را روزه گرفتند. شب دوم نیز همین حادثه تکرار شد و یتیمی از راه رسید و نانها را به او بخشیدند و شب سوم اسیری رسید همین کار را کردند. چون صبح شد علی علیه السلام دست حسن و حسین - علیهما السلام - را گرفت و نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رفتند. تا چشم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آنان افتاد و دید که از شدت گرسنگی چون جوجه به خود می‏لرزند فرمود: دیدن شما بدین حال چه سخت مرا می‏آزارد! و برخاست و با آنان به راه افتاد. به منزل فاطمه - علیها السلام - آمد و او را دید که در محراب نشسته و (از گرسنگی) شکمش به پشت چسبیده و چشمانش فرورفته‏است. این حال او را بسیار آزرد، جبرییل فرود آمد و گفت: ای محمّد! بگیر این را که خداوند تو را درباره خاندانت تهنیت گفته‏است؛ پس سوره (دهر) را بر او خواند>. - بسیاری از دانشمندان عامّه نزول این آیه را درباره امیرمؤمنان علیه السلام می‏دانند. فخر رازی گوید: درباره شأن نزول این آیه روایاتی رسیده‏است. روایت سوم آن که: درباره علی‏بن ابی‏طالب نازل گشته‏است. آن حضرت در شبی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به سوی غار رفت در بستر او خوابید. و روایت است که چون علی در بستر پیامبر خوابید جبرییل علیه السلام نزد سر و میکاییل نزد پاهای او ایستادند، و جبرییل ندا می‏کرد: به به، آفرین به تو، کیست مانند تو ای پسر ابی‏طالب؟! خداوند به تو بر فرشتگان افتخار می‏کند. آن‏گاه این آیه نازل شد.(تفسیر کبیر 5 / 223.) - شیخ سلیمان قندوزی گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند به جبرییل و میکاییل وحی کرد که من میان شما دو تن برادری برقرار ساختم و عمر یکی از شما را از دیگری درازتر نمودم، اینک کدام یک از شما حاضر است عمر خود را به برادرش ببخشد؟ هر دو مرگ را ناخوش داشتند، خداوند به آنان وحی نمود: من میان ولیّم علی و نبیّم محمّد برادری افکندم و علی حیات خود را به پیامبر بخشید، در بستر او خوابید و با خون خود از جان او پاسداری نمود. به زمین فرود روید و او را از چنگال دشمن نجات دهید. آنان فرود آمدند، جبرییل بالای سر و میکاییل پایین پای حضرتش نشستند و جبرییل می‏گفت: به به، آفرین، کیست مانند تو ای پسر ابی‏طالب؟! خدای بزرگ به تو بر فرشتگان افتخار می‏ورزد؛ آن‏گاه خداوند این آیه را نازل کرد.(ینابیع المودة / 92.)
این شأن نزول را منابع چندی از عامّه و خاصّه آورده‏اند، رجوع شود به: تذکرةالخواص، کفایةالطالب، بحارالانوار / ج 9، طبع کمپانی، مسند احمد، الفصول المهمّة و سایر تفاسیر هر دو گروه در ذیل آیه شریفه. ه
- این آیه گر چه مفسران درباره معنا و اعراب آن اختلافی عجیب دارند -مثلاً آیا مراد از مَنِ موصول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است یا مؤمنان از یاران او یا مؤمنان از اهل کتاب یا هر کس که در هر زمان به دین حق گراید؟ و آیا مراد از بیّنه بینش الهی است یا قرآن است؟ و آیا یتلوه به معنای تلاوت کردن است یا به معنای از پی در آمدن؟ و آیا ضمیر منصوب در یتلوهُ به مَنِ موصول بر می‏گردد یا به بیِّنه که از لحاظ معنا مذکر است؟ و آیا مراد از شاهد جبرییل است یا زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم یا چهره آن حضرت یا علی مرتضی علیه السلام است؟ و ضمیر در منه آیا به خداوند متعال باز می‏گردد یا به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم؟ و ضمیر در قبله آیا به مَنِ موصول باز می‏گردد یا به بیّنه؟ و آیا اماماً ورحمة حال از برای شاهدند یا از برای کتاب موسی؟ تا آنجا که علّامه طباطبایی - رحمه الله - گفته‏است(تفسیر المیزان 10 / 192.): داستان این آیه از جهت احتمالاتی که در مفردات الفاظ و ضمیرهای آن می‏رود عجیب است، و اگر این احتمالات در یکدیگر ضرب شود به هزارها احتمال بالغ می‏گردد که برخی درست و برخی نادرستند - اما با کمک اخبار بسیاری که از طریق عامّه و خاصّه درباره آن رسیده‏است دلالت دارد بر آنکه مراد از <آن کس که حجتی روشن از پروردگار خود در دست دارد> رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و مراد از <شاهدی از وی که به دنبال اوست> علی مرتضی علیه السلام است، و این که فرموده: <این شاهد از اوست> یعنی گویا پاره‏ای و جزیی از وجود رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، و اوصیای بزرگوار او - علیهم السلام - نیز یکی پس از دیگری (بنا بر وحدت ملاک) همه شاهدانی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‏باشند. - حافظ گنجی از ابی‏عقال روایت کرده‏است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پرسید: “ای رسول خدا، سرور مسلمانان کیست؟ فرمود: به نظر تو کیست؟ گفت: آدم. فرمود: در اینجا کسی است که از آدم افضل است. گفت: ای رسول خدا، مگر نه این است که آدم را خداوند با دست خود آفرید و از روح خود در او دمید و کنیزش حوّا را به همسری او درآورد و او را در بهشت خویش جای داد؟ پس چه کسی می‏تواند از او افضل باشد؟ فرمود: کسی هست که خداوند او را برتری داده‏است، گفت: شیث است؟ فرمود: برتر از شیث... (و یکایک پیامبران را نام برد تا رسید به عیسی علیه السلام) ابوعقال گفت: ای رسول خدا، من نمی‏دانم که او کیست، فرشته مقربی است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: همین کسی است که اکنون با تو سخن می‏گوید -یعنی خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم-. ابوعقال گفت: ای رسول خدا، به خدا سوگند مرا شاد نمودی. فرمود: آیا بیشتر بگویم؟ گفت: آری. فرمود: بدان که پیامبران و رسولان الهی سیصد و سیزده نفرند، اگر همگی را در یک کفّه ترازو نهند و صاحب تو را در کفّه دیگر، کفّه صاحب تو بر آنان می‏چربد. ابوعقال گوید: گفتم: مرا پر از شادی نمودی ای رسول خدا، اما برترین مردم پس از شما کیست؟ حضرت تنی چند از قریش را نام برد (و درباره هر کدام چیزی گفت) سپس فرمود: علی‏بن ابی‏طالب. گفتم: ای رسول خدا، کدامین آنها نزد تو محبوبترند فرمود: علی‏بن ابی‏طالب. گفتم: چرا؟ فرمود: من و علی از یک نور آفریده شده‏ایم... ای ابوعقال، برتری علی بر سایر مردم مثل برتری جبرییل بر سایر فرشتگان است”. گنجی گوید: این حدیثی حسن و با سند عالی است.(کفایة الطالب / 316.) - از این احادیث استفاده می‏شود که علی علیه السلام برترین مردم پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، زیرا حدیث می‏گوید که او محبوبترین آفریدگان در نظر خدا و رسول اوست. در این زمینه حافظ گنجی شافعی سخنی دارد خوشبوتر از عطر شکوفه‏ها و آن این است: در این حدیث دلالت واضحی است بر آنکه علی علیه السلام محبوبترین آفریدگان در نظر خداست، و بهترین دلیل بر این مطلب مستجاب شدن دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حقّ اوست، خداوند فرموده: اُدْعُونی اَسْتَجِبْ لَکُمْ. (سوره غافر / 60.)”مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم” که هم امر به دعا فرموده و هم وعده اجابت داده‏است. و معلوم است که خداوند خلف وعده نمی‏کند وبا رسولانش تخلف از وعده نمی‏نماید و دعای رسول خود را درباره محبوبترین آفریدگان در نظر خود رد نمی‏کند. و از بهترین وسیله‏ها برای تقرب به خدای متعال دوستی او و دوستی کسی است که به خاطر خدا دوستش می‏دارد، چنانکه یکی از اهل علم در این معنی برایم سرود:
بِالْخَمْسَةِ الْغُرِّ مِنْ قُرَیْشٍ/وَ سادِسِ الْقَوْمِ جَبْرَییلُ/ بِحُبِّهِمْ رَبِّ فَاغْفِرْ عَنّی/بِحُسْنِ ظَنّی بِکَ الْجَمیلُ/ (کفایة الطالب / 151.)
“به آن پنج تن گرانقدر از قریش و ششمین آنان که جبرییل است؛ پروردگارا! به دوستی آنان از من بگذر و به حسن ظنّی که به کار نیکوی تو دارم”./
مراد از پنج تن همان خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و آل عبا هستند که آیه تطهیر درباره آنان نازل شده‏است و عبارتند از: حضرات: محمّد صلی الله علیه و آله و سلم، علی، فاطمه، حسن و حسین - علیهم السلام -، و ششمین آنان جبرییل علیه السلام است. - در بیشتر این احادیث از جایی که آن پرنده را از آنجا آورده‏اند ذکری به میان نیامده‏است گر چه در برخی از آنها آمده. حال آیا این پرنده از مرغان دنیا بوده یا از مرغان بهشت؟ از برخی احادیث معلوم می‏شود که آن پرنده از خوشگوارترین طعامهای بهشتی بوده که جبرییل علیه السلام برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آورده‏است مانند خبری که علّامه مجلسی - رحمه الله - در ضمن حدیثی طولانی از علی علیه السلام آورده است.(بحارالانوار 38 / 348.)
و نیز از این حدیث استفاده می‏شود که عایشه امام علیه السلام را از ورود بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مانع می‏شده‏است. و عمده مطلب در این زمینه آن است که این فضیلت از ویژگیهای امیرمؤمنان علیه السلام است و او محبوبترین و برترین مردم در نظر خدا و رسول اوست. و اختلافات کوچک در حاشیه آن ضرری به اصل مطلب نمی‏رساند. - مأمون عباسی بحثی جالب و ارزنده با فقهای عصر خویش درباره افضلیت علی علیه السلام دارد که ما بخشی از آن را به مناسبت می‏آوریم:... یحیی‏بن اکثم (به فقها) گفت: من برای مسأله فقهیه‏ای که اینک در میان شما مورد بحث است نزد شما گسیل نشده‏ام ولی دوست دارم شما را باخبر سازم که امیرالمؤمنین (مأمون) می‏خواهد با شما در مذهبی که بدان اعتقاد دارد و بدان سبب برای خدا دینداری می‏کند با شما مناظره کند. گفتیم: امیرالمؤمنین -که خدا توفیقش دهد- هر چه می‏خواهد بکند؛ گفت: امیرالمؤمنین خدا را با این اعتقاد دینداری کند که علی‏بن ابی‏طالب بهترین آفریدگان خدا پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و شایسته‏ترین مردم به جانشینی آن حضرت است... مأمون (به یکی از فقها) گفت: ای اسحاق، بهترین عمل در روزی که خداوند پیامبر خود را برانگیخت چه بود؟ گفتم: اخلاص در گواهی (به یکتایی خداوند و رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم)، گفت: یعنی سبقت به اسلام آوردن؟ گفتم: آری. گفت: کتاب خدا هم همین را می‏گوید:
بخوان: وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ، اُولیِکَ الْمُقَرَّبُونَ (سوره واقعه / 10.)”پیشی گیرندگان، آری پیشی گیرندگان همان مقربانند”/؛ و منظور پیشی گیرندگان به اسلام‏اند؛ آیا کسی را سراغ داری که در اسلام آوردن بر علی پیشی گرفته باشد؟ گفتم: ای امیرالمؤمنین، علی در سنین نوجوانی اسلام آورد و حکم بر او روا نمی‏شود ولی ابوبکر در سنین کمال و عاقل‏مردی اسلام آورد و حکم بر او روا می‏گردد. گفت: بگو کدامین آنها پیشتر اسلام آورد تا بعداً درباره سن نوجوانی و میانسالی با تو مناظره کنم؟ گفتم: طبق این شرط، علی پیش از ابوبکر اسلام آورد. گفت: آری؛ اینک بگو هنگامی که علی اسلام آورد از دو حال بیرون نبود، یا آن است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را به اسلام دعوت نمود و یا به الهام الهی اسلام آورد. من لختی سر به زیر افکندم، مأمون گفت: ای اسحاق، نگو به الهام الهی بود زیرا در این صورت او را بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مقدم داشته‏ای، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اسلام را نشناخت مگر آن‏گاه که جبرییل از سوی خدای متعال نزد او آمد. گفتم: چنین است؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را به اسلام دعوت نمود. گفت: ای اسحاق، آیا هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را به اسلام دعوت نمود این دعوت به امر خدا بود یا این کار را از روی تکلّف و به دلخواه خود کرد؟ باز لختی سر به زیر افکندم، مأمون گفت: ای اسحاق رسول خدا را به تکلف و عمل به دلخواه منسوب مدار، زیرا خداوند از زبان او می‏گوید:
وَ ما أنَا مِنَ المُتَکَلِّفینَ (سوره ص / 86.)”من از اهل تکلّف نیستم”/. گفتم: آری ای امیرالمؤمنین، او را به امر خدا دعوت نمود. گفت: آیا این از صفت خدای جبّار -جلّ ثناؤه- است که رسولان خود را مکلف سازد به فراخوانی کسی که حکمی بر او روا نمی‏گردد؟ گفتم: پناه بر خدا! گفت: ای اسحاق، در قیاس این سخنت که علی در کودکی ایمان آورد و حکمی بر او روا نمی‏گردد آیا چنین می‏بینی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم کودکان را در دعوت به اسلام به کاری فوق توانشان مکلّف ساخته و چون آنها را در زمانی به اسلام فراخواند و آنان مرتد شوند و از اسلام بازگردند در این ارتداد چیزی بر آنان واجب نمی‏شود و حکم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر آنان روا نمی‏گردد؟ آیا در نزد تو رواست که این مطلب را به خداوند نسبت دهی؟ گفتم: پناه بر خدا!...(العِقد الفرید 5 / 351. و نیز عیون اخبارالرضا - علیه السلام - 2/184 - 200.)
- فخر رازی در تفسیر این آیه شریفه: وَ تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ. (سوره بقره / 253.)”و این پیامبران برخی را بر برخی دیگر برتری داده‏ایم”/ گوید: امت اسلامی اجماع دارند بر آنکه برخی از پیامبران برتر از برخی دیگرند، و محمّد صلی الله علیه و آله و سلم برتر از همه است؛ و بر این مطلب به چند دلیل استدلال می‏گردد، از جمله به این آیه: وَ ما اَرْسَلْناکَ اِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمینَ. (سوره انبیا / 158.)”و ما تو را جز رحمت برای عالمیان نفرستاده‏ایم”/ زیرا هنگامی که آن حضرت رحمت همه عالمیان باشد لازم می‏آید که برترین آنها نیز باشد.(تفسیر کبیر 6 / 208.)
باید دانست که همین دلیل نیز دلالت دارد بر افضلیت علی علیه السلام از همه، زیرا آن حضرت همتا و نفس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است چنانکه در گذشته گفتیم و فخررازی هم به این مطلب اعتراف دارد و عین سخن او را به نقل از شیعیان آوردیم و اعتراضی هم به آن نکرده‏است با اینکه او امام المشکّکین است، تنها از یک سوی دیگر اشکال‏تراشی نموده که سخن را با ذکر آن دراز نمی‏کنیم. اُزری - رحمه الله - می‏گوید: هُوَ فی آیَةِ التّباهُلِ نَفْ/-سُ النَّبِی لاغَیْرُهُ اِیّاها/ “او در آیه مباهله نفس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است و غیر او در این آیه مراد نیست”/. و چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از همه افضل است نفس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم که علی علیه السلام باشد از همه افضل خواهد بود. و نیز گوید: لَکَ ذاتٌ کَذاتِهِ حَیْثُ لَوْ لا/ أنَّها مِثْلُها لَما آخاها/ “تو را ذاتی چون ذات اوست، زیرا اگر مثل آن نبود آن را به برادری نمی‏گرفت”/. و باز فخررازی گوید: دین محمّد صلی الله علیه و آله و سلم برترین ادیان است؛ پس لازم می‏آید که محمّد صلی الله علیه و آله و سلم افضل پیامبران باشد. اما برتری اسلام از آن روست که خداوند اسلام را ناسخ ادیان گذشته قرار داده، و ناسخ لازم است که برتر باشد، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: “هر که سنّت نیکی را پایه‏گذاری کند در پاداش آن و پاداش کسانی که تا روز قیامت بدان عمل می‏کنند شریک است”/. و چون این دین برتر و دارای پاداش بیشتر است واضع آن نیز از واضعان سایر ادیان دارای پاداش بیشتری خواهد بود، بنابراین محمّد صلی الله علیه و آله و سلم از سایر انبیا افضل است.(تفسیر کبیر 6 / 196.) اگر معیار افضلیت، افزونی ثواب است -و حق هم همین است- علی علیه السلام از همه پیامبران حتی پیامبران اولواالعزم افضل است، زیرا ثوابش از همه افزونتر و منزلتش در نزد خداوند از همه بیشتر است؛ شاهد این مطلب اخبار بسیاری است که از طریق عامّه و خاصّه نقل شده و ما در گذشته به پاره‏ای از آنها اشاره کردیم، از آن جمله این حدیث است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام فرمود: “ای ابوالحسن، اگر ایمان و اعمال همه آفریدگان در یک کفّه ترازو و عمل تو در روز اُحُد در کفّه دیگری نهاده شود عمل تو بر همه اعمال آنها رجحان می‏یابد و خداوند در روز احد به تو بر فرشتگان مقرب خویش افتخار کرد و حجابها را از آسمانهای هفتگانه برداشت، و بهشت و مافیها به سوی تو سرکشیدند و پروردگار جهانیان از کار تو شادمان گشت؛ و خداوند به عوض آن روز پاداشی به تو عطا کند که هر پیامبر و رسول و صدّیق و شهیدی به آن غبطه خورد”/.(ینابیع المودة / 64.)
و در جنگ احزاب فرمود: “یک ضربه علی در روز خندق برتر از عبادت جنّ و انس است”/(ذیل احقاق الحق 6/5 به نقل از “نهایةالعقول فی درایة الاصول”/ فخررازی. و نیز در مواقف، ط اسلامبول، ص 617 به این عبارت: لَضربةُ علی خیر من عبادة الثقلین.). و اُزری - رحمه الله - گوید: لافَتی فِی الْوُجُودِ اِلاّ علی/ذاکَ شَخْصٌ بِمِثْلِهِ اللَّهُ باهی/ در عالم وجود جوانمردی جز علی نیست، او کسی است که خداوند به مانند او افتخار کرده است”/. و نیز فخررازی گوید: برتری برخی از انبیاء بر برخی دیگر به خاطر چند چیز است، یکی معجزات بسیار است که دلیل راستی و موجب شرافت آنهاست، و در حق پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم بیش از سه هزار معجزه ثابت گردیده‏است و آنها اجمالاً بر چند قسم است... و برخی مربوط به علوم است مانند خبردادن از غیب، و فصاحت قرآن...(تفسیر کبیر 6 / 197.)
این سخن فخررازی سخن درستی است و هیچ شک و تردیدی در آن راه ندارد، زیرا حضرتش سرآمد همه پیامبران است، چنانکه بوصیری گوید: فاقَ النَّبِیّینَ فی خَلْقٍ وَ فی خُلُقٍ/وَ لَمْ‏یُدانُوهُ فی عِلْمٍ وَ لا کَرَمٍ/ وَ کُلُّ آی أَتَی الرُّسُلُ الْکِرامُ بِها/فَاِنَّها اتَّصَلَتْ مِنْ نورِهِ بِهِمِ/ وَ کُلُّهُمْ مِنْ رَسُولِ‏اللَّهِ مُلْتَمِسٌ/غَرْفاً مِنَ الْیَمِّ أَوْ رَشْفاً مِنَ الدِّیَمِ/ “پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم بر همه پیامبران در خَلق و خُلق فایق آمد، و آنها در علم و کرم به پای او نرسیدند”/ “و هر معجزه‏ای که رسولان گرامی خداوند آوردند، همه از نور آن حضرت به آنان رسیده‏بود”/ “و همگی آنان از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خواهشمندند کفی از دریا و یا نمی از باران فضل او را”/ آری آن حضرت شهر علوم و معارف و معجزات و حقایق بود، ولی هیچ کس را دسترسی به این شهر نیست مگر آنکه از دروازه آن وارد شود آن دروازه وجود مقدس مولای ما علی علیه السلام است. اُزری - رحمه الله - گوید: اِنَّمَاالْمُصْطَفی مَدینَةُ عِلْمٍ/وَ هُوَ الْبابُ مَنْ اَتاهُ اَتاها/ مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم شهر علم و علی دروازه آن است، که هر کس به سوی آن دروازه رفت به شهر وارد خواهد شد”/. علّامه مناوی شافعی گوید: “حضرت مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم شهری است جامع معانی دیانتها، و شهر را دروازه‏ای ضرور است، حضرتش خبر داد که دروازه آن شهر علی -کَرّم اللَّه وجهه- است، پس هر که راه او را پیش گرفت به مدینه وارد شود، و هر که برخلاف او قدم برداشت راه هدایت را خطا کند و بدان نرسد”/.(فیض القدیر 3 / 46.)
و نیز گوید: “علی‏بن ابی‏طالب همان دروازه‏ای است که از آن به [شهر] حکمت وارد شوند. شگفتا از این مرتبه که چه بالاست! وه از این منقبت که چه والاست! هر که پندارد که “علی بابها”/ به معنای ارتفاع است یعنی “بلند است درِ آن”/ بی‏شک برای هدف فاسد خود دست به یک چاره‏جویی زده‏است که به کار او نمی‏آید و هیچ سودی برای او ندارد”/.(همان.) علّامه طُرَیحی - رحمه الله - گوید: در خبر صحیح است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: “من شهر علمم و علی درِ آن شهر است، پس هر که طالب علم است باید به نزدیک در رود”/.
این حدیث را بسیاری از علما روایت کرده و برخی اجماع امت را بر آن نقل کرده‏اند. در این حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نفس شریف خود را شهر علم قرار داده و دستیابی به آن را جز به واسطه ورود از در منع فرموده‏است، پس هر که از در وارد شود میدان وسیعی برای گریز از گناه در پیش داشته و به رستگاری بزرگی دست یافته و به راهی راست هدایت گردیده‏است. نقل است که سبب این حدیث آن بود که یک مرد عرب بیابانگرد نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آمد و [به لهجه بیابانی خود] عرضه داشت: طِمْشٌ طاحَ، فَغادَرَ شِبْلاً، لِمَنِ النَّشَبُ؟ “مردی مرده و فرزندی از خود به یادگار نهاده، مال بازمانده از آنِ کیست؟ حضرت فرمود: لِلشِّبْلِ مُمیطاً “مال از آنِ همان فرزند است”/. در این حال علی علیه السلام وارد شد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کلام آن مرد بیابانگرد را برای او بازگفت، و حضرت همان پاسخ را داد. در اینجا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اَنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِی بابُها. و از لطایف در این باب، آنکه: مرد عربی وارد مسجد شد و نخست به علی علیه السلام سلام کرد سپس بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم؛ حاضران خندیدند و در این باره با او گفتگو کردند، پاسخ داد: من از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که می‏فرمود: اَنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِی بابُها، من هم به همین فرمایش حضرت عمل کردم (و خواستم از در وارد شوم).(مجمع البحرین، ماده “بوب”/.) جابربن عبداللَّه گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که در روز حدیبیّه در حالی که دست علی علیه السلام را گرفته‏بود می‏فرمود: “این مرد امیر نیکان و کشنده بدکاران است، هر که او را یاری دهد یاری شود و هر که او را تنها گذارد تنها خواهد ماند -این سخن را با صدای بلند می‏گفت-، من شهر علمم و علی دروازه آن است، پس هرکه طالب خانه (شهر) است باید نزدیک در رود”/.(تاریخ بغداد 2 / 377 و 11 / 48 - 50.) در این حدیث به جای لفظ “علم”/ الفاظ “حکمت”/، “بهشت”/، “فقه”/ نیز آمده است. (تاریخ بغداد 7 / 173 و 11 / 204 و ینابیع المودة / 38 و مناقب ابن‏مغازلی / 87.)(مناقب ابن‏مغازلی / 86.)(تذکرةالخوا/ص 29.)
ابن‏عباس گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرییل فرش مخملی از بهشت برایم آورد، بر آن نشستم [و به آسمان رفتم]، چون در پیشگاه پروردگارم قرار گرفتم با من سخن گفت و به رازگویی پرداخت، و چیزی به من نیاموخت مگر آنکه علی آن را دانست، پس او دروازه شهر علم من است.(مناقب ابن‏مغازلی / 50.)
شمس‏الدین مالکی (متوفی به سال 780) گوید: وَ قالَ رَسُولُ‏اللَّهِ اِنّی مَدینَةٌمِ/-نَ‏الْعِلْمِ‏وَ هُوَالْبابُ وَالْبابَ‏فَاقْصِدِ(الغدیر 6 / 58.) “و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شهری از علمم و او دروازه است، پس به دروازه رو کن”/. و عارف بزرگ ابن‏فارض مصری گوید: وَ اَوْضَحَ بِالتَّأویلِ ما کانَ مُشْکِلاً/عَلی بِعِلْمٍ نالَهُ بِالْوَصِیَّةِ/ “و علی علیه السلام مشکلات را با بیان تأویل آن روشن ساخت، به سبب علمی که از راه وصیت [پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم] به دست آورده‏بود”/. فخررازی گوید: خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در پنج چیز با او مساویند:
1) در سلام؛ به او فرمود: السلام علیک ایُّها النّبی، و درباره خاندانش فرمود: سَلامٌ عَلی آلِ یاسینَ. (سوره صافّات / 120. در قرآن: اِلیاسین است. و در برخی قرایات آل یاسین خوانده شده است.)
2) در درود بر او و بر آنان در تشهد.
3) در طهارت؛ درباره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم‏فرمود: “طه”/(سوره طه / 1.) یعنی ای طاهر؛ ودرباره خاندانش فرمود: وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً.(سوره احزاب / 33.)
4) در حرمت صدقه گرفتن. 5) در محبت؛ درباره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: فَاتَّبِعُونی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ. (سوره آل عمران / 31.)”مرا پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد”/ و درباره خاندانش فرمود: قُلْ لااَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ اَجْراً اِلاّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی. (سوره شوری / 23.)”

بگو من از شما اجری نمی‏جویم مگر دوستی خاندانم را”/.(ر. ک: الصواعق المحرقة / 147، فراید السمطین 1 / 35.) و نیز در تفسیر آل گوید: آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم کسانی هستند که کارشان به آن حضرت بازگشت دارد، پس همه کسانی که کارشان بازگشت بیشتر و کاملتری به آن حضرت داشته باشد آل او محسوب می‏شوند، و بی‏شک وابستگی میان فاطمه و علی و حسن و حسین و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بیش از همه بوده‏است و این از راه نقل متواتر چون مانند سایر امور معلوم و مسلّم است، بنابراین حتماً آل او محسوب می‏شوند. و نیز مردم در مورد آل اختلاف دارند، برخی گویند: آل همان خویشانند، و برخی دیگر گفته‏اند: آل امت آن حضرتند. اگر آل را به معنای خویشان بگیریم این چند تن آل پیامبرند، و اگر آل را امت آن حضرت که دعوت او را پذیرفته‏اند بدانیم باز هم آنان آل محسوبند. پس ثابت شد که آنان در همه فرضها آل هستند. اما آیا دیگران هم تحت عنوان آل قرار می‏گیرند؟ مورد اختلاف است.(تفسیر کبیر 27 / 166.)
- ابن‏ابی‏الحدید گوید: در خطبه حسن‏بن علی - علیهما السلام - پس از شهادت پدرش (امیرالمؤمنین علیه السلام) آمده‏است: “امشب مردی از دست شما رفت که گذشتگان بر او پیشی نگرفتند و آیندگان به او نتوانند رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که او را به جنگ می‏فرستاد جبرییل در سمت راست و میکاییل در سمت چپ حضرتش قرار داشتند”/. و در حدیث آمده‏است: “در روز اُحد صدایی از آسمان در فضا پیچید و به گوش رسید که می‏گفت: لاسَیْفَ اِلاّ ذُوالْفَقارِ، وَ لافَتی اِلاّ عَلی “تیغ برّانی جز ذوالفقار و جوانمردی جز علی نیست”/... و در اخبار صحیح آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: “ای جبرییل، او (یعنی علی علیه السلام) از من است و من از اویم”/.(شرح نهج‏البلاغه 7 / 219.)

و نیز در قصیده اوّل از هفت قصیده علویّات که قصیده‏ای طولانی و مشتمل بر داستان فتح خیبر است، گوید: فَما ماسَ موسی فی رِداءٍ مِنَ الْعُلی/وَ لا آبَ ذِکْراً بَعْدَ ذِکْرِکَ اَیُّوبُ تَّقَیَّلْتَ اَفْعالَ الرُّبوبِیَّةِ الَّتی/عَذَرْتَ بِها مَنْ شَکَّ اَنَّکَ مَربوبُ/ “موسی در ردای والایی کامل قرار نداشت بلکه ردای والایی به قامت تو برازنده‏است. و ایوب ذکر چندانی نداشت بلکه ذکر تو بیشتر است. کارهایی شبیه کارهای پروردگار کردی، که گویی عذر آن کس که شک در مربوبیت تو دارد موجه است”/!/ وَ یا عِلَّةَالدُّنْیا وَ مَنْ بَدْءُ خَلْقِها لَهُ/وَ سَیَتْلُو الْبَدْءَ فِی الْحَشْرِ تَعقیبُ/ “ای آنکه علت [غایی] خلقت دنیایی و آفرینش دنیا برای تو آغاز شد، و به دنبال این آغاز در روز رستاخیز نیز آفرینش دیگری خواهد بود”/. و در قصیده پنجم در توصیف آن حضرت گوید: وَ وارِثُ عِلْمِ الْمُصْطَفی وَ شَقیقُهُ/اَخاً وَ نَظیراً فِی الْعُلی وَ الْاَواصِرِ/ “و او وارث علم پیامبر مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم و برادر و همسان او در همه والایی‏ها و ویژگیهای اوست”/. و در قصیده هفتم گوید: یا بَرقُ اِنْ جِیْتَ الْغَرِی فَقُلْ لَهُ/اَتُراکَ تَعْلَمُ مَنْ بِاَرْضِکَ مُودَعُ/ فیکَ ابنُ عِمرانَ الْکَلیمُ َ بَعْدَهُ/عیسی یُقَفّیهِ وَ اَحْمَدُ یَتْبَعُ/ بَلْ فیکَ جَبرَییلُ وَ میکاییلُ وَ اِسْ/-رافیلُ وَالْمَلاَُ الْمُقَدَّسُ اَجْمَعُ/ بَلْ فیکَ نُورُاللَّهِ جَلَّ جلالُهُ/لِذَوِی الْبَصایرِ یَسْتَشِفُّ وَ یَلْمَعُ/ فیکَ الْاِمامُ الْمُرْتَضی فیکَ الْوَصِ/-ی الْمُجْتَبی فیکَ الْبَطینُ الْاَنْزَعُ/ “ای برق، چون به سرزمین نجف رسیدی به آن بگو: آیا می‏دانی چه کسی در تو مدفون است؟ موسی‏بن عمران کلیم‏اللَّه و پس از او عیسی و پس از وی احمد صلی الله علیه و آله و سلم در تو نهانند. بلکه جبرییل و میکاییل و اسرافیل و همه فرشتگان عالم مقدس بالا در تو نهفته‏اند. بلکه نور خدای ذوالجلال که برای بینندگان می‏درخشد و تلألؤ دارد است. در تو امام مرتضی، در تو وصی برگزیده مصطفی، در تو آن مرد پر از علم و برکنده از شرک و کفر خفته است”/. منظور از آنکه همه فرشتگان و پیامبران در تو نهفته‏اند آن است که علی علیه السلام حاوی همه فضایل آنهاست.هذا ضَمیرُالْعالَمِ الموجودِ عَن/عَدَمٍ وَ سِرُّ وُجُودِهِ الْمُسْتَوْدَعُ “این باطن عالمی است که از کتم عدم به وجود آمده و سرّ پنهان وجود آن است”/.
سرّ وجود عالم همان مصالحی است که در ایجاد آن به سبب و به خاطر محمّد و آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم نهفته‏است. هذا هُوَالنُّورُ الَّذی عَذَباتُهُ/کانَتْ بِجَبْهَةِ آدَمَ تَتَطَلَّعُ/ “این همان نوری است که شعاعش در پیشانی آدم علیه السلام می‏درخشید”/. مراد همان نور نبوت است که از آدم به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم منتقل شد و علی علیه السلام هم وصی آن حضرت و شریک در فضایل او بود. وَ شِهابُ مُوسی حَیْثُ اَظْلَمَ لَیْلُهُ/رُفِعَتْ لَهُ لأَْلاؤُهُ تَتَشَعْشَعُ/ “و او همان آتشی است که برای موسی در تاریکی شب درخشید، و انواری از او برای موسی درخشید که سبب نبوت او گردید”/ مَا الْعالَمُ الْعِلْوی اِلاّ تُرْبَةٌ/فیها لِجُثَّتِکَ الشَّریفَةِ مَضْجَعُ “عالم بالا چیزی جز تربتی برای آرامگاه بدن شریف تو نیست”/.
این سخن از آن روست که قبر شریف حضرتش معراج فرشتگان و محل آمد شد ارواح طیّبه است. اَقُولُ فیکَ سُمَیْدَعٌ، کَلّا وَ لا/حاشا لِمِثْلِکَ اَنْ یُقالَ سُمَیْدَعُ/ “درباره تو گویم که مردی بس آقا و بزرگی؟! هرگز، به هیچ وجه نمی‏توان درباره چون تویی آقا و بزرگ گفت”/. زیرا تو بزرگتر از این لقبهایی.بَلْ اَنْتَ فِی‏الْقِیامَةِ حاکمٌ/فِی‏الْعالَمینَ وَ شافِعٌ وَ مُشَفَّعٌ/ “بلکه تو در روز رستاخیز درباره جهانیان حاکم و شفاعت‏کننده‏ای که شفاعتت پذیرفته می‏شود”/. وَ اللَّهِ لَوْلا حَیْدَرٌ ما کانَتِ‏ال/-دُّنْیا وَ لاجَمَعَ الْبَرِیَّةَ مَجْمَعُ/ وَ اِلَیْهِ فی یَوْمِ الْمَعادِ حِسابُنا/وَ هُوَ الْمَلاذُ لَنا غَداً وَ الْمَفْزَعُ/ “خدا را سوگند که اگر حضرت حیدر نبود هرگز دنیایی وجود نداشت و آفریدگان در جایی گرد نمی‏آمدند. و در روز قیامت حساب ما به دست اوست، و فردای قیامت او پشتیبان و پناهگاه ماست”/.
و در قصیده ششم گوید: عِلْمُ الْغُیوبِ اِلَیْهِ غَیْرُ مُدافَعٍ/وَالصُّبْحُ اَبْیَضُ مُسْفِرٌ لایُدْفَعُ/ “علم غیبها بی‏هیچ اشکال و اختلافی به نزد اوست؛ و صبح همیشه روشن و بی‏پرده است و کسی منکر آن نتواند شد”/. - فرمود: مرا از راههای آسمانها بپرسید، زیرا که من به آنها از راههای زمین داناترم. جبرییل علیه السلام در چهره مردی ناشناس آمد و گفت: اگر راست می‏گویی، مرا خبر ده که جبرییل کجاست؟ حضرت نظری به راست و چپ آسمان و زمین افکند و فرمود: او را در آسمان و [سایر نقاط] زمین ندیدم، شاید خود تو باشی.(نزهةالجلیس، علّامه صفوری، ص 458.)

- حافظ محمّدبن یوسف‏بن محمّد بلخی شافعی در کتاب خود (چنانکه در خلاصه آن ص 16 آمده) گوید: از علی -کرّم‏اللَّه وجهه- روایت است که در مجلس عمومی خود فرمود: از من بپرسید پیش از آنکه مرا نیابید، مرا از علم آسمان پرسید که من کوچه به کوچه و ناحیه به ناحیه آن را می‏شناسم. مردی از حاضران گفت: ای پسر ابی‏طالب، اینک که چنین ادعا داری، بگو اکنون جبرییل کجاست؟ پس حضرت اندکی در خود فرو رفت و در اسرار [عالم] اندیشید، سپس سربرداشت و فرمود: من آسمانهای هفتگانه را گردیدم و جبرییل را نیافتم و به گمانم خود تویی ای پرسنده! وی گفت: به به، کیست به مانند تو ای پسر ابی‏طالب که پروردگارت به تو بر فرشتگان افتخار می‏ورزد؟! آن‏گاه از دید حاضران پنهان شد.(احقاق الحق 7 / 621.)
- علّامه مظفر - رحمه الله - گوید: در درّ المنثور از دیلمی در مسند الفردوس با سند از علی علیه السلام روایت کرده که فرمود: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم درباره این آیه: فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ.(سوره بقره / 37)، “پس آدم کلماتی را از پروردگار خود دریافت کرد...”/.پرسیدم فرمود: “خداوند آدم را به هند فرود آورد... تا آنکه جبرییل را نزد او فرستاد و فرمود: بگو: “خداوندا، به حق محمّد و آل محمّد از تو درخواست می‏کنم، تو منزهی، جز تو معبودی نیست، من بد کردم و به خود ستم روا داشتم، مرا بیامرز که تویی بسیار بخشنده و مهربان. خداوندا، به حق محمّد و آل محمّد از تو درخواست می‏کنم، تو منزهی، جز تو معبودی نیست، من بد کردم و به خود ستم روا داشتم، توبه مرا بپذیر که تو بس توبه‏پذیر و مهربانی”/. این بود کلماتی که آدم از خدا دریافت کرد”/.
دلالت این آیه با تفسیر آن توسط این‏گونه اخبار بر امامت امیرمؤمنان علیه السلام روشن‏تر از آن است که نیازمند به توضیح باشد، زیرا توسل شیخ انبیا به محمّد و آل او - علیهم السلام - که به تعلیم خدای سبحان صورت گرفته‏است با توجه به اینکه آنان در آخرالزمان وجود می‏یافته‏اند و چشم‏پوشی از پیامبران بزرگی که در این فاصله قرار داشته‏اند و از لحاظ زمانی به آدم علیه السلام نزدیکتر بوده‏اند بهترین دلیل بر برتری آنان بر همه جهانیان و نیز بر عصمت آنان از هر لغزشی -هرچند مکروه- است. زیرا آدم با ارتکاب مکروه نافرمانی کرد، بنابراین توسل به آنان در توبه از آنچه مرتکب شده درست نیست مگر از آن رو که آنها مرتکب هیچ معصیتی حتی مکروه هم نشدند؛ پس ناگزیر خلافت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم منحصر به آل او می‏شود زیرا بر انبیا هم برتری دارند...(دلایل الصدق 2 / 88.)
و نیز گوید (ص 139):... زیرا اتحاد نور آنها (علی با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم) بهترین دلیل بر امتیاز علی علیه السلام است به برتری داشتن حتی بر انبیا - علیهم السلام -؛ و کسی که چنین پایه‏ای دارد امامت در او تعیّن می‏یابد، به ویژه آنکه در برخی اخبارِ نورانیت آنها وارد است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تصریح کرده و فرموده‏است: “پس مرا پیامبر و علی را وصی بیرون آورد”/. و در برخی: “پس نبوت در من و امامت در علی مستقر گردید”/.
و گوید (ص 302): علی علیه السلام ساقی حوض پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که مردم [ناباب] را از آن دور می‏سازد، و ظاهر این مطلب مقتضی امتیاز و برتری او بر همه مردم است. و گوید (ص 402): و علی علیه السلام حسنه‏ای از حسنات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است، بنابراین هیچ کس افضل از سیّد اوصیا جز سیّد انبیا نیست. خداوند بر شرفشان بیفزاید و بر آنها و آل پاکشان درود فرستد. و گوید (ص 240): اگر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فضل واقعی علی علیه السلام را ذکر می‏کرد و این که خداوند او را بر امور خارق‏العاده قادر ساخته‏است -زیرا حضرتش بارزترین مصداق این حدیث قدسی است که: “بنده من، مرا فرمان بر تا مثل من شوی، تا همین که به چیزی بگویی، باش، بشود”/
- و یا فضایل او را که به آنها بر انبیا و سابقین برتری یافته و به آنها از همه امت امتیاز پیدا کرده‏است بیان می‏داشت حتماً بیم آن داشت که گروههایی از امتش قایل به ربوبیت او شوند چنانکه همین عقیده برای بعضی با مشاهده خوارق عادات از آن حضرت پیدا شد. و گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده‏است: “علی از من است و من از علی”/، و این دلیل مشارکت آن دو در عصمت و فضیلت و سایر صفات ستوده‏است. و گوید (ص 248): پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام دو آفریده از یک نورند که در صفات فاضله و منافع با هم یگانگی و با مردم دیگر اختلاف دارند چنانکه خود مردم [در این‏گونه صفات] با یکدیگر مختلفند. و گوید (ص 169): و دلالت آیه وَ اسْأَلْ مَنْ اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا...(سوره زخرف / 5”از در ینابیع‏المودة، باب 15، ص 82 از ابن‏مسعود از رسول خدا - صلی الله علیه و آله و سلم - روایت کرده که فرمود: در شب معراج که مرا به آسمان بردند با جبرییل به آسمان چهارم رسیدیم، خانه‏ای دیدم از یاقوت سرخ، جبرییل گفت: این بیت‏المعمور است، ای محمّد برخیز و به سوی آن نماز کن. خداوند پیامبران را در پشت من به صف درآورد و من به امامت بر آنان نماز گزاردم، چون سلام نماز دادم کسی از نزد پروردگارم آمد و گفت: ای محمّد، خدایت سلام می‏رساند و می‏گوید: از این پیامبران بپرس که پیش از تو بر چه چیز فرستاده‏شده‏اند؟ گفتم: ای گروه پیامبران، پروردگارم شما را پیش از من بر چه چیز فرستاد؟ گفتند: بر نبوت تو و ولایت علی‏بن ابی طالب - علیه السلام -. و این است معنای آیه که از پیامبران پیش از خود بپرس...)

پیامبرانی که پیش از تو فرستاده‏ایم بپرس...”/ بر امامت علی علیه السلام روشن است، زیرا بعثت پیامبران و پیمان گرفتن آنها در قدیم (در عالم ارواح) به ولایت علی علیه السلام و اهتمام عظیم برای آن ولایت قایل شدن تا آنجا که در ردیف ربوبیت و نبوت قرار گرفته، منظوری جز این ندارد که وی بر آنها امام است زیرا بر آنها فضیلتی چون فضیلت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را داراست. و گوید (ص 170): پس چقدر والاست ارزش پیامبر پاک ما و برادر پاکیزه‏اش در نزد خدای متعال تا آنجا که آن دو را بر همه بندگان خود امتیاز بخشیده و آنها را با بعثت پیامبران گرامی براقرار به فضیلت آنها و اقرار به رسالت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و امامت علی علیه السلام و پیمان گرفتن از آنها به ولایت همراه با توحید گرامی داشته‏است.
- و نیز گوید:(از قصاید سبعه.) یا برقُ إن جِیْتَ الغَریَّ فَقُل له/أتُراکَ تعلَمُ مَن بِأرضِک مودَعُ/ فیکَ ابنُ‏عمرانَ الکلیمُ وبعدَهُ/عیسی یُقَفِّیهِ و أحمدُ یَتبَعُ/ بل فیک جبریلُ و میکالُ و اس’/رافیلُ‏و الْمَلَأُالمقدّسُ أجمعُ/ بل فیک نورُاللَّهِ جلَّ جلالُه/لِذَوِی البصایرِ یُسْتَشَفُّ و یَلمعُ/ فیکَ الامامُ‏المرتضی فیکَ‏الوصیُّ/المجتبی فیک البَطینُ الأنزعُ/ هذا ضمیرُالعالمِ الموجودِ عن/عدمٍ و سرُّ وجودِهِ المستودَعُ/ هذا هوَ النورُ الَّذی عَذَباتُهُ/کانَتْ بِجَبهةِ آدمَ تَتَطَلَّعُ/ و شهابُ موسی حیثُ أظْلَمَ لَیلُه/رُفِعَتْ له لألاؤُهُ تتشعشعُ/ یا هازمَ الأحزابِ لایَثْنیهِ عن/خَوضِ الحَمامِ مُدَجِّجٌ و مُدرِّعُ/ یا قالعَ البابِ الّذی عن هَزِّها/عَجزتْ أکُفٌّ أربعونَ و أربعُ/ لولا حدوثُک قلتُ إنّک جاعلُ/الأرواحِ فی الأشباحِ والمُسْتنزِعُ/ لولا مماتُک قلتُ إنّک باسطُ/الأرزاقِ تَقدِرُ فی العطاء و توسعُ/ ما العالمُ العِلْویُّ إلاّ تربةٌ/فیها لِجُثَّتِک الشریفة مَضجِعُ/ ماالدَّهرُ إلاّ عبدُک الْقِنُّ الّذی/بِنُفوذِ أمرِک فی البریَّةِ مولَعُ/ أأقولُ فیک سُمَیْدَعٌ کلّا ولا/حاشا لِمثلِک أن یقالَ سُمَیْدعُ/ بل أنت فی یومِ القیامة حاکمٌ/فی العالمین و شافعٌ و مُشَفَّعُ/ واللَّهِ لولا حیدرٌ ما کانتِ ال’/-دنیا و لا جَمَع البریّةَ مَجمعُ/ مِن أجْلِه خُلِقَ الزمانُ و ضُوِّیتْ/شهبٌ کَنَسْنَ و جُنَّ لیلٌ أدرعُ/ و إلیه فی یومِ المعادِ حسابُنا/و هوالمَلاذ لَنا غداً والمفزعُ/
“ای برق، اگر به سرزمین نجف گذر کردی به آن بگو: آیا می‏دانی چه کسی در دل تو نهفته‏است؟”// “در تو موسای کلیم پور عمران، و در پس او عیسی و در پی او احمد آرمیده‏است”/ “بلکه جبرییل و میکاییل و اسرافیل و همه ساکنان عالم قدس در تو نهفته‏اند”/ “بلکه نور خدای بزرگ که برای بینندگان می‏درخشد در تو نهفته‏است”/ “در تو امام پسندیده، در تو وصی برگزیده، در تو آن سرشار از علم و برکنده از شرک و پلیدی آرمیده‏است”/ “این مرد، ضمیر و نهان عالم موجود از عدم، و سرّ پنهان جهان خلقت است”/ “این همان نوری است که در پیشانی آدم می‏درخشید”/ “و نیز شهاب موسی است که در شب تاریک بر وی درخشید”/”ای گریزاننده احزاب شرک، که هیچ مرد جنگی و زره‏پوشی تو را از میدان بازنمی‏گردانید”/ “ای کَننده درِ خیبر که دست چهل و چهار تن نمی‏توانست آن را از جای حرکت دهد”/ “اگر نه این بود که تو خود حادث و مخلوقی می‏گفتم تویی که ارواح را در اجساد قرارمی‏دهی و بیرون می‏کشی”/ “و اگر مرگ تو نبود می‏گفتم تویی که روزیها را می‏گستری و در بخشش تنگ می‏گیری و گسترش می‏دهی”/ “عالم بالا جز خاک قبر تو نیست که جسم شریف تو در آن آرمیده‏است (زیرا قبر تو معراج فرشتگان و محل آمد و شد ارواح است)”/ “روزگار جز بنده زرخرید تو نیست که همه همّش انجام فرمان تو در میان خلایق است”/ “آیا تو را آقا و سرور گویم؟ نه هرگز و حاشا که چون تویی را آقا و سرور خوانند (که بالاتر از این مقاماتی)”/ “بلکه تو در روز قیامت حاکم در میان عالمیان و شفاعت‏کننده و شفاعت پذیرفته‏شده درباره آنان هستی”/ “به خدا سوگند که اگر حیدر نبود نه دنیا بود و نه جایی برای گردآمدن آفریدگان وجود داشت”/ “به خاطر اوست که زمان آفریده‏شد و شهابها می‏درخشند و خاموش می‏شوند و شب نیمه روشن به تاریکی می‏گراید”/ “و در روز قیامت حساب ما به دست اوست، و فرداروز اوست که پناه و پشتیبان ماست”/ ه - لا فَتی فِی الوجودِ إلاّ علیٌّ/ذاکَ شخصٌ بِمِثْلِهِ اللَّهُ باها/ إنَّما المصطفی مَدینةُ عِلمٍ/و هُوَ الْباب مَن أتاهُ أتاها/ فَتَأمَّلْ بِعَمَّ تُنْبِیکَ عَنهُ/نَبَأٌ کلَّ فِرْقَةٍ أعْیاها/ ثُمَّ سَلْ إنَّما وَلیُّکُمُ اللَّهُ/تَجِدِ الْاِعتبارَ فی مَعناها/ آیَةٌ خَصَّتِ الوِلایَةَ للَّهِِ/وَ لِلطُّهِرْ حیدرٍ بعدَ طاها هَلْ أتَتْ هَلْ أتی بِمَدحِ سِواهُ/لا و مَولی بِذِکْرِهِ حَلاّها/ هُوَ فی آیَةِ التَّباهُلِ نفسُ النبیِّ/لیسَ غیرُهُ إیّاها/ و هوَ عَلاّمَةُ المَلایِکِ و اسْأَلْ/روحَ جِبریلَ کیفَ عَنه هُداها/ <ای سواره تیزرو لختی مدارا کن با دلهایی که از عشق و اندوه شوریده‏است>/. <چون به سرزمین غَری (نجف) رسیدی فروتنی کن و پیش از ورود به آن وادی پاک کفش خود را برکن>/. <و تواضع کن که آنجا بارگاه قدس است که افلاک آرزومند بوسه بر خاک آنند>/. <آن‏گاه با دیده‏ای خونبار که سیل‏آسا اشک بر دامن می‏ریزد و با دلی پرسوز که به آتش عشق آتش گرفته‏است بگو>/، <ای پسرعمّ پیامبر، تو آن دست خدا هستی که بخشش آن همه چیز را فراگرفته‏است>/. <تو قرآن قدیم اویی و اوصاف تو آیات آن است که آنها را وحی کرده است>/. <تو پس از پیامبر بهترین آفریدگانی؛ و البته بهترین موجودات آسمان مهر و ماه آن است>/. <تو را در مقامات بلند و بزرگواریها درجاتی است که به پایین‏ترین آنها بر نتوان شد>/. <خداوند تو را به کرامات و بزرگواریهایی چند مخصوص داشت که مانند اعداد نامتناهی هستند>/. <کاش چشمی که در غیر مرغزار تو می‏چرد خاری در آن بِخَلَد و همیشه در آن بماند>/. <تو را ذاتی مانند ذات پیامبر است، که اگر چنین نبود تو را برادر خود نمی‏ساخت>/. <پس هر دو از پستان وصال شیر خورده‏اید، که غذای آن از جوهر تجلّی حق بود>/. <تو را نفسی است که از گوهر لطف الهی سرشته شده‏است؛ خداوند هر نفسی را فدای آن کند>/. <ذات تو قطب عالم وجود است، که اگر نبود آسیای خلقت نمی‏گردید>/. <ذات تو آیتی است محیط بر عالم وجود که در همه چیز نمایان است>/. <تو را دستی است که از دریاهای بخشش حق روان است، و نهرهای انبیا از بخشش آن جاری است>/. <این عناصر نیست جز از هیولای (ماده) او، زیرا او پدر عناصر است>/. <و کشتی نوح به نام او بر روی آب بالا آمد و بر مجرای خود قرار گرفت>/. <و ابراهیم به نام او به مقام دوستی خدا رسید و به نام او آتش نمرود را خاموش ساخت>/. <و به سرّی که از او در وجود موسی‏بن عمران ساری شد عصای او به فرمان دستش درآمد>/. <و به نام او عیسی گورها را به تسخیر درآورد و مردگان آنجا به ندای او پاسخ دادند>/. <ای برادر پیامبر مصطفی، مرا گناهانی است که چون خار در چشم منند و تو زداینده آنهایی>/. <جوانمردی به گیتی جز علی نیست، او کسی است که خداوند به مانند او مباهات کرده‏است>/. <پیامبر مصطفی شهر علم و او دروازه آن است که هر که از آن درآمد به شهر درآمده‏است>/. <پس در سوره عمّ بیندیش که تو را از سوی او خبر دهد، خبری که هر فرقه‏ای را از پا درآورده‏است>/. <سپس از آیه انّما ولیّکم اللَّه بپرس تا حقیقت را در معنای آن بیابی>/. <آیه‏ای که ولایت را مخصوص خدا و حیدر پاک پس از حضرت طه نموده‏است>/. <آیا سوره هَلْ‏اَتی در ستایش غیر او آمده‏است؟ هرگز، بلکه خدا به نام او آن سوره را زینت بخشیده‏است>/. <او در آیه مباهله نفس پیامبر خوانده‏شده، و جز او کسی نفس پیامبر نیست>/. <و او آموزگار فرشتگان است؛ از روح جبرییل بپرس که چگونه هدایت را از او دریافت کرده است>/.

- عمّاربن مروان گوید: کسی که از امام صادق علیه السلام شنیده‏بود برایم گفت که آن حضرت فرمود: به خدا سوگند که تنها عمل شما پذیرفته‏می‏شود و تنها شما آمرزیده‏می‏شوید. فاصله‏ای میان یکی از شما و موجبات شادی و سرور و روشنی چشمش نیست جز آنکه جانش به اینجا برسد -و اشاره به گلوی مبارک نمود-، چون آن لحظه فرا رسد و به حال احتضار درآید رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و علی و جبرییل و ملک‏الموت - علیهم السلام - نزد او حاضر می‏شوند؛ علی علیه السلام به او نزدیک شده گوید: ای رسول خدا، این شخص ما خاندان را دوست می‏داشته شما هم او را دوست بدارید. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گوید: ای جبرییل، این شخص خدا و رسول و خاندان او را دوست می‏داشته تو هم او را دوست بدار. جبرییل نیز به ملک‏الموت همین را گوید و می‏گوید: با او مدارا کن. ملک‏الموت به او نزدیک شده گوید: ای بنده خدا، جواز آزادی خود را گرفتی، پروانه امان و بیزاری از آتش را دریافت داشتی، تو در زندگی دنیا به عصمت کبری چنگ زدی. آن‏گاه خدا او را یاری دهد که گوید: آری چنین است. ملک‏الموت گوید: آن چیست؟ وی گوید: ولایت علی‏بن ابی‏طالب علیه السلام. ملک‏الموت گوید: راست گفتی؛ از آنچه بیم می‏داشتی خداوند تو را امان داد، و به آنچه امید می‏داشتی اکنون رسیدی؛ مژده باد تو را به پیشینیان صالح، همنشینی با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و علی و فاطمه - علیهما السلام -! آن‏گاه جان او را به آرامی می‏گیرد...(بحارالانوار 6 / 197.) ه
- پس از ملاحظه این اخبار که مشتی از خروار است باید دانست که حضور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امیرمؤمنان و اولاد او - علیهم السلام

- بر بالین محتضر از عقاید و ویژگیهای طایفه امامیه است و این مطلب به اجماع بزرگانشان و نقل متواتر به ثبوت رسیده و آن را از مسلّمات دانسته به گونه‏ای که هیچ شک و تردیدی در آن راه ندارد تا آنجا که این مسأله در نظر آنان چون یکی از ضروریات مذهبشان به شمار می‏رود، و این اعتقاد را از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گرفته‏اند، بلکه برخی از بزرگان اهل سنّت نیز مانند ابن‏ابی‏الحدید شارح نهج‏البلاغة بدان اعتراف نموده‏است که سخن او را در بخش نقل سخن دانشمندان در این باره به خواست خدا خواهیم آورد. آنچه ذکر آن لازم می‏نماید آن است که اخبار و احادیث در این زمینه چنانکه گذشت تعابیر مختلف دارند، از برخی این طور ظاهر می‏شود که آن بزرگواران - علیهم السلام - در نظر محتضر متمثّل می‏شوند چنانکه امام صادق لیه السلام فرمود: <و رسول خدا و امیرالمؤمنین و... - علیهم السلام - برای او متمثّل می‏گردند>. و از برخی دیگر استفاده می‏شود که محتضر آنها را می‏بیند و می‏شناسد چنانکه در حدیث امیرمؤمنان علیه السلام به حارث و اخبار دیگر گذشت، و از اکثر بلکه قریب به اتفاق آنها استفاده می‏گردد که آنان شخصاً و با عین وجود خود بر محتضر حاضر می‏شوند و او را مژده می‏دهند و تلقین [شهادتین] می‏کنند و نزد سر و پای او می‏نشینند و او را به جبرییل علیه السلام معرفی می‏کنند که روایات آنها گذشت. اینک برای توضیح بیشتر به نقل سخن عالمان بزرگ می‏پردازیم. - شیخ صدوق - رحمه الله - گوید: اعتقاد ما در صراط آن است که آن حق است و پل دوزخ است و عبور همه خلایق بر آن است، خداوند فرموده: وَ اِنْ مِنْکُمْ اِلاّ وارِدُها کانَ عَلی رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیّاً (سوره مریم / 71.)”هیچ یک از شما نیست جز آنکه وارد آن (دوزخ) خواهد شد، که این کاری حتمی و بایستنی بر خدای توست”. صراط به معنایی دیگر نام حجتهای خداست، پس هر که در دنیا آنان را (به امامت) بشناسد و از آنان پیروی کند خداوند پروانه عبور از صراطی را که در قیامت پل دوزخ است به او عطا فرماید. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام فرمود: ای علی، چون روز قیامت شود من و تو و جبرییل بر صراط می‏نشینیم، و هیچ کس از صراط عبور نکند مگر کسی که برات ولایت تو را با خود داشته‏باشد.(بحارالانوار 8 / 70.)
- پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: جبرییل علیه السلام نزد من آمد و گفت: ای محمّد، آیا تو را بشارت دهم که به چه وسیله از صراط می‏گذری؟ گفتم: آری، گفت: تو با نور خدا می‏گذری و علی به نور تو می‏گذرد و نور تو از نور خداست، و امت تو به نور علی می‏گذرند و نور علی از نور توست؛ “و هر که را خدا نوری ننهاده باشد او را هیچ نوری نباشد”.(بحارالانوار 8 / 69، و آیه در سوره نور / 40.)
- ابن‏عباس گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: چون روز قیامت شود خداوند جبرییل و (منِ) محمّد را بر روی صراط به‏پا دارد، پس هیچ کس عبور نتواند کرد مگر آن که پروانه‏ای از علی‏بن ابی‏طالب علیه السلام با او باشد.(مناقب خوارزمی / 229.) - رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به روز قیامت من و تو و جبرییل بر صراط می‏نشینیم، و هیچ کس بر نگذرد جز آن کس که صراط سند ولایت تو را به همراه داشته‏باشد.(سفینةالبحار 2 / 28.) - کاتب: اِنّی وَ جَبْرَییلُ وَ اِنَّکَ یا اَخی/یَوْمَ‏الْحِسابِ وَ ذُوالجَلالِ یَرانی/ لَعَلَی الصِّراطِ فَلا مَجازٌ لِجایزٍ/اِلاّ لِمَنْ مِنْ ذِی‏الْجَلالِ اَتانی/(مناقب ابن‏شهرآشوب 2 / 157.)/ بِبَراءَةٍ فیها وَلایَتُکَ الَّتی/یَنْجُو بها مِنْ نارِهِ الثَّقَلانِ/ “من و جبرییل و تو ای برادر، در روز قیامت در حالی که خدای ذوالجلال مرا می‏بیند بر روی صراط قرار داریم و هیچ عبورکننده‏ای را عبور از آنجا میسر نیست مگر آن کس که از سوی خدای ذوالجلال نزد من آید با سندی که ولایت تو در آن باشد، ولایتی که جنّ و انس بدان وسیله از آتش دوزخ نجات می‏یابند”. - علامه شیخ سلیمان قندوزی از موفق‏بن احمد و حموینی و حافظ ابونعیم به سندشان از ابن‏مسعود نقل کرده که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: چون مرا به آسمان بالا بردند با جبرییل به آسمان چهارم رسیدیم، خانه‏ای دیدم از یاقوت سرخ، جبرییل گفت: این بیت‏المعمور است، ای محمّد برخیز و بدان سو نماز کن. آن‏گاه خداوند همه پیامبران را گرد آورد و همگی در پشت سر من صف بستند و من با آنان نماز جماعت گزاردم، چون سلام دادم کسی از نزد خداوند نزد من آمد و گفت: ای محمّد، پروردگارت سلام می‏رساند و می‏گوید: از پیامبران بپرس که پیش از تو بر چه چیز فرستاده شده‏اند؟ گفتم: ای گروه پیامبران، پروردگارم شما را پیش از من بر چه چیز فرستاده‏است؟ همگی گفتند: بر (اعتقاد و تبلیغ) نبوت تو و ولایت علی‏بن ابی‏طالب؛ و این است معنای آیه وَ اَسْیَلْ مَنْ أرْسَلْنا...(ینابیع المودة / 82.)

- مأمون در مباحثه خود با چهل تن از فقیهان اهل سنّت درباره اولویت امیرمؤمنان علیه السلام به خلافت چنین گفت: ای اسحاق، روزی که خداوند رسول خود را برانگیخت چه عملی از همه افضل بود؟ گفتم: شهادت به یکتایی خدا. مأمون گفت: منظورت سبقت به اسلام است؟ گفتم: آری. گفت: کتاب خدا را بخوان که می‏فرماید: اَلسّابِقُونَ السّابِقُونَ اُولیِکَ الْمُقَرَّبونَ (سوره واقعه / 10.)که منظور سبقت به اسلام است؛ آیا کسی را سراغ داری که در اسلام بر علی پیشی گرفته‏باشد؟ گفتم: ای امیرمؤمنان، علی در کودکی اسلام آورد و حکم اسلام بر او روا نیست ولی ابوبکر در سنین کمال و عاقلی اسلام آورد و حکم اسلام بر او رواست. مأمون گفت: مرا خبر ده که کدام یک پیشتر اسلام آورد تا بعداً درباره سن کودکی و عاقل مردی با تو بحث کنم؟ گفتم: با توجه به این شرط، علی پیش از ابوبکر اسلام آورد. گفت: خوب، مرا خبر ده از اسلام علی آن‏گاه که اسلام آورد، که از دو حال بیرون نیست: یا این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را به اسلام دعوت کرد یا به الهام الهی اسلام آورد. من سکوت کردم، مأمون گفت: ای اسحاق، نگو به الهام الهی بود، زیرا در این صورت او را بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مقدم می‏شماری، زیرا رسول خدا اسلام را نشناخت تا آنکه جبرییل از سوی خداوند بر او نازل شد. گفتم: درست است، رسول خدا او را به اسلام دعوت نمود. گفت: ای اسحاق، آیا رسول خدا هنگامی که او را به اسلام دعوت کرد آیا این دعوت به امر خدا بود یا تکلّفی از سوی خود آن حضرت بود؟ باز من سکوت کردم، گفت: ای اسحاق، رسول خدا را به تکلّف منسوب مدار، زیرا خداوند از زبان او می‏گوید که: “من از متکلّفان نیستم”.(سوره ص / 86.) گفتم: آری این امیرمؤمنان، او را به امر خدا دعوت نمود. گفت: آیا این از صفت خداوند جبّار است -جلّ ذکره- که رسولان خود را به دعوت کسی مکلف بدارد که حکمی بر او روا نمی‏گردد؟ گفتم: پناه بر خدا! گفت: ای اسحاق، آیا در قیاس این گفتارت که “علی در کودکی اسلام آورد و حکم اسلام بر او روا نیست” چنین می‏بینی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خود را در دعوت کودکان به چیزی که طاقت آن را ندارند به زحمت افکنده است؟ آیا ممکن است پیامبر در هنگامی آنان را دعوت کند و آنان بپذیرند و ساعتی بعد مرتد شوند ولی کیفری بر این ارتدادشان واجب نگردد و حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر آنان روا نگردد؟ آیا می‏توانی چنین نسبتی را به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بدهی؟ گفتم: پناه بر خدا!(تا اینجا در الغدیر 3 / 236.) مأمون گفت: ای اسحاق، می‏بینم که به فضیلتی توجه کردی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم علی را بدان فضیلت بر این مردم برتری داده تا او را بدان فضیلت از دیگران ممتاز سازد و بدین وسیله مقام و فضل او را بشناساند؛ و اگر خداوند او را امر به دعوت کودکان کرده‏بود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کودکان دیگر را نیز مانند علی دعوت به اسلام می‏کرد. گفتم: چنین است. گفت: آیا هیچ به تو خبر رسیده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم احدی از کودکان خانواده و خویشان خود را دعوت نموده‏باشد تا نگویی که علی پسر عمویش بود و از همین رو او را دعوت نمود؟ گفتم: نمی‏دانم دعوت کرده یا نه. گفت: ای اسحاق، آیا از چیزی که ندانسته و نفهمیده‏ای مورد سؤال و بازخواست واقع می‏شوی؟ گفتم: نه، گفت: پس رها ساز چیزی را که خدا از دوش ما و تو برگرفته‏است.(العِقد الفرید 1 / 352.) - پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هر که دوست دارد که به هیبت اسرافیل، رتبه میکاییل، جلالت جبرییل، سازگاری آدم، خداترسی نوح، دوستی ابراهیم، اندوه یعقوب، جمال یوسف، مناجات موسی، صبر ایّوب، زه یحیی، سنّت یونس، پرهیز عیسی و حبّ و خوی محمّد بنگرد باید به علی بنگرد، که نود خصلت از خصلتهای انبیا در اوست و همه را خداوند در او جمع کرده و برای احدی غیر او جمع نکرده است.(ر. ک: ص. و نظیر آن در “روض‏الفایق” علامه شیخ شعیب حریفیشی، ص 291. و در کتاب “الامام علی فی‏الاحادیث النبویة” تألیف علّامه سید محمد ابراهیم موحد، ص 221 چنین است: “و به خوی و جسم و شرف و کمال منزلت محمد بنگرد...”) - علّامه مجلسی‏رحمة الله گوید: بُرَیده اسلمی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که فرمود: جبرییل به من گفت: ای محمّد، فرشتگان گمارده بر علی‏بن ابی‏طالب بر سایر فرشتگان افتخار می‏کنند که از دَمی که همراه علی بوده‏اند حتی یک گناه هم بر آن حضرت ننوشته‏اند.(بحارالانوار 38 / 65.)

- اصبغ‏بن نُباته گوید: خدمت امیرمؤمنان علیه السلام نشسته بودم و آن حضرت میان مردم داوری می‏کرد که جماعتی وارد شدند و مرد سیاهِ کت‏بسته‏ای هم با آنان بود، گفتند: ای امیرمؤمنان، این دزد است. فرمود: ای مرد سیاه، دزدی کرده‏ای؟ گفت: آری ای امیرمؤمنان. فرمود: مادر به عزا اگر بار دوم اقرار کنی دستت را می‏بُرم، گفت: آری می‏دانم ای مولای من، فرمود: وای بر تو، بنگر چه می‏گویی، آیا دزدی کرده‏ای؟ گفت: آری ای مولای من. در اینجا حضرت فرمود: دستش را ببرید که بریدن دست او واجب گشت. دست راستش را بریدند (منظور چهار انگشت دست راست است.(م)) و آن را در حالی که خون از آن می‏چکید به دستچپ گرفت و به راه افتاد. در راه با مردی به نام ابن‏کَوّاء (که از خوارج بود) روبرو شد، وی گفت: ای مرد سیاه، چه کسی دستت را برید؟ گفت: دستم را سرور اوصیا و پیشوای سپیدچهرگان و شایسته‏ترین کس به (ولایت بر) مردمان علی‏بن ابی‏طالب علیه السلام برید، همو که پیشوای هدایت، همسر فاطمه زهرا دختر محمد مصطفی و پدر امام حسن مجتبی و حسین مرتضی است، همان پیشی‏گیرنده به بهشتهای پر نعمت، کشنده دلاوران، انتقام‏گیرنده از نابخردان، دهنده زکات، پناه‏دهنده والامقام از اولاد هاشم بزرگ، عموزاده رسول، رهنما به راه راست، گوینده درست گفتار، دلاور مکّی، آقای باوفا، سرشار از علم و برکنده از شرک، امین آل حم و یس و طه و میامین، آزاد در حرمین، و نماز گزارنده به دو قبله، خاتم اوصیا و وصی برگزیده انبیا، شاه شیران و دلاور شیردل، همو که جبرییل امین یاور اوست و میکاییل مبین ناصرش، وصی رسول پروردگار جهانیان، خاموش‏کننده آتش آتش‏افروزان، و بهترین بالنده از میان همه قریش، همو که سپاهی از آسمان پیرامون اویند یعنی علی‏بن ابی‏طالب امیرمؤمنان علیرغم ناکسان، و مولای همه مردم زمان! به اینجا که رسید ابن‏کوّا گفت: وای بر تو ای مرد سیاه، علی دست تو را بریده و تو این گونه او را می‏ستایی؟! گفت: چرا او را نستایم در حالی که عشق او با گوشت و خونم آمیخته است؟! به خدا سوگند او دست مرا نبرید جز به خاطر حقّی که خداوند بر من واجب ساخته‏بود. من خدمت امیرمؤمنان علیه السلام رسیده گفتم: سرورم، چیز عجیبی دیدم، فرمود: چه دیدی؟ گفتم: با مرد سیاهی روبرو شدم که دست راستش بریده بود و آن را در حالی که خون می‏چکید به دست چپ گرفته بود و می‏رفت، به او گفتم: ای مرد سیاه، چه کسی دستت را بریده؟ گفت: سرور مؤمنان... -و سخنان او را بر آن حضرت باز گفتم-؛ من نیز عین سخن ابن‏کوّا را به او گفتم و او همان پاسخ داد. امیرمؤمنان علیه السلام رو کرد به فرزندش حسن و فرمود: برخیز عمویت را بیاور. امام حسن علیه السلام در طلب وی رفت، او را در جایی به نام “کِنده” یافت و نزد امیرمؤمنان علیه السلام آورد. حضرت به او فرمود: ای مرد سیاه، من دست تو را بریدم و تو مرا می‏ستایی؟! گفت: ای امیرمؤمنان، چرا تو را نستایم در حالی که عشق تو با خون و گوشتم آمیخته است؟! به خدا سوگند دست مرا نبریدی جز به حقّی که بر من رواشده‏بود و مایه نجات من از عذاب آخرت گردید. حضرت فرمود: دستت را به من بده. دست او را گرفت و در جایی که بریده شده‏بود نهاد و با عبای خود پوشاند و برخاست و نماز گزارد و دعایی خواند که شنیدیم در آخرش گفت: آمین. آن‏گاه عبا را برداشت و فرمود: ای رگها در جای خود به صورتی که بودید بچسبید و پیوند خورید. سپس آن مرد سیاه برخاسته و می‏گفت: به خدا و محمّد رسول او و علی که دست بریده را پس از جدایی آن پیوند داد ایمان آوردم. سپس بر قدمهای علی علیه السلام افتاد و گفت: پدر و مادرم فدایت باد ای وارث علم نبوت. - و نیز گوید: ساره مولای ابی‏عمروبن سیفی‏بن هشام (مولی به معانی گوناگون از جمله غلام، وابسته قبیلگی، پناهنده و... آمده‏است.) از مکه برای دریافت عطا نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد(جریان کامل آن را در “فروغ ابدیت” ص 709 به بعد ببینید.)، پیامبر بنی‏عبدالمطلب را سفارش کرد از او پذیرایی کنند، حاطب‏بن ابی‏بُلتعه ده دینار به او داد که هنگام بازگشت نامه‏ای را به مکه ببرد و آنان را از تصمیم ورود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مکه باخبر سازد -در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این راز را پنهان داشته‏بود که ناگهانی بر آنان وارد شود-. آن زن نامه را گرفت و در لابلای موی خود پنهان کرد و رفت. جبرییل علیه السلام آمد و داستان را برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بیان کرد. پیامبر علی علیه السلام و زبیر و مقداد و عمار و عمر و طلحه و ابومرثد را به دنبال وی فرستاد، آنان در نقطه‏ای به نام روضه خاخ به او رسیدند و نامه را طلب کردند. وی انکار کرد و آنان هم پس از وارسی نامه‏ای با او ندیدند. همین که خواستند بازگردند علی علیه السلام فرمود: به خدا سوگند که نه ما دروغ می‏گوییم و نه خبر دروغ به ما داده‏شده؛

و تیغ برکشید و فرمود: نامه را بیرون آر وگرنه به خدا سوگند گردنت را می‏زنم. زن نامه را از لای موی خود بیرون آورد. امیرمؤمنان علیه السلام نامه را گرفت و نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بازگشت...(بحارالانوار 41 / 8.) - در خبری طولانی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به آن حضرت فرمود: بترس از کینه‏هایی که از تو در سینه‏های کسانی هست که تنها پس از مرگ من آشکار می‏کنند؛ آنان ملعون خدا و همه لعنت‏کنندگانند. آن‏گاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گریست، گفته شد: ای رسول‏خدا، از چه می‏گریید؟ فرمود: جبرییل علیه السلام به من خبر داد که امت به او ستم می‏کنند و او را از حقّش بازمی‏دارند و با او می‏جنگند و فرزندانش را به قتل می‏رسانند.(بحارالانوار 28 / 45.) - شیخ مفید؛ گوید: چون خبر ورود امیرمؤمنان علیه السلام به ذی‏قار به عایشه رسید، وی به حفصه دختر عمر نامه‏ای بدین مضمون نوشت: “اما بعد، چون ما به بصره رسیدیم علی هم در ذی‏قار فرود آمده‏است، و خدا گردن او را بشکند بسان تخم مرغی که بر روی سنگ بشکند، او مانند شتری است که اگر پیش آید نحر شود و اگر پس رود پی شود”. چون نامه به دست حفصه رسید خوشحال شد و کودکان قبیله‏های تَیم و عَدی را فراخواند و به کنیزانش دایره‏هایی داد و دستور داد دایره بزنند و این ترانه بخوانند: “چه خبر؟ چه خبر؟ علی در ذی‏قار مثل شتری است که اگر پیش آید نحر شود و اگر پس رود پی شود”. خبر جمع شدن زنان بر ناسزاگویی به امیرمؤمنان و شادی از نامه‏ای که از عایشه به دستشان رسیده به گوش امّ‏سلمه -رضی‏اللَّه عنها- رسید، وی گریست و گفت: لباسم را بدهید تا به نزد آنان روم و تنبیهشان کنم. امّ‏کلثوم دختر امیرمؤمنان علیه السلام گفت: من به جای تو می‏روم زیرا از تو بدین کار واردترم. آن‏گاه لباس پوشید و به طور ناشناس و آرام در میان کنیزان خود که همه به آرامی و حیا راه می‏رفتند آمد و به عنوان یکی از تماشاچیان بر آنان وارد شد، و چون بیهودگی و نابخردی آنان را دید نقاب برداشت و چهره خود به آنان بنمود، آن‏گاه به حفصه گفت: اگر اینک تو و خواهرت بر ضد امیرمؤمنان علیه السلام همدست شده‏اید پیش از این نیز بر ضد برادرش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم همدست شدید و خداوند آیه‏ای درباره شما نازل کرد، (در سوره تحریم / 4 آمده‏است: وَ اِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَاِنّ‏اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْریلُ وَ صالِحُ الْمُؤمِنینَ وَالْمَلایِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهیرٌ. “و اگر شما (دو همسر پیامبر) بر ضد او همدست شوید (بدانید که) خدا مولا و یاور اوست و جبرییل و آن مرد صالح از مؤمنان (یعنی علی - علیه السلام -) و پس از آن فرشتگان نیز یار و یاور او هستند”.

آن‏گاه خداوند در آیه 10 و 11 همین سوره زن نوح و زن لوط را برای کافران و زن فرعون و حضرت مریم را برای مؤمنان مثل آورده‏است. زمخشری در تفسیر این دو آیه گوید: این دو تمثیل تعریض دارد به دو مادر مؤمنان (عایشه و حفصه) که داستان آنها در آغاز همین سوره آمده‏است و تعریض به عمل آنان دارد که هر دو بر ضد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ناخوشایندی او همدست شدند و به سخت‏ترین و شدیدترین وجه آنها را از این کار بر حذر داشته‏است، زیرا در این تمثیل سخن از کفر آمده‏است، و مانند همین تهدید سخت این آیه (درباره ترک حج) است: “و هر که کافر شود خداوند از جهانیان بی‏نیاز است”. و نیز آیه اشاره دارد به آنکه حق آن دو آن است که در کمال اخلاص مانند این دو زن مؤمن (آسیه و مریم) باشند و بر صرف اینکه همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هستند اعتماد نکنند، زیرا این فضیلت به تنهایی برای آنها سودمند نیست مگر زمانی که مخلص باشند. و تعریض و کنایه به حفصه بیشتر است. زیرا زن لوط بود که اسرار او را فاش کرد چنانکه حفصه راز رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را فاش نمود و داستانش در آغاز سوره آمده است... پس از سخن علامه زمخشری اینک بنگرید به سخن علامه طبری و ابن‏ابی‏الحدید و دیگران درباره عایشه و حفصه و کیفیت برخورد آنها با وصی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم امیرمؤمنان که جان و برادر و داماد و نورچشم آن حضرت بود: طبری در تاریخ خود 5 / 150 گوید: چون خبر شهادت علی2 به عایشه رسید این بیت را خواند (ترجمه): “سفر او پایان یافت و عصا به زمین افکند و جایگزین شد، همان‏گونه که مسافر از راه رسیده چشم دیگران را روشن می‏کند”. (یعنی چشم من هم به کشته شدن علی روشن شد). آن‏گاه گفت: چه کسی او را کشت؟ گفتند: مردی از قبیله مراد. عایشه گفت: “گرچه آن قاتل دور از من است ولی جوانی خبرش را آورد که خاک به دهانش نیست (و دروغ نمی‏گوید)”. زینب دختر ابوسلمه گفت: “آیا درباره علی چنین می‏گویی؟ عایشه گفت: من فراموشکارم، هرگاه فراموش کردم یادآوریم کنید. و آن کس که خبر مرگ را آورد سفیان‏بن عبدشمس‏بن ابی‏وقّاص زُهری بود”.
ابن ابی‏الحدید در شرح نهج‏البلاغة 9 / 198 گوید: “فاطمه از دنیا رفت و همه زنان رسول خدا برای تسلیت به دیدن بنی‏هاشم آمدند جز عایشه که نیامد و خود را به بیماری زد، و سخنی از او برای علی - علیه السلام - نقل شد که دلالت بر شادی وی داشت”. در صحیح بخاری 1 / 160 گوید: “عایشه گفت: چون بیماری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سنگین شد و دردش شدت یافت از همسران خود اجازه خواست که در اتاق من بستری شود، آنان اجازه دادند، حضرت با تکیه بر دو مرد: عباس و مرد دیگری بیرون شد در حالی که پاهایش به زمین می‏کشید. عبداللَّه (راوی حدیث) گوید: این سخن عایشه را به ابن‏عباس باز گفتم، وی گفت: می‏دانی آن مردی که عایشه نام نبرد که بود؟ گفتم: نه، گفت: او علی‏بن ابی‏طالب بود”. علی - علیه السلام - در خطبه 154 نهج‏البلاغة می‏فرماید: “اما فلانی (عایشه) رأی زنانه و کینه‏ای که چون کوره آهنگر در سینه‏اش می‏گداخت او را درگرفت، و اگر او را فرامی‏خواندند که آنچه با من کرد با دیگری کند هرگز نمی‏کرد”. محمّد عبده در شرح این کلام گوید: “منظور این است که حقد و کینه او پیوسته در جوش و گداز بود مانند کوره آهنگر که تا کار می‏کند در جوش و گداز است. و اگر کسی او را فرامی‏خواند که پاره‏ای از آن بدیها و دشمنیها که در حق من کرد با دیگری کند هرگز نمی‏کرد، زیرا تنها با من کینه داشت”. و علّامه خویی در شرح نهج‏البلاغة 9 / 281 گوید: “مسروق گفت: بر عایشه وارد شدم و غلام سیاهی به نام عبدالرحمن نزد او بود، عایشه گفت: می‏دانی چرا او را عبدالرحمن نامیده‏ام؟ گفتم: نه. گفت: از روی دوستی عبدالرحمن‏بن ملجم (قاتل علی - علیه السلام -)”. این خبر در تلخیص‏الشافی 4 / 158 نیز آمده است.) و خدا در پس جنگ شما قرار دارد و از آن آگاه است. حفصه اظهار شرمندگی کرد و گفت: آنان به نادانی چنین کردند؛ و فوراً آنان را پراکنده ساخت.(الجمل / 149. این داستان را با اندکی تفاوت ابن ابی‏الحدید در شرح نهج‏البلاغة 14 / 13، و محدث قمی؛ در سفینةالبحار 1 / 285، و احمد زکی صفوت در جمهرةالرسایل 1 / 377 آورده‏اند.)



سایت فطرت