با وجود غدیر چرا صحابه به غصب خلافت اعتراض نکردند؟

مخالفان همواره درصدد این می باشند که القاءکنند رفتار امیر المومنین علیه السلام و صحابه با اعتقاد شیعه مبنی بر غصب جایگاه حضرت امیر علیه السلام منافات دارد. در ابتدای بحث بیاناتی از امیر المومنین علیه السلام را از نهج البلاغه مورد بررسی قرار می دهیم که در آنها ایشان به ظلم روا داشته نسبت به خود اشاره کرده و حق خود را غصب شده دانسته اند.
1-خطبه 6 نهج البلاغه
این خطبه چنان صراحتی در بیان دارد که هیچگونه تاویل و تفسیری از آن بر خلاف عقاید شیعه به چشم نمی خورد.
این خطبه در هنگامی ایراد شده است که حضرت امیر علیه السلام به تجهیز لشکری برای مقابله با طلحه و زبیر می پردازد و در این میان به ایشان پیشنهاد می گرددکه از جنگ با طلحه و زبیر چشم پوشی کند.
فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَقِّی مُسْتَأْثَراً عَلَیَّ مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ حَتَّی یَوْمِ النَّاسِ هَذَا
پس سوگند به خدا، من همواره از حق خویش محروم ماندم، و از هنگام وفات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تا امروز حق مرا از من باز داشته و به دیگری اختصاص دادند.
در این خطبه آن حضرت در صدد بیان این مطلب است که پس از رحلت پیامبر (ص) بر مردم واجب بود از من اطاعت کنند و مرا حاکم خود قرار دهند، اما سر پیچی از من از همان ابتدا شروع شد و دیگران بر جایگاه من قرار گرفتند.لذا حق مرا تضییع کرده، از منصب الهی خویش دور کردند.

2- خطبه 144 نهج البلاغه
کجایند کسانی که پنداشتند آنان- نه ما- دانایان علم قرآنند؟ به دروغ و ستمی که بر ما می‏رانند. خدا ما را بالا برده و آنان را فرو گذاشته، به ما عطا کرده و آنان را محروم داشته، ما را در- حوزه عنایت خود- در آورد، و آنان را از آن برون کرد. راه هدایت را با راهنمایی ما می‏پویند، و روشنی دلهای کور را از ما می‏جویند. همانا امامان فقط از قریش‏اند که در این خاندان هاشم قرار داده شده اند (امامت) برای غیر آنها شایسته نیست و والیان غیر ایشان دارای صلاحیت نیستند.

3- نامه 28 نهج البلاغه
پس از به خلافت رسیدن امیر مومنان علیه السلام معاویه از بیعت کردن با ایشان امتناع کرد و به بهانه ی خون خواهی عثمان مردم شام را علیه آن حضرت تعریف کرد. و در این بین میان حضرت امیر و معاویه نامه نگاری هایی صورت گرفت. از جمله این نامه ها، نامه 28 نهج البلاغه است که آن حضرت در پاسخ به معاویه نگاشته است.
و گفته‏ای که مرا چونان شتر مهار کرده به سوی بیعت می‏کشاندند.(اشاره است به هنگامی که ابوبکر برای بیعت گرفتن از حضرت امیر علیه السلام به زور متوسل شده و با ریسمانی که به گردن ایشان انداخته بودند آن حضرت را به سمت مسجد کشیدند تا با ابوبکر بیعت کند)
سوگند به خدا! خواستی نکوهش کنی، امّا ستودی، خواستی رسوا سازی که خود را رسوا کرده‏ای، مسلمان را چه باک که مظلوم واقع شود، ما دام که در دین خود تردید نداشته، و در یقین خود شک نکند، این دلیل را آورده‏ام حتّی برای غیر تو که پند گیرند، و آن را کوتاه آوردم به مقداری که از خاطرم گذشت.

حضرت امیر در این نامه به نحوه ی بیعت خودش با ابوبکر اشاره می کندو اجباری بودن بیعت رانشانه ی ظلم برخود می دانند. وقتی در سقیفه خلیفه را تعیین کردند از حضرت امیر دعوت شد که برای بیعت با خلیفه رسول خدا بیعت کند. و امام از این بیعت سرباز زده آن را نپدیرفتند تا آن که به جبر و زور آن حضرت را وادار بر بیعت کردند.(1)
معاویه از این واقعه برای مذمت امام استفاده کرده و به آن اشاره می کند ولی امام ضمن تایید اجباری بودن بیعت،آن را ظلم بر خود بر می شمارد.و امام مبنای انتخاب شدن ابوبکر ار قبول ندارد.

4-خطبه 171 نهج البلاغه
شخصی در روز شورا به من گفت «ای فرزند ابو طالب نسبت به خلافت حریص می‏باشی» «1» در پاسخ او گفتم، به خدا سوگند! شما با اینکه از پیامبر اسلام دورترید، حریص‏تر می‏باشید، امّا من شایسته‏تر و نزدیکتر به پیامبر اسلامم، همانا من تنها حق خود را مطالبه می‏کنم که شما بین من و آن حایل شدید، و دست رد بر سینه‏ام زدید.
پس چون در جمع حاضران، با برهان قاطع او را مغلوب کردم، درمانده و سرگردان شد و نمی‏دانست در پاسخم چه بگوید؟
بار خدایا، از قریش و از تمامی آنها که یاریشان کردند به پیشگاه تو شکایت می‏کنم، زیرا قریش پیوند خویشاوندی مرا قطع کردند، و مقام و منزلت بزرگ مرا کوچک شمردند، و در غصب حق من، با یکدیگر هم داستان شدند، سپس گفتند: برخی از حق را باید گرفت و برخی را باید رها کرد (یعنی خلافت حقّی است که باید رهایش کنی)

5- خطبه 3 نهج البلاغه (معروف به خطبه شقشقیّه که درد دلهای امام علیه السّلام از ماجرای سقیفه و غصب خلافت در این خطبه مطرح است)

آگاه باشید! به خدا سوگند! پسر ابی قحافه (ابا بکر)، جامه خلافت را بر تن کرد، در حالی که می‏دانست جایگاه من نسبت به حکومت اسلامی، چون محور آسیاب است به آسیاب که دور آن حرکت می‏کند. او می‏دانست که سیل علوم از دامن کوهسار من جاری است، و مرغان دور پرواز اندیشه‏ها به بلندای ارزش من نتوانند پرواز کرد. پس من ردای خلافت رها کرده و دامن جمع نموده از آن کناره گیری کردم و در این اندیشه بودم که آیا با دست تنها برای گرفتن حق خود به پاخیزم؟ یا در این محیط خفقان‏زا و تاریکی که به وجود آوردند، صبر پیشه سازم؟ که پیران را فرسوده، جوانان را پیر، و مردان با ایمان را تا قیامت و ملاقات پروردگار اندوهگین نگه می‏دارد! پس از ارزیابی درست، صبر و بردباری را خردمندانه‏تر دیدم. پس صبر کردم در حالی که گویا خار در چشم و استخوان در گلوی من مانده بود. و با دیدگان خود می‏نگریستم که میراث مرا به غارت می‏برند!. تا اینکه خلیفه اوّل، به راه خود رفت و خلافت را به پسر خطّاب سپرد.
با توجه به بیانات امیر المومنین علیه السلام که از نهج البلاغه آورده شد، نشان داده شد:
آن حضرت زمامداری جامعه اسلامی را پس از رسول خدا (ص) حق خود و حکومت خلفا را مصداق ظلم و غصب حقش می داند و از آن جا که مخالفان نیز نهج البلاغه را به دیده قبول می نگرند، و از طرفی خود امیر المومنین (ع) نیز در نظر آنها یکی از اصحاب برجسته رسول خداست، لذا بررسی غصب شأن الهی امیر المومنین (ع) در امر حکومت را با توجهبه کتاب شریف نهج البلاغه آغاز کردیم.

بررسی نظر دیگر صحابه

و با یک نگاه به مصادر تاریخی بطلان این گونه اشکالها مشخص می شود. علامه امینی احتجاجات امیرالمؤمنین(ع) را به روایت غدیر از منابع گوناگون اهل سنت و از دانشمندان بزرگی نظیر: خوارزمی در «مناقب»، جوینی در «فراید السمطین» و نسایی در «خصایص» و ابن حجر عسقلانی در «الاصابة» و حافظ هیثمی در «مجمع الزواید» ابن مغازلی در «مناقب» و حلبی در «سیره»اش و نیز بسیاری دیگر نقل می کند. برخی از این احتجاجات قبل از ایّام خلافت و برخی در ایام خلافت آن حضرت بوده است.(2)
محمد بن محمد الجزری الدمشقی نیز در احتجاج حضرت فاطمه(س) را به حدیث شریف غدیر نقل می کند.(3)
قندوزی در «ینابیع المودة» احتجاج امام حسن مجتبی(ع) به حدیث غدیر را نقل کرده است،(4) همان گونه که تابعی بزرگ سلیم بن قیس، احتجاج امام حسین(ع) را به این حدیث در محضر صحابه و تابعین در سرزمین منی ذکر نموده است.(5)
احتجاج بسیاری دیگر را نیز می توان در کتاب شریف «الغدیر» مشاهده نمود.(6)
عبد الله بن مسعود، صحابی معروف و جلیل القدر، گوید:
پیامبر اکرم (ص) به من گفت: ای پسر مسعود، اکنون آیه‏ای بر من نازل شد و این آیه را تلاوت فرمود:
"و اتقوا فتنة لا تصیبن الذین ظلموا منکم خاصة‏"(7)
بپرهیزید آتش فتنه‏ای را که فقط دامنگیر ستمگران نخواهد گردید، بلکه همه را فرا می‏گیرد.
آن‏گاه فرمود رازی را با تو در میان می‏گذارم و آن را به ودیعت‏به تو می‏سپارم، زنهار که آن را درست فراگیر و به موقع آن را فاش ساز. این آتش فتنه را دشمنان اسلام در هنگام ستیز با علی، بر پا می‏کنند.
بدان، هر که با علی دشمنی کند، همانند آن است که نبوت مرا انکار نموده و بلکه همه نبوت‏ها را منکر خواهد بود.
یعنی چنین کسی با شریعت دشمنی ورزیده، تیشه به ریشه دین می‏زند.
کسی از آن میان به ابن مسعود گفت:
آیا تو این سخن را از پیامبر (ص) درباره علی شنیده‏ای؟ گفت: آری. گفت: پس چگونه از جانب کسانی که حق او را غصب کرده‏اند، منصب ولایت را پذیرفته‏ای؟ ابن مسعود، گفت: راست می‏گویی، سزای کار خود را دیدم و از امام خود رخصت نگرفتم. ولی دوستان من، ابوذر و عمار و سلمان، هنگام پذیرش ولایت، از امام خود رخصت می‏گرفتند. و من اکنون استغفار می‏کنم و توبه می‏نمایم . (8)
اعتراضات دیگر اصحاب بر ابوبکر و عمر
آنگاه که جریان سقیفه اتفاق افتاد بسیاری از اصحاب بر خلافت ابوبکر اعتراض کرده اند که مرحوم علامه عسگری در کتاب سقیفه از منابع اهل سنت نامها و کلمات و اقدامات اعتراض آمیز آنه را ذکر کرده است.و به جهت اختصار فقط نام آنها برده میشود. (9)
1-فضل بن عباس
2-عتبة بن ابی لهب
3-سلمان فارسی
4-ابوذر
5-مقداد بن عمرو
6-نعمان بن عجلان
7-ام مسطح بن اثاثه
8-زن یاز بنی نجار
9-ابوسفیان
10-خالدبن سعید (از بنی امیه)
11-معاویه
12-سعدبن عباده


پاورقی
1. الامامه و السیاسه – ابن قتیبه دینوری ج1 ص 13
2.الغدیر، ج1، ص159
3. اسمی المناقب فی تهذیب اسنی المطالب، ص32
4. ینابیع المودة، ص482
5. موسوعة کلمات الامام الحسین(ع)، ص370
6.الغدیر، ج1، ص198ـ213
7. سوره انفال 8: 25
8.رجوع شود به: الطرایف، ابن طاووس، ص 36، حدیث 25
9. رجوع شود به کتاب سقیفه تالیف علامه سید مرتضی عسگری صفحات 54 به بعد. و همچنین رجوع شود به گفتار علامه مجلسی در بحارالانوار جلد 28 صفحات 208 تا 220 که نام 12 نفر از صحابه همراه با سخنان شان را از منابع شیعی و سنی نقل کرده است.