مقدمه:

در مورد سن و سال ام المؤمنین خدیجه سلام الله علیها، حرف و نقل‎های زیادی هست. برخی گفته‎ها و اطلاعات حاکی از آن است که سن ایشان در زمان ازدواج بیست و پنج یا بیست و هشت سال بوده و برخی دیگر سخن از چهل سالگی به میان آورده‎اند.

متن:

در بررسی این موضوع که سن و سال آن حضرت در زمان ازدواج چقدر بوده، دو سرفصل مجزا را بررسی می‎کنیم. یکی نقل‎های مستقیمی که سن ایشان را بیان کرده‎اند و اینکه آن نقل‎ها نقطه تمرکز و قوت خود را معطوف به بیست و پنج یا بیست و هشت سال کرده‎اند. دیگری تحلیل‎های ثانوی ناشی از گمانه‎زنی‎ها.  گمانه‎ها و تحلیل‎هایی که آنها هم این باره سنی را تایید می‎کنند.

الف- نقل قول‎ها

1- بیهقی

سخن بیهقی را بر اساس زمان وفات آن بانو و زمات بعثت بررسی می‎کنیم. بیهقی می‎گوید: 

بلغت خدیجة خمساً وستین سنة، ویقال: خمسین سنة، وهو أصح (1) بعضی می‌گویند: خدیجه (در هنگام وفات) شصت و پنج سال داشت و برخی دیگر گفته‎اند: پنجاه سال. که قول صحیح هم همین است.

بیهقی همچنین گفته است:

«أن النبی (ص) زوج بها وهو ابن خمس وعشرین سنة قبل أن یبعثه الله نبیاً بخمس عشرة سنة.[۲] ازدواج رسول خدا با حضرت خدیجه ۱۵ سال قبل از بعثت بوده است. (1)

 

بنابر قول بیهقی، ایشان در زمان وفات یعنی سال دهم بعثت، پنجاه ساله بوده‎اند و پانزده سال قبل از بعثت هم ازدواج کرده‎اند، بنابراین در زمان ازدواج با پیامبر اکرم بیست و پنج سال داشته‎اند.

2- حاکم نیشابوری

حاکم نیشابوری درباره سن ازدواج حضرت خدیجه (س) می‎گوید:

«کان لها یوم تزوجها ثمان وعشرون سنة» او در زمان ازدواجش با پیامبر، بیست و هشت ساله بود.

حاکم نیشابوری علاوه بر این، قول دیگرانی که با احتساب زمان رحلت، سن ایشان در زمان ازدواج را چهل سال قلمداد می‎کنند، رد می‎کند. از جمله سخن افرادی چون هشام بن عروه. حاکم نیشابوری در این باره می‎گوید: 

«توفیت خدیجة بنت خویلد (رضی الله عنها) وهی ابنة خمس وستین سنة، هذا قول شاذ»[اینکه گفته می‎شود] خدیجه در شصت و پنج سالگی وفات نمود، شاذ است.» (2)

 

3- ابن عماد حنبلی 

ابن عماد که از او با عنوان شرح حال نویس و ادیب و فقیه حنبلی یاد شده است، در کتاب شذرات الذهب فی أخبار من ذهب در مورد سن ازدواج حضرت خدیجه (س) می‎گوید:

«ورجح کثیرون أنها ابنة ثمان وعشرین» بسیاری [از مورخین] بیست و هشت سالگی در زمان ازدواج با پیامبر اکرم (ص) را ترجیح داده‌اند.» (3)

4- نقل قول از ابن عباس

افرادی چون ابن‌سعد بغدادی، ذهبی و ابن‌عساکر به نقل از ابن‌عباس گفته‎اند که آن بانو در زمان ازواج با پیامبر بیست و هشت ساله بوده‎اند 

«و روی عن ابن‌عباس قال: کانت خدیجة یوم تزوجها رسول الله (ص) ابنة ثمان وعشرین سنة. (4)

 

ب) تحلیل‎ها

ب-1) اقوال مختلف

ذکر موارد فوق در بند الف، به معنای انحصار دیدگاه این افراد یا دیگران مبتنی بر بیست و پنج یا بیست و هشت سالگی نیست. بلکه مراد آن است که بدانیم قول مربوط به این سن، برای خودش جایگاه ویژه‎ای دارد.

به طور کلی نقل قول‎ها در مورد سن ازدواج حضرت خدیجه (س) مبتنی بر سه دوره سنی هستند. چهل، بیست و پنج و بیست و هشت سالگی. مورخان و سیره نویسان در این باره وحدت نظر ندارند. گاهی اوقات در یک کتاب، بر اساس اقوال مختف دو قول مختلف ذکر شده. 

آنچه در این بین محکمتر از سایر اوقال به نظر می‎رسد، بیست و هشت سالگی است. ابن کثیر (5) بیست و هشت سالگی را را قول جماعة من اهل العلم (گروهی از اهل علم) دانسته و ابن اثیر نیز با اینکه بر چهل سالگی صحه گذاشته اما اشاره می‎کند اقوال دیگری نیز وجود دارد. (6) به این معنا که ممکن است آن ادعا صحیح نباشد. این نیز نشان می دهد که قول بیست و هشت سال، نظری مطرح و مورد اعتبار بوده است. چه اینکه افرادی معدود قول چهل سالگی را مطرح کرده‎اند یا در کنار آن، اشاره به اقوال مخالف داشته‎اند.

ب-2) ولادت حضرت زهرا سلام الله علیها

طبق اقوال مشهور ولادت حضرت زهرا (س) در بیستمین سال ازدواج پدر و مادر بزرگوارشان و در سال پنجم بعثت رخ داده. اگر سن حضرت خدیجه در زمان ازدواج چهل سال بوده باشد، یعنی دخترشان در شصت سالگی ایشان به دنیا آمده‎اند. این مسئله از نظر فیزیولوژی امری عجیب و نادر است. چنین امر عجیب و نادری، جا دارد که در بیانات و گزارش‎های تاریخی مطرح و این ویژگی خاص، بیان شده باشد که با چنین گزارشی مواجه نیستیم. 

گرچه این تحلیل در برابر سایر تحلیل‎ها و نقل قول‎ها، به تنهایی قوت چندانی ندارد اما وقتی همه‌ی این اجزاء پازل را کنار هم می‎گذاریم به نظر می‎رسد آن قولی درست‎تر است که بیست و پنج یا بیست و هشت سالگی را سن ازدواج حضرت خدیجه با پیامبر (ص) بیان می‎کند.

 

 

منابع:

1- احمد بن حسین بیهقی، دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشریعة، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۵ ق، ج ۲، ص ۷۱

2- حاکم نیشابوری، المستدرک، ج ۳، ص ۱۸۲

3- عبدالحی عکری حنبلی، شذرات الذهب فی أخبار من ذهب، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، ج ۱، ص ۱۴

4- ابن‌سعد، الطبقات الکبری، بیروت: دارصادر، ج ۸، ص ۱۶ / ذهبی، سیر اعلام النبلاء، بیروت: مؤسسه الرسالة، ۱۴۱۳ ق، ج ۲، ص ۱۱۱ / ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع، ۱۴۱۵ ق، ج ۳، ص ۱۹۳

5- البدایة و النهایة ج 5، ص 293

6- اسد الغابة (ج 1، ص 23)