آیت الله مکارم شیرازی در یادداشتی به مناسبت ولادت باسعادت سیدالساجدین امام زین العابدین(علیه السلام) سیره و سلوک عبادی این نور الهی را تبیین نمودند.

پنجم ماه شعبان مصادف است با ولادت امام زین‏ العابدین علی بن الحسین‏ علیهما السلام است. (سال 38 هجری) که امام صادق علیه السلام در تمجید آن حضرت فرمود: «از فرزندان و اهل ‏بیت حضرت علی علیه السلام کسی در لباس و علم فقه مثل علی بن الحسین امام سجاد علیه السلام نبوده روزی فرزندش امام باقر علیه السلام وارد بر او شد و دید بسیار عبادت کرده و رنگش از شب زنده ‏داری زرد و از چشمانش به واسطه شدت گریه (رمص) خارج شده است (رمص ماده سفید رنگی است که از مجرای چشم به واسطه اشک زیاد خارج می‏شود) و پیشانی مبارکش زخم شده و قوس بینی حضرت به واسطه سجود شکاف برداشته و از پا افتاده و قیامش زیاد شده بود امام باقر علیه السلام فرمود وقتی او را در این حال یافتم کنترل از دستم خارج شده گریستم.[1][2]

به سند معتبر از امام باقر علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: «پدرم علی بن الحسین علیه السلام هیچ گاه نعمتی را از خدا یاد نکرد مگر آن ‏که به شکرانه آن سجده کرد و هیچ آیه ‏ای را نخواند که در آن سجده باشد مگر آن ‏که سجده کرد و خداوند هیچ بلایی را که از آن می‏ ترسید از او دفع نکرد مگر آن‏ که به خاطر آن سجده کرد و از هر نماز واجب که فارغ می‏ شد پس از آن سجده می‏ کرد هر وقت توفیق می ‏یافت که میان دو نفر اصلاح کند برای شکر آن سجده می ‏کرد» و در تمامی مواضع سجده آن حضرت اثر سجود بود و به این سبب آن حضرت را «سجاد» می ‏نامیدند.[3][4]

* بازشناسی گنجینه های نورانی امام سجاد (ع) در مولّفه های عبادی

در معرفی اجمالی این آثار و گنجینه های بی بدیل باید گفت امام سجاد علیه السلام پانزده مناجات به نام مناجات خمس عشرة دارند[5] هم چنین یکی دیگر از این میراث‏ های بزرگ کتاب‏ صحیفه سجادیه‏ است که مجموعه ‏ای از بهترین فصیح ‏ترین و زیباترین دعاها با محتوای بسیار بلند و بالا و عمیق که در واقع کار همان خطبه ‏های «نهج ‏البلاغه» را از طریق دیگری می کند و جمله به جمله آن درس تازه ‏ای به انسان می ‏آموزد و به راستی طرز نیایش و مناجات با خداوند را به هر انسانی می ‏آموزد و روح و جان آدمی را نور و صفا می‏ بخشد.[6]

هم چنین در دعای مکارم‏ الاخلاق این دعا همان ‏گونه که از نامش پیداست درخواستی است از خداوند برای رفع صفات ناپسند و مذموم و کسب فضایل اخلاقی و حرکت در راه و روشی که مورد رضایت خداوند است[7]. امام سجاد علیه السلام با زبان دعا بسیاری از رذایل اخلاقی و گناهان را برمی‏ شمرد تا از آنها اجتناب شود و فهرستی از فضایل اخلاقی را نیز بازگو می‏ کند و آراستگی بدان صفات را از خداوند می ‏طلبد تا مؤمنان برای کسب این صفات به او اقتدا کنند. این دعا در «صحیفه سجادیه» که از کتب گرانبهاست (دعای بیستم) آمده است.[8]

در این دعای‏ ارزشمند که از امام سجاد علیه السلام نقل شده یک دوره درس اخلاق و صفات برجسته فردی و اجتماعی که در پرتو آن می ‏توان طرح زندگی صحیحی برای فرد و جامعه ریخت بیان گردیده است.[9]

همچنین «مناجات تایبان» از امام سجاد علیه السلام بسیار سازنده و ارزشمند است که خواندن آن به سالکان راه حق و پویندگان مسیر خودسازی توصیه می‏ شود.[10] دعاهای روزهای هفته که از امام سجاد علیه السلام نقل شده در عین فشردگی بسیار پرمحتوا و آموزنده و پرارزش است که هر کس آن را بخواند و روح و جان خود را با آن هماهنگ سازد به یقین سعادتمند خواهد شد و استفاده از این دعاها را به همه- مخصوصا جوانان- توصیه می‏ کنیم.[11][12]

لذا رساله حقوق امام سجاد علیه السلام و دعای مکارم الاخلاق و بسیاری از دعاها و مناجات های دیگر نیز در طلیعه آثار معروف اخلاقی در اسلام قرار دارند که هیچ اثری با آنها برابری نمی ‏کند[13]که در ادامه برخی از مهم ترین آموزه های عبادی در سیرۀ دینی آن حضرت مورد تأمل و تعمق قرار خواهد گرفت.

* حقیقت عبودیت و بندگی در کلام امام سجاد (ع)

بدیهی است عبادت نه منحصر به خدمت خلق است و نه منحصر به نماز و روزه بلکه بزرگ ترین عبادت آن است که هرکس به وظایف واجب خود در هر قسمت عمل کند چه عبادتی از این بالاتر و پرشکوه ‏تر عبادتی که می ‏تواند یک جامعه را گلستان کند و هرگونه خیر و سعادتی را به ارمغان بیاورد.[14]

هم چنین انجام فرایض مفهوم وسیعی دارد که واجبات عبادی را شامل می‏ شود[15] لذا همان ‏طور که وظایف اجتماعی و انسانی و خدمات فرهنگی و اقتصادی لازم را در بر می‏ گیرد و به این ترتیب بیگانگی اسلام از عمل کسانی که وظایف لازم خود را رها کرده و به انجام مستحبات می‏ پردازند و خود را عابد می‏ شمرند روشن می شود.[16]

اینگونه است که امام سجاد علیه السلام می ‏فرماید: «مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ» [17] هرکس به وظایف لازم خود عمل کند از عابدترین مردم خواهد بود».[18]

گفتنی است اشاره آن حضرت به این نکتۀ کلیدی است که عابد کسی نیست که شب و روز در گوشه‏ ای مشغول عبادت باشد. بلکه عابد کسی است که به هنگام روز به ادای فرایض فردی و اجتماعی می ‏پردازد و شب هنگام به در خانه خدا می‏ رود[19] همان‏ گونه که در حدیثی از امام سجاد علیه السلام آمده است که «مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ کسی که عمل به واجبات الهی کند عابدترین مردم است».[20][21]

* فلسفه و حکمت شکرگزاری در درگاه خداوند

باید اذعان نمود امام سجاد علیه السلام شکر بر نعمت ها که از صفات پرهیزگاران واقعی است را از خداوند برای خود درخواست می ‏نماید.[22]

لذا پیشوایان بزرگ ما هم چون امام سجاد علیه السلام با اعمال فوق العاده وسیع و گسترده و پاکی که داشتند باز در برابر پروردگار اظهار انفعال می‏ کردند. لذا آن حضرت در دعای ابوحمزه عرض می‏ کند: «وَ مَا قَدْرُ أَعْمَالِنَا فِی جَنْبِ نِعَمِکَ وَ کَیْفَ نَسْتَکْثِرُ أَعْمَالًا نُقَابِلُ بِهَا کَرَمَکَ» اعمال ما در برابر نعمت های عظیم تو چه ارزشی دارد و چگونه در برابر کرم تو اعمال خود را زیاد بشمریم!»[23]

آن حضرت در جای دیگر از همین دعای شریف می‏ فرماید: «آیا با این زبان الکن شکر تو گذارم یا به نهایت تلاشم در عملم راضیت کنم و ارزش زبان من ای پروردگارم در کنار شکر تو چیست و ارزش عمل من در کنار نعمت ها و احسان تو چیست!»[24]

هم چنین در حدیث مشروحی می‏ خوانیم: «هنگامی که به امام سجاد علی بن الحسین علیه السلام عرض کردند چرا این همه برای عبادت پروردگار به خود رنج و زحمت می ‏دهی با اینکه پاره تن پیامبر صلی الله علیه و اله و فرزندزاده او هستی امام علیه السلام اشاره به عبادات بسیار سخت و سنگین پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله کرد و فرمود: همین سؤالی را که از من پرسیدید از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله پرسیدند و آن حضرت در پاسخ فرمود: به خدا سوگند! اگر تمام اعضای من در این راه قطعه قطعه شود و اشک چشمانم بر سینه ‏ام جاری شود هرگز عشری از اعشار و کمی از بسیار از شکر یک نعمت او را نمی‏ توانم به جا آورم»[25].[26]

* شکر گزاری از مردم شاخصۀ شکر الهی

توجه به این نکته نیز لازم است که تشکر و قدردانی از کسانی که وسیله نعمتی برای انسان هستند نیز شعبه‏ ای از شکر خداست چنان که امام سجاد علی بن الحسین (ع) می‏ فرماید:"روز قیامت که می‏ شود خداوند متعال به بعضی از بندگانش می‏ گوید: آیا شکر فلان کس را بجای آوردی عرض می ‏کند: پروردگارا! من شکر تو را بجای آوردم خداوند می ‏فرماید: چون شکر او را بجا نیاوردی شکر مرا بجا نیاورده ‏ای"!.[27] سپس افزودند: أَشْکَرُکُمْ لِلَّهِ أَشْکَرُکُمْ لِلنَّاسِ: از همه شما شکرگزارتر در پیشگاه خدا کسی است که بیشتر از نعمت ها و زحمات مردم قدردانی و شکرگزاری کند .[28]

لذا امام علیه السلام می‏ فرماید: «هیچ‏ کس- هر اندازه مقام و منزلتش در حق بزرگ باشد و فضیلتش در دین سابقه ‏دار برتر از آن نیست که در انجام حقی که خدا بر عهده او گذارده بی‏ نیاز از کمک دیگران باشد و نیز هیچ‏ کس- هرچند مردم او را کوچک بشمارند و با دیده حقارت به او بنگرند- کمتر از آن نیست که به دیگران در راه انجام حق کمک کند یا به او در این راه کمک شود». اشاره به اینکه همه باید این حقیقت را درک کنند که هیچ‏ یک از اقویا و ضعفا در صحنه اجتماع از دیگری بی ‏نیاز نیستند.[29]

* اظهار عجز از ادای حق شکر الهی

بدیهی است درباره نعمت هایی که از ناحیه انسان ها به هم می ‏رسد اگر بتوانیم جبران می کنیم و اگر نتوانیم با زبان شکرش را انجام می‏ دهیم اما درباره نعمت الهی که سرتاپای ما را فرا گرفته چگونه می ‏توانیم شکر کنیم! نعمت وجود عقل سلامت هدایت ایمان ولایت و... حتی اگر شکر بگوییم خود شکر هم نعمت است. در عبارت امام سجاد علیه السلام آمده است: « چگونه می‏ توانم حق شکر تو را بجای آورم درحالی که همین شکر من نیاز به شکری دارد و هر زمان که می ‏گویم تو را سپاس بر من لازم است که به خاطر همین توفیق شکرگزاری بگویم تو را سپاس».[30][31]به همین جهت بزرگان می‏ گویند که شکر نعمت خدا فقط یک راه دارد و آن اظهار عجز و ناتوانی از شکر نعمت های اوست.[32]

بدین ترتیب هرگز قادر نیستیم که حق شکر او را ادا کنیم همانگونه که در مناجات شاکرین از مناجات های پانزده‏ گانه امام سجاد علیه السلام می ‏خوانیم:« چگونه می ‏توانم حق شکر ترا بجای آورم در حالی که همین شکر من نیاز به شکری دارد و هر زمان که می ‏گویم لک الحمد بر من لازم است که به خاطر همین توفیق شکرگزاری بگویم لک الحمد"!.»[33][34]

بنا براین برترین مرحله شکری که از انسان ساخته است این است که اظهار عجز و ناتوانی از شکر نعمت های او کند.[35]

* آخرت گرایی مهم ترین مولفۀ زهد و بندگی

برای درک حقیقت عبودیت باید به سیرۀ عبادی امام سجاد زین العابدین علیه السلام مراجعه نمود. آن حضرت پس از شهادت پدرش امام حسین علیه السلام از دنیا و دنیاپرستان در آن محیط پرغوغا کناره ‏گیری نمود و تنها به عبادت و تربیت اخلاق و تهذیب نفس و زهد می‏ پرداخت و او بود که این باب را به روی جمعی از تابعین مانند حسن بصری و طاووس یمانی و ابن سیرین و عمر بن عبید و امثال آنها که در وادی زهد و عرفان قدم گذاردند گشود در حالی که اوضاع چنان بود که می‏ توانست خداشناسی از دل های مردم به کلی برچیند و از نام خدا اثری جز بر سر زبان ها باقی نماند.[36]

لذا امام زین العابدین علیه السلام در روایتی می ‏فرماید: «همانا علامت و نشانه زاهدان در دنیا که رغبت و میل به آخرت دارند این است که ترک می‏ کنند هر چیزی را که ناخالصی دارد (و هر مال مشتبهی را کنار می ‏گذارند) و هر رفاقت و دوستی را به آن دل نمی ‏بندند و هر مصاحب و همنشینی را که غیر از مطلوب و محبوب آنها اراده کند کنار می ‏گذارند (با افرادی که میل به دنیا و دلبستگی به آن دارند و از آخرت غافلند مراوده و رفت و آمد ندارند) آگاه باشید کسی که برای ثواب آخرت عمل می‏ کند او زاهد در این دنیا است..».[37][38]

* عبودیت در پرتو امید به رحمت واسعۀ الهی

در تبیین این مسأله باید گفت بعضی به سوء ظن و بدبینی عادت دارند و به تعبیر امروزی همه چیز را تاریک می‏ بینند و می ‏گویند نجات پیدا کردن بشر با وجود شیطان گمراه کننده و هوای نفس و آلودگی‏ های زمان و مکان جای تعجب است یعنی اصل بر آلودگی هاست و اما هدایت خلاف اصل است و تعجب دارد. افرادی که این گونه فکر می‏ کنند از نظر ما افکارشان شیطانی است[39].

لذا امام سجاد علیه السلام در ردّ این تفکر که می‏ گوید: کسانی که گمراه می‏ شوند تعجب ندارد بلکه آنهایی که هدایت می‏ شوند تعجب دارد به حسن بصری فرمودند: من می‏ گویم کسانی که هدایت می‏ شوند تعجب ندارد بلکه آنهایی که گمراه می ‏شوند تعجب دارد که با وجود رحمت واسعه الهی چگونه گمراه شده ‏اند![40] یعنی امیدوار به نجات همه باشیم و کار کنیم. دوران بنی امیه دوران تاریکی بود ولی در عین حال امام می ‏فرماید که نجات یافتگان تعجب ندارند.[41]

اینچنین است که امام سجاد علیه السلام در دعای ابوحمزه می ‏فرمایند: «إِذَا رَأَیْتُ مَوْلَایَ ذُنُوبِی فَزِعْتُ وَ إِذَا رَأَیْتُ کَرَمَکَ طَمِعْتُ» وقتی مولای من گناهانم را می‏ بینم فزع و جزع می ‏کنم و وقتی عفو تو را می‏ نگرم طمع می‏ کنم»[42][43]

البته این طمع ممدوح و امید به این رحمت و ثواب و قرب الهی و دخول در جنت به صرف طمع حاصل نمی ‏شود. امام سجاد علیه السلام که طمع در رحمت الهی دارد به وظایف و تکالیف الهی نیز عمل کرده و چنین توقعی دارد.[44]

* تبیین حقیقت توبه در سیرۀ عبادی امام سجاد (ع)

توبه یکی از نعمت ‏های خداوند تعالی بر بندگان است[45]. امام سجاد علیه السلام در مناجات تایبین چه زیبا می‏ فرماید: خدایا! تویی آن که دری را به روی بندگانت گشودی و نام آن را توبه نهادی.[46] از این ‏رو گفتی: به ‏سوی خدا با توبه‏ ای حقیقی و خالص بازگردید. پس کسی که بعد از گشوده شدن چنین دری از داخل شدن در آن غفلت می ‏ورزد چه عذری دارد».[47]

همان ‏گونه که علمای اخلاق توبه را به عنوان گام نخستین بسیار مهم می ‏شمارند فقها نیز آن را جزء واجبات می‏ دانند و بر همه واجب می‏ کنند که اگر لغزشی از کسی سر زد بلافاصله توبه کند و در مقام جبران برآید.[48]

* توبه حیات بخش قلوب

امام سجاد علیه السلام در مناجات تایبین می ‏فرماید: «إِلَهِی أَلْبَسَتْنِی الْخَطَایَا ثَوْبَ مَذَلَّتِی وَ جَلَّلَنِی التَّبَاعُدُ مِنْکَ لِبَاسَ مَسْکَنَتِی وَ أَمَاتَ قَلْبِی عَظِیمَ جِنَایَتِی‏ خدایا! خطاهایم بر من لباس خواری پوشانده و دوری از تو جامه بیچارگی به تنم کرده و جنایات و گناهان بزرگم قلبم را می رانده است».[49]

این دعا دلالت دارد که قلب دارای مرگ و زندگی است و اصلا مناجات تایبین‏ خود بیانگر عوامل مرگ و حیات قلب است. امام عرض می کند: خدایا! با توبه قلبم را زنده کن بدین معنا که حیات با توبه و مرگ با گناهان صورت می‏ پذیرد.[50]

لذا برخی افراد در کنارشان هزاران درس عبرت صورت می ‏گیرد یا هزاران آیه و روایت و مواعظ تکان‏ دهنده در گوششان می ‏خوانند اما کوچک ‏ترین اثری در آنها ندارد چون قلبشان مرده است.[51]

* توبه زمینه ساز تحقق امید به رحمت خداوند

بی شک «توبه» ندامت از گذشته و بازگشت به سوی خداست [52] لذا خداوند رحمان و رحیم درهای توبه و اصلاح خویشتن را به روی انسان گشوده و وعدۀ قبول به توبه کنندگان حقیقی داده است تا از رحمت خدا مأیوس نشوند و از مسیر حق منحرف نگردند.[53]

امام سجاد علیه السلام در مناجات تایبین می ‏فرماید: خداوندا! تو کسی هستی که دری به روی بندگان خود گشوده ‏ای و نام آن را توبه گذارده‏ ای و فرموده ‏ای: «همگی به سوی خدا باز گردید و توبه خالص کنید» با این حال آنان که غافل می‏ شوند تا از این در به سوی عفو الهی وارد شوند چه عذری دارند».[54]

حال باید گفت به راستی چرا برخی از ما غافل هستیم و از این در که به سوی سعادت و خوشبختی و قرب الی الله و نجات گشوده شده وارد نمی ‏شویم!.[55]

به راستی چرا به سوی خدای مهربان که لطف و مهر او فوق تصور است باز نمی ‏گردیمچرا از درگاه خداوند توبه‏ پذیری که هر چه توبه شکستی باز هم پذیرای توست فرار می‏ کنی[56]

صد بار اگر توبه شکستی باز آی ‏گر کافر و گبر و بت پرستی باز آی[57]‏

بنابراین اولا نباید توبه‏ های ناتمام را بی‏ اثر بدانیم.[58] بلکه باید توجه داشته باشیم که همین توبه ‏های نیم بند که شکسته می ‏شود نیز بی اثر نیست.[59] و ثانیاً از این که توبه را می‏ شکنیم ناامید نشویم و باز هم عزم را جزم کنیم و به درگاه واسعه ‏اش باز آییم و توبه کنیم و آن قدر این کار را تکرار نماییم تا انشاءالله به توبه بی ‏بازگشت و ناگسستنی نایل شویم.[60]

سخن آخر

آری! باید به سراغ دعاهای پر مغز امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه رفت و در پرتو توصیف های این بندگان مخلص خدا خدا را شناخت.[61] بی تردید ما هر وقت بخواهیم روح دعا و نیایش و توجه بیشتر به درگاه خداوند و عشق به ذات پاکش در ما پیدا شود به سراغ دعاهای منتسب به آن حضرت می‏ رویم و همچون گیاهان نورس که از ابر پربرکت بهاری سیراب می‏ شوند از آن سیراب می ‏گردیم.[62]

هم چنین باید در نظر داشت مناجات های امام سجاد علیه السلام جنبۀ آموزشی و درس آموز برای مسلمانان است بدین نحو که امام (ع) به ما آموزش می دهد که چگونه با خداوند متعال صحبت کنیم و این درس و پیام را به ما می دهد که وقتی می خواهیم در پیشگاه خدا اظهار پشیمانی و ندامت کنیم با چه ادبیاتی و چگونه خدا را صدا بزنیم و چگونه روحیه خود را آماده برای توبه کنیم.[63] وگرنه امام معصوم گناهی مرتکب نمی شود و در مورد ترک اولی هم محل بحث است.[64]

حال باید به مانند امام سجاد علیه السلام سر به آسمان برداشت و با صدای بلند گفت: «یا الهی و سیدی و مولای ما طابت الدنیا الا بذکرک...[65] ای خدای من و ای آقا و مولای من! دنیا بی ذکر تو پاکیزه نیست و آخرت بی عفو تو شایسته نیست روزهای زندگی بی طاعتت بی ارزش است و دلهای بی محبتت آلوده و نعمت ها بی آمرزشت ناگوار...".[66]

در خاتمه این نگاشته را با دعایی از امام سجاد علیه السلام پایان می ‏دهیم: پروردگارا! آغاز روز مرا صالح و سعادت و وسط آن را رستگاری و پایانش را پیروزی قرار ده.[67] پناه ‏به تو می برم از روزی که آغازش بی تابی و وسط آن ناله و فریاد و پایانش درد و رنج باشد».[68]

پژوهش تهیه و تنظیم معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی

منبع: دفتر آیت الله مکارم شیرازی (دام ظلّه) makarem.ir

پاورقی:

[1]شرح نهج‏البلاغه مرحوم خویی جلد 12 صفحه 129.

[2] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) ج‏2 ص86.

[3] علل الشرایع جلد 1 صفحه 232 حدیث 1 و بحارالانوار جلد 83 صفحه 201 حدیث 11.

[4] کلیات مفاتیح نوین ص1056.

[5] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) ج‏2 ص285.

[6] اعتقاد ما ص121.

[7] کلیات مفاتیح نوین ص181.

[8] همان.

[9] پیدایش مذاهب ص103.

[10] کلیات مفاتیح نوین ص1160.

[11] این دعاها در بحارالانوار جلد 87 آمده است ولی ما آن را مطابق نسخه ‏های متداول نقل می ‏کنیم و موارد تفاوت را در پاورقی یادآور می ‏شویم.

[12] کلیات مفاتیح نوین ص951.

[13] اخلاق در قرآن ج‏1 ص40.

[14] یکصد و پنجاه درس زندگی (فارسی) ص146.

[15] همان.

[16] همان.

[17] وسایل الشیعه جلد 11 صفحه 206.

[18] یکصد و پنجاه درس زندگی (فارسی) ص146.

[19] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ج‏10 ص239.

[20] کافی ج 2 ص 84 روایت 7.

[21] پیام امام امیرالمومنین علیه السلام ج‏10 ص239.

[22] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) ج‏2 ص505.

[23] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ج‏7 ص561.

[24] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) ج‏2 ص: 118.

[25] بحار الانوار ج 46 ص 56 ح 10.

[26] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ج‏8 ص251.

[27] تفسیر نمونه ج‏18 ص53.

[28] همان ص 54.

[29] پیام امام امیرالمومنین علیه السلام ج‏8 ص251.

[30] مناجات شاکرین از مناجاتهای پانزده گانه امام سجاد علیه السلام در بخش دوم مفاتیح نوین اثر آیة الله العظمی مکارم شیرازی.

[31] گفتار معصومین(ع) ج‏1 ص72.

[32] همان.

[33] تفسیر نمونه ج‏10 ص281.

[34] همان.

[35] گفتار معصومین(ع) ج‏1 ص72.

[36] آیین ما (اصل الشیعة) ص: 129.

[37] تحف العقول صفحه 196 میزان الحکمه جلد 4 صفحه 253.

[38] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) ج‏2 ص: 311.

[39] مشکات هدایت ص78.

[40] همان ص77.

[41] همان ص 80.

[42] دعای ابوحمزه که در اعمال شبهای ماه رمضان در مفاتیح آمده است. بحار الانوار جلد 89 صفحه 89- میزان الحکمه جلد 5 صفحه 555.

[43] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) ج‏2 ص220.

[44] همان.

[45] انوار هدایت مجموعه مباحث اخلاقی ص34.

[46] همان.

[47] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ج‏15 ص368.

[48] همان.

[49] انوار هدایت مجموعه مباحث اخلاقی ص255.

[50] همان ص 256.

[51] همان.

[52] پیام امام امیر المومنین علیه السلام ج‏13 ص118.

[53] همان.

[54] همان.

[55] والاترین بندگان ص202.

[56] همان.

[57] همان.

[58] همان.

[59] همان.

[60] همان.

[61] برگزیده تفسیر نمونه ج‏4 ص166.

[62] اعتقاد ما ص121.

[63] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در رسانۀ ملی(سلسله مباحث شبهای ماه رمضانشرح دعای مکارم الاخلاق)7/4/1394.

[64] همان.

[65] تفسیر نمونه ج‏14 ص333

[66] همان ص.334

[67] اخلاق در قرآن ج‏2 ص462

[68] همان ص 463.



شیعه نیوز