جبل عامل وگسترش فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام)

جبل عامل به عنوان مرکزی علمی پژوهشی و محل ظهور بسیاری از علمای پیشین و معاصر که فصل هایی از تاریخ شیعیان را پس از ظهور اسلام و به اعتقاد بسیاری به رهبری ابوذر غفاری رقم زده است، از دیر باز مورد توجه ادیان و مذاهب مختلف بوده و همواره به مثابه یک دانشگاه عظیم انسان ساز و مرجعی برای تبلیغ و ترویج اسلام ناب به آن نگاه شده است. تربیت دانشمندان بزرگی چون شهید اول. شمس الدین محمد مکی، شهید ثانی و علامه حر عاملی و شیخ بهایی از جمله افتخارات این مرکز همیشه پویا بوده است که تبیین معارف اهل بیت(علیهم السلام)و گسترش فرهنگ والای ایمه معصومین(علیهم السلام)را سرلوحه برنامه ها و برنامه ریزی های آموزشی و پژوهشی خود قرار داده است.
بی تردید مقاومت جانانه و عزت مدارانه امروز لبنان و فرزندان غیورش وامدار تلاش علما و مراجع و اندیشمندانی است که روزها و شب های بسیاری را در دانشگاه غنی جبل عامل طی طریق نموده اند و امروز فرزندانی از نسل جبل عامل با ایمان قلبی و عشق و ارادت به اهل بیت(ع) و فرهنگ عاشورا و تجربه انقلاب اسلامی راه پیش روی خود را تنها و تنها مقاومت و ایستادگی تا استیفای کامل حق خود می دانند. آنچه می خوانید مروری اجمالی است بر تاریخ جبل عامل و حیات الهام بخش آن.
¤¤¤
کشور لبنان با همه کوچکی خود از حیث تعدد و تنوع مذاهب موجود در آن، یکی از متنوع ترین کشورهای دنیا و از این نظر از وضعیت پیچیده ای برخوردار است، به طوری که بیش از 18 مذهب رسمی در لبنان وجود دارد که این مذاهب با مسایل طایفه ای نیز پیوند تنگاتنگی دارد و تفکیک طوایف مختلف از یکدیگر به واسطه نوع وابستگی دین و مذهبی آنهاست. شدت تأثیر این مذاهب در صحنه لبنان به گونه ای است که حتی ساختار سیاسی این کشور از گذشته تا حال را نیز تحت تأثیر قرار داده و تقسیم قدرت سیاسی نیز براساس تعداد جمعیت طوایف مختلف که تمایز آنها براساس مذهب می باشد صورت گرفته است.
اگر چه در حال حاضر با وجود تعداد جمعیت بیشتر شیعیان، پست ریاست جمهوری و پست نخست وزیری در دست مسیحیان مارونی است، اهل تسنن با علم به تعداد جمعیت بیشتر شیعیان از سرشماری مجدد خودداری می کنند، تا مبادا قدرت برتر از دست آنها خارج شود. از حدود 18 مذهب موجود در این کشور ده هزارو چهارصد کیلومترمربعی، 12 مذهب مسیحی، 5 مذهب اسلامی و یک مذهب یهودی می باشند. مذاهب اسلامی عبارتند از: شیعه، سنی، دروزی، علوی و اسماعیلی ها که البته اسماعیلی ها هنوز به رسمیت شناخته نشده و در پارلمان نماینده ندارند.
درصد جمعیت مذاهب مختلف در لبنان:
شیعه: 32% مارونی: 24% سنی: 21% دروزی7% سایر مذاهب 16%

¤ شیعه پرور به قدمت حجاز
علمای شیعه جبل عامل که منطقه ای کوهستانی در جنوب لبنان است و شهرهای نبطیه، مرجعیون، بنت جبیل و روستاهای حومه را شامل می شود، اعتقاد دارند که جامعه شیعی لبنان از تمام جوامع دیگر به جز حجاز کهن تر است. آنان تأسیس جامعه شیعه جبل عامل را به ابوذر غفاری از اصحاب پیامبر مکرم(ص) که از نخستین حامیان دعوی امامت و جانشینی حضرت علی(علیه السلام) بعد از پیامبر بوده، نسبت می دهند. آن چه مسلم است این که قرن سوم هجری (نهم میلادی) مناطق عراق، ایران، شام، شمال آفریقا و مصر شاهد جریانی از تشیع بوده است. دورانی که دول توانمند شیعی مذهب آل بویه در ایران و عراق، فاطمی ها در مصر و شمال آفریقا و حمدانی ها در موصل و حلب حکومت می کردند.
از قرن سوم هجری، جوامع شیعه در منطقه بین رود علوی در شمال و ناحیه جلیله در جنوب، معروف به جبل عامل، سکونت داشته اند. شیعیان دیگری نیز در بخش شمالی دره بقاع و هم چنین در طرابلس و کسروان واقع در لبنان شمالی سکونت اختیار کردند، اما به دنبال فتح سوریه به دست صلاح الدین ایوبی و فرمانروایی نخستین حکام ایوبی و بعد از ایشان سلطه ممالیک، شیعیان از منطقه شمالی لبنان بیرون رانده شدند. از این ایام به بعد شیعیان در همان مناطقی که امروزه نیز هم چنان در آن ساکن اند، تمرکز و اسکان یافته اند. به هر حال شیعیان به عنوان یک اقلیت مذهبی در مناطق امن و در مناطق اطراف که از دسترس حکمرانان مرکزی به دور بوده سکنی گزیدند. دورافتادگی جغرافیایی این ناحیه و حمایت های خانواده های برجسته شیعی نه تنها سبب تداوم و استمرار یک فرهنگ شیعی در این ناحیه که هنوز پابرجاست گردید، بلکه باعث جلب و جذب شیعیان امامیه از سایر بخش های سوریه به این ناحیه نیز شد.

¤ ظهور عالمانی برجسته و تاثیرگذار
شهید اول، شمس الدین محمد بن مکی، یکی از علمای بزرگ شیعه از اهالی جزین معتقد بود که فتاوای فقهی را باید علمای صالح صادر کنند و مسلمانان مؤمن نیز باید این فتاوا را از آنان بخواهند نه از فقهای منصوب حاکم جایر. این تأکید وی بر نقش علما در جامعه تا حدودی ناشی ازوضع شیعیان در بلاد الشام در عصر وی بوده که همان گونه که گفته شد، از تعدی و تعرض صاحبان قدرت مصون مانده بودند.
گرچه درباره علما و مدارس شیعی جبل عامل پیش از قرن ششم هجری چندان اطلاعات متمرکزی در دست نیست، اما بعدها سنت نیرومند تحصیل معارف شیعی را با چهره ای روشن در این ناحیه می بینیم. این سنت تحصیل معارف شیعی، به رغم همه گرفتاری ها هم چنان در شهرها و روستاهای این ناحیه ادامه یافت. آن چه بیش از هر چیز دیگر شایان توجه است، همانا موقعیت و نقش مؤثر علمای جبل عامل در میان سایر علمای شیعه است، از جمله این علما شیخ حر عاملی می باشد.

¤ جبل عامل و سه دوره تاریخی
به طور کلی فعالیت و حیات علمی در جبل عامل به سه دوره تقسیم می شود. دوره اول آن از تأسیس مدرسه جزین توسط شهید اول آغاز می شود و تا سال 1780 م ادامه دارد. در این سال جنگ هایی که توسط جزار پاشا به وجود آمد، باعث شد که آشوب و بلوا منطقه را فرا گرفته، مدارس و مباحث تعطیل گردد. این وضع همچنان ادامه داشت تا آن که بعد ازجزار پاشا، سلیمان پاشا به حکومت رسید و از آن جا که شخصی دوراندیش بود، در سال 1805 م با زعمای انقلابیون شیعه منطقه جبل عامل و با حضور نماینده باب عالی (دربار امپراطوری عثمانی)، راغب افندی معاهده صلحی را امضا کرد. دوره دوم حیات علمی جبل عامل از سال 1805 م آغاز می شود و تا پایان قرن سیزدهم هجری یعنی 1881 م ادامه دارد. دوره سوم یا به عبارت دیگر دوره جدید نهضت علمی شیعه از 1882 م شروع می شود. در این دوره اولین مدرسه به سبک جدید در نبطیه تأسیس می گردد. در سال 1892 م سید حسن یوسف الحسینی بعد از مراجعت از عراق، مدرسه حمیدیه را بنا نهاد. مدرسه ای که ثمره آن ده ها شاعر، ادیب، نویسنده و خطیب بود.
شیعیان در واقع از صحنه سیاسی به دور بودند. خصوصاً در قرن نوزدهم میلادی که لبنان یک تحول سیاسی، اجتماعی و فکری را پشت سر گذاشت. در این زمان بود که فاصله و شکاف میان شیعیان و همسایگانش زیادتر شد - در این قرن، مارونی ها با فرانسه، درروزی ها با بریتانیا، ارتدوکس یونانی با روسیه و سنی ها با خلافت عثمانی روابط نیکو داشتند. تنها شیعیان بودند که از حمایت بیگانگان بهره ای نداشتند و از هرگونه حمایت خارجی محروم بودند. فقط گاهگاهی از جانب حکام قاجاریه علاقه ای نسبت به وضع آنها نشان داده می شد که آنها هم به شدت ضعیف بوده و نفوذ چندانی نداشتند.
در خود نواحی شیعه نشین نوعی دگرگونی محدود اقتصادی - اجتماعی طی نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی پدید آمد. اصلاحات ارضی که توسط حکومت عثمانی در سال 1858 م آغاز شد، به رشد روز افزون گروه کوچکی به نام اشراف یا به قول لبنانی ها الزعماء کمک کرد. این گروه توانستند مالکیت اراضی وسیعی را به دست آورند. در اواخر قرن نوزدهم طبقه زعماء گسترش یافت بدین صورت که سه یا چهار خاندان در صیدا، صور و نواحی دیگر با به دست آوردن مالکیت بر اراضی یا تبدیل شدن به کشاورزان مقتدر مالیات پرداز، خود را وارد این طبقه کردند که می توان ظهور آنان را ناشی از سیاست اراضی دولت عثمانی دانست. تمرکز ثروت در دست زعما دارای آثار سیاسی نیز شد، زیرا اعضای آنها، نمایندگان مناطق شیعی در شوراهای اداری عثمانی محسوب می شدند، لیکن به زودی در اثر رقابت های داخلی نفوذ خانواده های زعما کاهش بسیار یافت. پیدایش زعما در عین حال محدد به منطقه جنوب شیعه نشین بود و ساختار جامعه شیعه در بقاع همچنان به صورت عشیره ای باقی ماند.
به موازات زعما، خاندان تحصیل کرده علما وجود داشتند. اینان که از طبقات مختلف جامعه بودند، به واسطه تحصیلاتشان از وجهه اجتماعی قابل ملاحظه ای برخوردار بودند. در رأس این طبقه، دو یا سه مجتهد وجود داشت و در سلسله مراتب بعدی علما و شیوخ با تحصیلات علمی متفاوت قرار داشتند. از آن که علما و روحانیون پایگاه اقتصادی گسترده ای نداشتند، به هم پیمانی با طبقه اول (زعما) تکیه داشتند که این مسأله موجب شده بود آنان در شکل گیری طیف های مستقل سیاسی توفیق نیابند.
طبقه سوم، طبقه روستاییان و دهقانان بودند که به نحو وسیعی تابع زعما بودند. اگرچه در اواخر قرن نوزدهم گروهی که به تازگی وارد طبقه زعما شده بودند، بانی تجدید حیات ادبی و فزونی بیداری سیاسی گردیدند، با این حال اکثریت شیعیان به لحاظ جغرافیایی در انزوا، به لحاظ سیاسی ضعیف و از نظر اقتصادی تابع حکومت خاندان های فیودال متخاصم باقی ماندند. شیعیان با این وضعیت با تحولات قرن بیستم روبه رو شدند.

¤ امام موسی صدر و تحولی دیگر
خانواده های فیودال شیعه تا اواخر دهه 1960 بر سیاست شیعه مسلط بودند، در اواخر دهه شصت بود که امام موسی صدر یکی از رهبران مذهبی که از ایران به لبنان مهاجرت کرد، خواستار اصلاحات اجتماعی شد. وی با درایت و زیرکی، بعضی از فیودال های بقاع را علیه رقبای جنوبی با خود همراه نمود و شبکه نیرومندی از حمایت دهقانان را در جنوب تحت عنوان حرکه المحرومین فراهم آورد. در اوت 1978 درست در شرایطی که امام موسی صدر می رفت تا شیعه را به جایگاه حقیقی و واقعی اش در صحنه لبنان بکشاند، با توطیه عوامل مشکوکی، طی سفر به لیبی ناپدید شد،ولی حرکتی که وی آغاز کرد، هم چنان توسط دیگر شیعیان مبارز ادامه یافت و بعدها جامعه شیعه را دچار تحول نمود.
رشد آگاهی در جامعه شیعه لبنان که جرقه آن توسط امام موسی صدر زده شد، ناپدید شدن ایشان، تهاجم نظامی اسراییل به لبنان در سال های 1978 و 1982 و مقابله قهرمانانه شیعیان لبنان در برابر آنها و بالاخره پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران به جامعه شیعه اعتماد به نفس و قوت قلب بخشید.

¤ تاریخ بهترین گواه برای سربلندی جبل عامل
جبل عامل در طول تاریخ اسلام، همواره مرکز تجمع شیعیان خاندان پیامبر اسلام(صلی الله علیه و اله) و نقطه انتشار فرهنگ اهل بیت(علیهم السلام) و تشیع بوده است. به این جهت این سرزمین، تاریخی شورانگیز دارد. همان گونه که ذکر شد، بذر تشیع با گامهای بهارآور اباذر غفاری، یار وفادار پیامبر(صلی الله علیه واله) و حضرت علی(علیه السلام)در این نقطه از جهان افشانده شد. زمانی که ابوذر از سوی معاویه به شامات تبعید شد، مکتب تشیع را در مناطق اقامت تبعیدی خود از جمله جبل عامل تبلیغ کرد و این مکتب چنان درمیان مردم آن سامان قبول خاطر یافت که همگی تحت تأثیر تبلیغات ابوذر، از شیعیان حقیقی و مخلص اهل بیتر شدند و شعله اسلام را همواره در آن نواحی روشن نگاه داشتند. هم اکنون در دو روستای جبل عامل به نامهای میس و صرفند دو مسجد بسیار قدیمی قرار داردکه منسوب به ابوذر و به نام نامی اوست. جبل عامل، در طی قرن ها، مرکز و خاستگاه شیعیان اهل بیت(علیهم السلام) به ویژه دانشمندان، نویسندگان، شاعران و مصلحان بزرگ و نام آور شیعه بوده است. شخصیت های کم نظیر تاریخی هم چون شیخ شمس الدین محمد(شهید اول)، شیخ زین الدین علی(شهید ثانی)، شیخ بهایی، شیخ حر عاملی (مؤلف کتاب نفیس وسایل الشیعه که مجموعه عظیم روایات و احادیث پیشوایان معصوم(علیهم السلام) است. سید محسن امین، مؤلف کتاب عظیم اعیان الشیعه که مشتمل بر شرح حال تحقیقی پیشوایان معصوم دین، بزرگان، دانشمندان، نویسندگان، فقها، شهدا و عرفای شیعه است، و بالاخره مجتهد و مصلح و متفکر گرانقدر معاصر شیعه، سیدعبدالحسین شرف الدین عاملی که از پیام آوران دانش و معرفت و معنویت و دوستی و وحدت و رهایی بوده اند، همگی از فرزندان جبل عامل اند. و هم اینان بودند که هریک در زمان خویش در حساس ترین صحنه های علمی، سیاسی، اجتماعی و دینی تاریخ امت اسلامی، حضوری درخشان و فعال و سرنوشت ساز داشته اند و هم این بزرگان در زمینه تفسیر و تبیین آیات تابناک قرآن کریم، حفظ میراث گرانقدر رهبران معصوم(علیهم السلام) و نیز بیان حقایق مسلم و ریشه دار تاریخ پرفراز و نشیب اسلام نقش مهم و جاویدان ایفا کرده اندو حماسه هایی شورگستر و ماندگار و مقدس آفریده اند.
به شهادت تاریخ، هیچ شهر و روستایی در نواحی جبل عامل یافت نمی شود که عالم، فقیه و یا نویسنده ای بزرگ از آن برنخاسته باشد. بسیاری از کتاب های معتبر شیعه در همین سرزمین دانش پرور نگارش یافته است.
به خاطر همین گذشته شکوهمند و افتخارآفرین است که تاریخ جبل عامل را قبل از هر چیزی تاریخ اندیشه و قلم خوانده اند.
شرف الدین عاملی، این فقیه بزرگوار یکی از تأثیرگذارترین شخصیت های برجسته شیعی در تاریخ معاصر لبنان و جهان اسلام می باشد. وی با آیت الله کاشانی و نواب صفوی روابط بسیار دوستانه داشته است. آثار بسیار نفیس و مهم ایشان از منابع عظیم دانشمندان اسلامی می باشد. آثار جاودان و برجای مانده ایشان عبارتند از:
1- الفصول المهمه
2- الکلمه الغراء فی تفضیل الزهراء
3- المراجعات
4-النص و الاجتهاد
5-ابوهریره
6-المجالس الفاخره فی ماتم العتره الطاهره
7- فلسفه المیثاق والولایه
8- اجوبه مسایل جارالله
9- مسایل فقهیه
10-کلمه حول الترویه
11- الی المحمع العلمی العربی بدمشق
12-ثبت الاثبات فی سلسله الرواه
13- مؤلفو الشیعه فی صدرالاسلام
14-زینب الکبری
15- بغیه الراغبین
16- شرح التبصره(سه جلد)
17- تعلیقه علی الاستصحاب
18- رساله فی منجزات المریض
19-سبیل المؤمنین(3جلد)
20-النصوص الجلیه
21-تنزیل الایات الباهره
22- تحفه المحدثین
23- تحفه الاصحاب فی حکم اهل الکتاب
24- الذریعه فی الرد علی البدیعه
25- المجالس الفاخره(4جلد)
26-مؤلفوالشیعه فی صدرالاسلام
27- نعبیه الفایز فی نقل الجنایز
28-سر بغیه السایل عن لثم الانامل
29- زکاه الاخلاق
30-الفواید و الغراید
31- تعلیقه علی صحیح البخاری
32-تعلیقه علی صحیح مسلم
33- الاسالیب البدیعه فی رجحان مالم الشیعه

نویسنده:دکتر فاطمه سمواتی



شیعه نیوز