ابوالحسن علی النقی الهادی (علیه السلام) پیشوای دهم شیعیان بنابر نظر مشهور در نیمۀ ذیحجه سال 212 هـ.ق در مدینه به دنیا آمد. نام آن حضرت علی کنیه‌‏اش ابوالحسن و دارای القاب زیادی چون هادی نقی عالم فقیه امین طیّب و مؤتَمَن است. مشهورترین القاب آن حضرت هادی است. آن جناب را ابوالحسن ثالث (سوم) نیز می‌گویند. در منابع تاریخی برای امام هادی (علیه السلام) تنها یک همسر ذکر شده است که برایش نام‌هایی چون حدیث و یا سوسن ذکر کرده‌اند.

امامت امام هادی (علیه السلام)

پس از شهادت امام جواد (علیه السلام) در سال 220هـ.ق فرزندش امام هادی (علیه السلام) که هنوز بیش از هشت سال نداشت به امامت رسید. از آنجا که شیعیان به استثنای معدودی مشکل بلوغ امام دربارۀ امام جواد (علیه السلام) را پشت سر گذاشته بودند در زمینۀ امامت امام هادی (علیه السلام) تردید خاصی برای بزرگان آنها به وجود نیامد.

در امامت آن جناب دلایل عام و خاصی وجود دارد مانند:
1. احادیثی که از پیامبر اکرم(ص) نقل شده و در آن اسامی دوازده امام آمده است.
2. در احادیث متعدّدی نیز به صورت خاص به امامت آن حضرت تصریح شده است مانند احادیث زیر:
امام جواد (علیه السلام) فرمود: «[پس از من] امر امامت به امام علی النقی (علیه السلام) واگذار خواهد شد در صورتی که او پسر بچه‌ای است. دوباره فرمود: آری و کمتر از هفت‏ ساله چنان که حضرت عیسی بن مریم (علیه السلام) نیز چنین بود».
همچنین آن حضرت فرمود: «امام بعد از من پسرم علی است. دستور او دستور من و سخنش سخن من است. فرمان‌برداری از او فرمان‌برداری از من است و امامت پس از او در فرزندش حسن خواهد بود...».

علم امام هادی (علیه السلام)

علم و دانش امام هادی (علیه السلام) همانند آباء و اجداد گرامی‌اش علم لدنّی بود یعنی مستقیماً از طریق غیب و همچنین از علوم و معارف قرآن و سنّت رسول الله(ص) و پدران بزرگوارش دریافت می‌نمود.
سید محسن امین(ره) تألیفاتی برای امام هادی (علیه السلام) بر می‌شمرد:
1. نامه آن حضرت در ردّ معتقدان به جبر و تفویض و اثبات عدل و امر بین الامرین که در تحف العقول آمده است.
2. پاسخ‌های آن حضرت به سؤالات یحیی بن اکثم که آن نیز در تحف العقول نقل شده است.
3. گوشه‌ای از احکام دین که ابن شهر آشوب در «مناقب» به آن اشاره کرده است.

امام هادی (علیه السلام) و زیارت جامعۀ کبیره

یکی از آثار ماندگار و ارزشمند امام هادی (علیه السلام) زیارت جامعه کبیره است که متقن ترین متن در «امام شناسی» است. زیارت جامعه دارای مضامین بسیار عالی از زبان امام هادی (علیه السلام) است که در پاسخ به خواستۀ یکی از ارادتمندان اهل بیت (علیه السلام) صادر شده است. صحت صدور و ارزش سندی این زیارت چنان است که علامه مجلسی(ره) می‌نویسد: «این که سخن دربارۀ زیارت جامعه اندکی به درازا کشید (اگرچه حق آن را به جهت پرهیز از طولانی شدن ادا نکردم) بدین خاطر است که این زیارت صحیح ترین زیارت ها از جهت سند و فراگیرترین آنها نسبت به ایمه (علیه السلام) است و در مقایسه با دیگر زیارت‌ها از فصاحت بلاغت و منزلت بیشتری برخوردار است».

شاگردان مکتب امام هادی (علیه السلام)

دوران زندگی امام هادی (علیه السلام) هرچند عصر اختناق و استبداد بود و امام (علیه السلام) برای فعالیت فرهنگی علمی و سیاسی آزادی عمل نداشت و از این نظر فضای جامعه با عصر امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) تفاوت فراوان داشت اما آن حضرت در همان شرایط نامساعد علاوه بر فعالیت‌های فرهنگی نظیر مناظرات مکاتبات پاسخ‌گویی به شبهات و... راویان و محدّثان و بزرگانی از شیعه را تربیت کرد علوم و معارف اسلامی را به آنان آموزش داد تا آنان هم جامعۀ زمان خود را از آسیب‌های فرهنگی اعتقادی حفظ نمایند و هم این میراث بزرگ را به نسل‌های بعدی منتقل کنند.
شیخ طوسی(ره) دانشمند نامدار اسلامی تعداد شاگردان و اصحاب آن حضرت را در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی بیش از 180 نفر می‌داند.
در میان شاگردان امام هادی (علیه السلام) چهره‌های درخشان علمی و معنوی و شخصیت‌های برجسته‌ای مانند: فضل بن شاذان حسین بن سعید اهوازی علی بن مهزیار اهوازی دورقی‏ ایوب بن نوح حسن بن راشد (مکنّی به ابو علی غلام آل هلب بغدادی) احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی و عثمان بن سعید عمری به چشم می‌خورند که برخی از ایشان شاگرد ایمه دیگر نیز بوده و دارای آثار و تألیفات ارزشمند در زمینه های مختلف علوم اسلامی هستند.

سیرۀ عملی امام هادی (علیه السلام)

در این جا به منظور سرمشق گرفتن از اخلاق کریمه و رفتار سازنده آن حضرت نمونه‌هایی را یادآور می‌شویم:
الف. انس با پروردگار
با مطالعه در سیرۀ ایمه اطهار (علیه السلام) صفتی را در آنها برجسته‏تر از همه صفات می‌بینیم و آن توجّه به خدا و ارتباط با او و شب ‏زنده‌داری به عبادت و مناجات با خدا و تلاوت قرآن مجید است. امام هادی (علیه السلام) نیز چنین بودند.
از امام هادی (علیه السلام) چندین دعا به یادگار مانده است و این دعاها نمونه حدّ انقطاع او از غیر و نهایت اتّصال به حق تعالی است مانند «خدایا! سرچشمه‌های کرامت و بزرگواری‌ات با بخشش‌های فراوانت مملوّ است و درهای مناجات به روی آرزومندان باز است و توجّهات تو برای کسی که در پیشگاهت خاضع است گسستنی نیست. دهان‌ها بسته شده است درماندگی شدید گشته و منتظران از صبر و بردباری ناتوان‏ مانده‏اند و تو ای خداوند در کمین گاهی ای خدایی که با وجود تأخیر بندگان در ادای وظیفه سخت‌گیری نمی‏کنی و پناهندۀ به تو در امان است و آن را که از مردم کناره گرفته و رو به تو آورده تکیه‌گاه سودمندی خدایا نزدیکان به تو در امانند».
پارسایی و انس با پروردگار آن چنان نمودی در زندگی امام هادی (علیه السلام) داشت که برخی از شرح حال‌نویسان در مقام بیان برجستگی‌ها و صفات والای آن گرامی به ذکر این ویژگی پرداخته‌اند. «ابن کثیر» می‌نویسد: «او عابدی وارسته و زاهد بود».
ب. حلم و بردباری
امام هادی (علیه السلام) همچون نیاکان خود در برابر ناملایمات بردبار بود و تا جایی که مصلحت اسلام ایجاب می‌کرد با دشمنان و ناسزاگویان و اهانت کنندگان به ساحت مقدس آن حضرت با بردباری برخورد می‌کرد.

بریحه عباسی که مسیول نظارت بر اقامه نماز در حرمین شریفین (مکه و مدینه) بود دربارۀ امام هادی (علیه السلام) به متوکّل نوشت: اگر به مکه و مدینه نیاز داری علی بن محمد را از این دو شهر بیرون ببر زیرا او مردم را به سوی خود خوانده و گروه زیادی از او پیروی کرده‌اند.
بر اثر سخن چینی‌ها و بدگویی‌های پی درپی بریحه متوکّل امام هادی (علیه السلام) را از کنار حرم جدّ بزرگوارش رسول خدا(ص) تبعید کرد. هنگامی که امام (علیه السلام) از «مدینه» به سمت «سامراء» در حرکت بود بریحه نیز او را همراهی کرد. در بین راه بریحه رو به آن حضرت کرد و گفت: تو خود می دانی که عامل تبعید تو من بودم. با سوگندهای محکم و استوار سوگند می‌خورم که چنانچه شکایت مرا نزد حاکم عباسی یا یکی از درباریان و فرزندان او ببری تمامی درختانت را در مدینه آتش می‌زنم و بردگان و خدمت کارانت را می‌کشم و چشمه‌های مزارعت را کور خواهم کرد و بدان‌که این کارها را خواهم کرد.
امام (علیه السلام) متوجه او شد و فرمود: «نزدیک‌ترین راه برای شکایت از تو این بود که دیشب شکایت تو را نزد خدا بردم و چون شکایت تو را بر خدا عرضه کردم پس نزد غیر او از بندگانش نخواهم برد».
بریحه چون این سخن را از امام (علیه السلام) شنید به دامن آن حضرت افتاد و تضرّع کرد و از او تقاضای بخشش نمود. امام (علیه السلام) فرمود: تو را بخشیدم.

سیرۀ سیاسی امام هادی (علیه السلام)

دوران‏ آخرین‏ امامان‏ شیعه‏ (علیه السلام) همراه‏ با اختناق‏ شدید از سوی‏ خلفای‏ عباسی‏ بود. در عین حال در همین دوران شیعه در سرتاسر بلاد اسلامی گسترده شده بود. رشد کمّی شیعه در این دوران از فعالیت‌های ضد شیعی که از این دوره بر جای مانده و همچنین از اقدامات سیاسی و نظامی حاکمان به منظور جلوگیری از گسترش روزافزون تشیّع به خوبی روشن است.
میان امام هادی (علیه السلام) و شیعیان عراق یمن مصر و نواحی دیگر نیز رابطه برقرار بود. سیستمی که ضامن پیدایش و دوام و استحکام این ارتباط بود مسیلۀ وکالت بود. کسانی که به عنوان وکالت از طرف امام رضا (علیه السلام) و پس از آن امام جواد و امام هادی (علیه السلام) کار ایجاد و تنظیم ارتباط میان امام و شیعیان را بر عهده داشتند علاوه بر جمع‌آوری خمس و ارسال آن برای امام در معضلات کلامی و فقهی نیز نقش سازنده‌ای داشته و در جا انداختن امامت امام بعدی موقعیت محوری در منطقه خود داشتند. گاهی افرادی از این وکلا دستخوش انحراف از خط امام شده و مورد تکذیب آن حضرات قرار می‏گرفتند. در این شرایط کسان دیگری جایگزین آنها می‌شدند.
به هر روی نظام وکالت نقشی اساسی در تثبیت موقعیت سیاسی و فرهنگی شیعه ایفا می‌کرد. هدف اصلی این سازمان جمع‌آوری خمس زکات نذور و هدایا از مناطق مختلف توسط وکلا و تحویل آن به امام و نیز پاسخ‌گویی امام به سؤالات و مشکلات فقهی و عقیدتی شیعیان و توجیه سیاسی آنان توسط وکیل امام بود. این سازمان کاربرد مؤثّری در پیشبرد مقاصد امامان (علیه السلام) داشت.
وکلای ایمه (علیه السلام) بیشتر به وسیلۀ نامه آن هم توسط افراد مطمین با امام در رابطه بودند. بخش عمده‏ای از معارف فقهی و کلامی آن بزرگواران طیّ نامه‌هایی به شیعیانشان می‌رسید که به نقل از نامه‌ها در مصادر حدیثی آمده و امروزه در دسترس ما قرار گرفته‏ است. علی بن جعفر یکی از وکلای امام هادی (علیه السلام) و از اهالی همینیا از روستاهای بغداد بود. دربارۀ وی گزارش‌هایی به متوکّل رسیده بود که به دنبال آن او را بازداشت و زندانی کرد. وی پس از گذراندن دورۀ طولانی زندان به دستور امام هادی (علیه السلام) رهسپار مکه گشت و تا آخر عمر در آن جا ماندگار شد.
خلاصه این که امام هادی (علیه السلام) که در سامرا تحت نظر و کنترل شدیدی قرار گرفته بود برنامه تعیین کارگزاران و نمایندگان را که پدرش امام جواد (علیه السلام) اجرا کرده بود ادامه داد و نمایندگان و وکلایی در مناطق و شهرهای مختلف منصوب کرد و بدین وسیله یک سازمان ارتباطی هدایت شده و هماهنگ به وجود آورد که هدف‌های یاد شده را تأمین می‌کرد.

خلفای عباسی معاصر با امام هادی (علیه السلام)

دورۀ امامت حضرت هادی (علیه السلام) در زمان چند تن از خلفای عباسی بود که به ترتیب زمان عبارت‌اند از:
1. معتصم برادر مأمون (217 - 227).
2. واثق پسر معتصم (227 - 232).
3. متوکل برادر واثق (232 - 248).
4. منتصر پسر متوکل (6 ماه).
5. مستعین پسر عموی منتصر (248 - 252).
6. معتز پسر دیگر متوکل (252 - 255).[28]
در زمان خلفای قبل از متوکّل ایشان در مدینه بودند که فعالیت‌های مختلفی از جمله ارتباط با شیعیان و مطلع کـردن آنها از جریانات سیـاسی را انجام می‌دادند.
امام هادی (علیه السلام) به دستور متوکّل و به اجبار او وارد سامرّا شد. آن حضرت به هنگام ورود به سامرا با استقبال مردم مواجه شد و در خانۀ خزیمة بن حازم سکنا داده شد. اما به نقل شیخ مفید نخستین روزی که امام وارد سامرّا شد متوکل دستور داد تا او را یک روز در «خان صعالیک» (محل فرود کاروان ها مسافر خانه) نگاه داشتند و روز بعد به خانه‏ای که برای اسکان آن حضرت در نظر گرفته شده بود بردند.
یحیی بن هرثمه می‌گوید: وقتی در سر راهمان وارد بغداد شدیم اسحاق بن ابراهیم طاهری را که والی بغداد بود دیدم. او دربارۀ امام به من چنین گفت: ای یحیی! این مرد فرزند رسول خداست با توجه به وضعیت اخلاقی متوکل- که خود بدان آشنایی کامل داری- اگر دربارۀ او گزارش تحریک‌آمیزی به خلیفه بدهی او را می‌کشد و اگر چنین شود در روز قیامت کارت با رسول خداست. هنگامی که به سامرّا رسیدیم نخست وصیف ترکی را دیدم و خبر ورود امام را به اطلاع وی رساندم. او گفت: اگر یک مو از سر این مرد کم شود بازخواست خواهی شد. سپس پیش متوکل رفتم و گزارشی دادم که حاکی از حسن سیرت و ورع و زهد امام بود و بدو گفتم که در جریان تفتیش از منزل او چیزی جز چند کتاب علمی و مصحف نیافتم.
امام (علیه السلام) تا پایان عمر خود- بیش از بیست سال- در این شهر به سر برد. شیخ مفید با اشاره به اقامت اجباری امام در سامرّا می‌نویسد: «آن حضرت به ظاهر مورد احترام خلیفه بود ولی در باطن به وسیله متوکل دسیسه‌هایی علیه آن حضرت می‏شد که هیچ یک از این نقشه‏ها در عمل موفق نبود».

امام علی النقی (علیه السلام) در ماه رجب سال 254 هـ.ق[34] در شهر سامرا به وسیله زهری که به ایشان خورانده شد به شهادت رسیدند.



شیعه نیوز