امام مهدی(عج) و فلسفه تاریخ

سید محمد مهدی میرباقری

فلسفه تاریخ، علمی نظری است که به تحلیل و تعلیل تاریخ به مثابه کلیتی فراگیر و منسجم و مبتنی بر روابط قاعده مند می پردازد؛ به گونه ای که نتایج آن معطوف به کارکردهای عینی است و در آن سؤال هایی همانند علل پیدایش و تکامل تاریخ و مراحل آن، آغاز تاریخ و فرجام آن، نقش خالقیت و ربوبیت الهی و نیز اراده های انسانی در پیدایش و تحولات تاریخی، جبهه بندی و مرزبندیهای اصلی و فراگیر درون تاریخ و عوامل و ریشه های آن و... مورد بحث و بررسی قرار گرفته و پاسخ می یابند. ۱- در بررسی فلسفه تاریخ اسلامی، پنج نکته اساسی را باید مورد توجه قرار داد. نخستین نکته اینکه، فلسفه تاریخ اسلامی براساس اعتقاد به حاکمیت اراده و مشیت حق بر کل تاریخ بنا شده است. در یک نگاه کلان می توان اندیشه های فلسفه تاریخی را به دو گروه کلی تقسیم کرد. برخی اندیشه های فلسفه تاریخی، جریان حرکت تاریخ را با صرفنظر از حاکمیت اراده و مشیت خداوند متعال تحلیل و برخی دیگر جریان حرکت تاریخ را براساس حاکمیت اراده خداوند متعال تفسیر می کنند. طبیعی است که اندیشه های دینی، بویژه تفکر اسلامی و شیعی، عالم را بر محور حاکمیت حضرت حق بر کل خلقت، تفسیر می کنند و همانطور که همه عالم را ناشی از اراده، مشیت و اوصاف جمال و جلال الهی می دانند، معتقدند که آغاز و انجام عالم و تاریخ هم سراسر آیات عظمت الهی و مسیر تحقق اراده الهی است. براساس این نگاه، حرکت تاریخ باید براساس خالقیت و ربوبیت خدای متعال تفسیر شود؛ یعنی خدای متعال هم خالق کل هستی، از جمله بشریت و جریان تکامل تاریخی اوست و هم براساس ربوبیت خود عهده دار سرپرستی و تکامل تاریخ بشری است؛ چنانکه قرآن می فرماید: «ربنّا الذی أعطی کلّ شیء خلقه ثمّ هدی». ربوبیت الهی عهده دار تکامل و هدایت انسان به سمت کمال است. بنابراین، نه تاریخ جلوه ای از جلوات ماده و برآمده از ذات ماده است و نه جبر تاریخی بر پیشرفت و تکامل تاریخ حاکم است، بلکه خلقت عالم و تاریخ ناشی از خالقیت حضرت حق و تکامل آن ناشی از ربوبیت الهی است. ۲- براساس فلسفه تاریخ اسلامی حرکت عالم رو به سوی کمال است. اگر ما پذیرفتیم که حکمت و ربوبیت حضرت حق بر حرکت تاریخ حاکم است باید بپذیریم که حرکت کل تاریخ باید به سوی تکامل باشد. نظریه فلسفه تاریخ اسلامی همانطور که به خالقیت و ربوبیت حضرت حق، متکی است به نظریه معاد هم متکی است؛ یعنی حرکت کلی عالم را به سمت قرب به سوی خدای متعال تفسیر می کند و معتقد است حرکت کلی عالم در پایان خود، به توسعه پرستش خداوند متعال و کمال عبودیت و بندگی ختم می شود. ۳- نکته سومی که در تحلیل فلسفه تاریخ اسلامی باید بر آن تأکید کرد این است که اراده های انسان ها در حرکت تاریخ نقش ایفا می کنند؛ البته نه به این معنا که چیزی به انسان ـ در عرض اراده خدای متعال ـ تفویض شده، بلکه به همان معنایی که در مبحث جبر و اختیار در مسلک شیعی متناسب با معارف اهل بیت(علیهم السّلام) تبیین شده است؛ یعنی نه جبر است و نه تفویض، بلکه امری بین این دو است. خداوند متعال به انسان ها اراده داده و به میزانی که مشیت او اجازه دهد و به میزانی که امداد کند، اراده های انسانی در تحقق حوادث عالم به ایفای نقش می پردازند. از همین جاست که حرکت تاریخ دو سمت پیدا کرده و به دو جبهه تقسیم می شود: در یک جبهه، اراده هایی عمل می کنند که بر محور عبودیت خداوند متعال و خضوع و خشوع و تذلل در برابر او قرار دارند. یعنی این اراده ها در برابر اراده حضرت حق، تسلیم و خاضع و خاشعند؛ یعنی با این که حرکت ارادی است اما هماهنگ با ربوبیت تشریعی خداوند متعال واقع می شود و چون ربوبیت تشریعی با ربوبیت تکوینی هماهنگ است، هماهنگی بین مشیت بالغه و فعل عباد در این منزلت اتفاق می افتد. از سوی دیگر، چون موجوداتی مانند انسان و جن، دارای اراده و اختیار هستند و در اثر این اراده و اختیار، طغیان هم اتفاق می افتد و جبهه دوم که از آن به جبهه سرکشی، گردن فرازی و استکبار و تعزّز در برابر خداوند متعال تعبیر می شود به وجود می آید.
هر یک از این دو جبهه در حرکت خود دنبال گسترش خویش هستند و به همین دلیل حق و باطل در تاریخ درگیر می شوند. اصلی ترین تعارضی که در تاریخ وجود دارد، تعارض ایمان و کفر، و عبودیت و استکبار است و حرکت کلی عالم هم در پایان به سمت غلبه عبودیت و بندگی پیش می رود. نکته قابل تأمل این است که اگر چه اراده های انسانی در حرکت تاریخ حضور دارند ولی نقش آنها نقش محوری نیست و سمت و سوی کل تاریخ با مشیت بالغه خداوند متعال مشخص می شود. انسان ها نمی توانند قوانین کلی خلقت را که ظهور مشیت خداوند متعال است تغییر دهند، بلکه اراده آنها در چارچوب همین قوانین عمل می کند و در دل این قوانین و در تبعیت آنها، سطحی از تأثیر هم برای آنها قرار داده شده است. هم جبهه حق و هم جبهه باطل به میزان مشیت الهی، مأذون هستند و متناسب با آن مشیت، مورد امداد هم قرار می گیرند؛ یعنی مشیت بالغه الهی متناسب با حرکت کل، هر دو جبهه را امداد می کند و بر همین اساس، درگیری های حق و باطل در تاریخ روی می دهد. ۴- چه در جبهه حق و چه در جبهه باطل همه اراده ها یکسان، یکنواخت و هم عرض نیستند. بلکه جریان اراده های انسانی در طول تاریخ، دارای یک نظام است. این نکته بسیار مهمی است که در تحلیل فلسفه تاریخ اسلامی باید مورد توجه قرار گیرد. بعضی از اراده ها، اراده های محوری در کل تاریخ هستند؛ یعنی کل حرکت تاریخ تحت تأثیر آنها واقع می شود. ما در جبهه حق، انبیاء و اولیای الهی را داریم که محور حق در طول تاریخ اند و باقی اراده ها به اشتداد و قوت این اراده هاست که در مسیر بندگی خدای متعال قرار میگیرند. محور این انبیا و اولیای الهی هم وجود نورانی و مقدس نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السّلام) هستند که براساس معارف شیعی محور کل بندگی و پرستش در کل تاریخ اند. چنانکه فرموده اند: «بنا عُبِداللّه، بنا عُرِف اللّه» و «لولانا ما عُبِداللّه»؛ یعنی بشدت بندگی و خضوع آنهاست که همه عالم در برابر خداوند متعال سجده می کنند و به تبع عبادت آنهاست که دیگران، در همه سطوح، خداوند متعال را بندگی می کنند. حتی انبیای اولوالعزم(علیهم السّلام) هم تحت سرپرستی و ولایت آنها به رشد می رسند.در سطوح بعدی، دیگر اراده ها هم نقش دارند. بعضی اراده ها، اراده های تبعی اند و تأثیر آنها در فرایندهای تاریخی بسیار محدود است؛ آنها اراده هایی هستند که سرپرستی یک جمع کوچک و یا جوامع کوچک را برعهده دارند. بعضی دیگر از اراده ها در مقیاس جهانی تأثیرگذارند و برخی هم در مقیاس تاریخ حضور دارند که از جمله آنها انبیاء بویژه انبیای اولوالعزم (علیهم السّلام) هستند.

اراده ای هم هست که محور کل تاریخ عبودیت و بندگی است و آن اراده شخص شخیص نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت ایشان(علیهم السّلام) است. در جبهه مقابل هم اراده هایی وجود دارد که محور جریان کفر در عالم هستند. محوریت آنها گاهی در سطح یک گروه و جامعه کوچک و گاهی هم در سطح جامعه بزرگ کفر در یک عصر و گاهی در سطح تاریخ است. پس، اگر چه تاریخ در فرایندی است که اراده های انسانی هم در آن حضور پیدا می کند اما باید توجه داشت که این اراده ها هم در جبهه حق و هم در جبهه باطل بر محور اراده هایی که در کل تاریخ تأثیر گذارند شکل می گیرند. ۵- محور کل در دو جبهه حق و باطل دارای موازنه یکسان نیستند، بلکه در کل عالم خلقت و تاریخ حتماً محور کل در جبهه عبودیت بر محور کل در جبهه باطل غلبه دارد؛ گرچه ممکن است کشمکش طولانی اتفاق بیفتد. بنابراین، جهت گیری کل بر محور اراده عبودیت شکل می گیرد. به تعبیر دیگر، سجود و عبودیت نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السّلام) بر شیطنت شیاطین غلبه می کند و در مرحله بعد سجود انبیاء بر شیطنت طواغیت و شیاطین انسی و جنی که در مقابل آنها هستند غالب می شود. و حرکت کل، به سمت غلبه عبودیت پیش می رود. ظهور این موضوع در عالم دنیا غلبه تمدن الهی بر تمدن مادی است؛ چون جریان تمدن ها در طول تاریخ چیزی جز جاری و ساری شدن اراده های انسانی در فاعل های مادون، از جمله فاعل های طبیعی - که خداوند آنها را مسخّر اراده های انسانی قرار داده است ـ نیست؛ به بیان دیگر، وقتی اراده های انسانی درهم تنیده می شود، نظام پیدا می کند و شکل تاریخی به خود می گیرد و ابعاد مختلف حیات اجتماعی انسان، از سیاست و فرهنگ و اقتصاد را شکل می دهد و هماهنگ می کند و سپس در طبیعت جاری می شود و فاعل های مسخر را هم آغوش و هماهنگ، همراه و هم جهت با خود می کند و صبغه خاص اراده خود را به آنها می دهد؛ در نتیجه، تمدن ساخته می شود. بنابراین، اگر خوب نگاه کنیم دو تمدن را در طول تاریخ می بینیم: یکی تمدن های استکباری و دیگری تمدن هایی که بر مبنای ایمان و عبودیت اند؛ البته در بین آنها طیفی از التقاط هم وجود دارد و در پایان هم آنچه ظهور می کند تمدن الهی بر محور عبودیت و ولایت ولی اللّه الاعظم، (صلوات اللّه و سلامه علیه) است. پس در پایان همین دنیا هم غلبه با عبودیت است و در کل خلقت هم حرکت عالم بر محور ولایت نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) و امیرمؤمنان و اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السّلام) شکل می گیرد، نه بر محور ولایت ابلیس. از نکات پیش گفته می توان نتیجه گرفت که هرچند حرکت عالم در همین دار دنیا به سمت عصر ظهور است و در این حرکت، که اراده های انسانی هم ایفای نقش می کنند ولی نه بدان معنا که اراده های انسان های متعارف، اراده هایی محوری در حرکت تاریخ به سمت صلاح باشند، بلکه محور کل در جبهه حق، ربوبیت خداوند متعال است و در درون این جبهه هم، اراده ولی اللّه محور اصلاح کل است و ولایت و هدایت و سرپرستی آنهاست که تاریخ را به نقطه مطلوب خود می رساند. شخصیت امام عصر(عج الله تعالی فرجه الشریف) یک شخصیت اسطوره ای نیست بلکه شخصیت ایشان شخصیتی واقعی و محور حرکت بندگی در عصر ما است و حرکت کل ملکوت و ملک عالم با عبادت ایشان تنظیم می شود و غلبه پایانی بر جبهه باطل هم به همین گونه واقع خواهد شد.

منبع: روزنامه ایران، سه شنبه ۶ شهریور ۱۳۸۶ - ۱۴ شعبان ۱۴۲۸




پایگاه اطلاع رسانی شیعه شناسی