آیا مراسم عزاداری از دوران صفویه رواج یافت؟

 

عزاداری بر امام‏حسین علیه السلام از زمان شهادت او بوده است؛ ولی تا زمان آل‏بویه (در سال ۳۵۲ ق) این عزاداری مخفی بود. قبل از قرن چهارم، عزاداری برای امام حسین علیه السلام، علنی نبود و نهانی در خانه‏ها انجام می‏گرفت؛ اما در نیمه دوم قرن چهارم، سوگواری در روز عاشورا آشکار و در کوچه و بازار انجام می‏یافت. عموم مورخان اسلامی - مخصوصاً مورخانی که وقایع را به ترتیب سنواتی نوشته‏اند؛ از قبیل ابن‌جوزی در کتاب منتظم و ابن‏اثیر در کتاب الکامل و ابن‏کثیر در کتاب البدایة و النهایه و یافعی در مرآت الجنان و ذهبی و دیگران - در ضمن ذکر وقایع سال ۳۵۲ و سال‏های بعد از آن، کیفیت عزاداری شیعه را در روز عاشورا نوشته‏اند.

از جمله ابن جوزی گفته است: در سال ۳۵۲ معزّالدوله دیلمی، دستور داد مردم در روز عاشورا جمع شوند و اظهار حزن کنند. در این روز بازارها بسته شد، خرید و فروش موقوف گردید، قصابان گوسفند ذبح نکردند، هریسه‏پزها، هریسه (حلیم) نپختند، مردم آب ننوشیدند، در بازارها خیمه به پا کردند و به رسم عزاداری بر آنها پلاس آویختند، زنان به سر و روی خود می‏زدند و بر حسین علیه السلام ندبه می‏کردند.(۱) به قول همدانی: در این روز، زنان، موی پریشان در حالی که (به رسم عزاداری) صورت‏های خود را سیاه کردند، در کوچه‏ها به راه افتادند و برای عزای امام حسین علیه السلام سیلی به صورت خود می‏زدند.(۲)

شافعی می گوید: این نخستین روزی بود که برای شهیدان کربلا به طور علنی و چنین گسترده سوگواری می‏شد.(۳)

ابن کثیر در ضمن وقایع سال ۳۵۲ گفته است: که اهل تسنن قدرت منع شیعه را از این اعمال نداشتند؛ زیرا شماره شیعیان بسیار و نیروی حکومت نیز با ایشان بود.

از سال ۳۵۲ تا اواسط قرن پنجم - که آل‏بویه از میان رفتند - در بیشتر سال‏ها مراسم عاشورا به ترتیب مزبور، کم و بیش انجام می‏گرفت و اگر عاشورا با عید نوروز یا مهرگان مصادف می‏گردید، انجام مراسم عید را به تأخیر می‏انداختند.(۴)

در همین سال‏ها که فاطمیّان تازه مصر را به تصرف آورده و شهر قاهره را بنا نهاده بودند، مراسم عاشورا در مصر انجام می‏شد. بنا به نوشته مقریزی: در روز عاشورای ۳۶۳، جمعی از شیعیان مطابق معمول خود (از این جمله معلوم می‏شد که مراسم مزبور در سال‏های قبل نیز معمول بوده است)، به مشهد کلثوم، و نفیسه (از فرزندان امام حسن علیه السلام) رفتند و در آن دو مکان، شروع به نوحه‏گری و گریه بر امام حسین علیه السلام کردند. مراسم عاشورا در زمان فاطمیان هر سال برپا می‏شد: بازارها را می‏بستند و مردم دسته جمعی در حالی که با هم ابیاتی در مصیبت کربلا می‏خواندند و نوحه‏گری می‏کردند؛ به مسجد جامع قاهره می‏رفتند.(۵)

بعد از آن به دلیل در انزوا قرار گرفتن تشیع، مراسم عزاداری خیلی علنی نبود، هر چند وضعیت بهتر از قبل زمان آل‏بویه بود. آن چه از بعضی منابع به دست می‏آید - خصوصاً کتاب روضة الشهداء کاشفی - قبل از زمان صفویه نیز مجالس سوگواری برای ابی عبدالله علیه السلام برپا می‏شد. (۶)

پس از صفویه به دلیل ترویج تشیع، عزاداری شکل عام و علنی‏تری به خود گرفت.
 

 

 

۱- المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج ۷، ص ۱۵.
۲- تکملة تاریخ الطبی، ص ۱۸۳.
۳- مرآت الجنان، ج ۳، ص ۲۴۷.
۴- النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و قاهرة، ج ۴،ص ۲۱۸.
۵- الخطط، مقریزی، ۲/۲۸۹. و نیز ر.ک: النجوم الزاهرة، ج ۴؛ ص ۱۲۶، (بخش وقایع سال ۳۶۶)؛ اتعاظ الحنفاء، مقریزی، ج ۲،ص ۶۷ به نقل از: سیاهپوشی در سوگ ایمه نور، صص ۱۶۱-۱۶۲.
۶- مقالات تاریخی، رسول جعفریان، ج اوّل، صفحات ۱۸۳ - ۱۸۵، ۲۰۱-۲۰۶.


واحد پاسخ به سوالات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
 



واحد پاسخ به سوالات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی