آشنایی اجمالی با نهج البلاغه

نهج البلاغه این اثر جاودانه، بر گرفته از بیانات و انوار گهربار امیرالمؤمنین حضرت علی (علیه‏السلام) آن بزرگ مرد تاریخ است که هیچگاه غبار زمان پرده کهنگی و فراموشی بر سیمای پرفروغ او نیفکنده، و از جلوه و شکوه او نکاسته، و تقوا و عدالت و جهاد و دیگر صفات برجسته او را از یاد نبرده، و در برابر عظمت دانش و حکمت او سر تعظیم فرود آورده، و از مرز تعصب و فرقه‏گرایی در گذشته، تا بدانجا که دوست و دشمن زبان به ستایش او گشوده و به تالیف کتب و سرایش اشعار پرداخته و با زبان اندیشه و سوز و دل نمی‏ازیم فضیلت او را بیان کرده‏اند. 
روایات اسلامی و متون تاریخی در شان و منزلت امیرمؤمنان علی علیه‏السلام فراتر از شهرت و تواتر است تا بدانجا که از حقایق مسلم و ضرورت‏ها بشمار می‏آید. 

تدوین نهج البلاغه:
این مجموعه نفیس و زیبا به نام«نهج‌البلاغه» که اکنون در دست ماست و روزگار از کهنه کردن آن ناتوان است و گذشت زمان و ظهور افکار و اندیشه‌های نوتر و روشن‌تر مرتبا بر ارزش آن افزوده است، منتخبی از«خطابه‌ها» و «دعاها» و «وصایا» و«نامه‌ها» و«جمله‌های کوتاه» مولای متقیان علی ـ علیه السّلام ـ است. 
این اثر ماندگار که از متون اولیه فرهنگ اسلامی است توسط ادیب علامه مرحوم سید شریف‏رضی رضوان الله علیه در سال ۴۰۰ هجری از میان صدها کتاب و منبع گردآوری و تنظیم گردیده است. آنچه تردید ناپذیر است این است که علی ـ علیه السّلام ـ چون مرد سخن بوده است، خطابه‌های فراوان انشاء کرده، و همچنین به تناسبهای مختلف جمله‌های حکیمانه کوتاه فراوان از او شنیده شده است، همچنان که نامه‌های فراوان مخصوصا در زمان خلافت نوشته است، و مردم مسلمان علاقه و عنایت خاصی به حفظ و ضبط آنها داشته‌اند.

اسناد، شروح، ترجمه ها 
آفتاب آمد دلیل آفتاب. اگر سخن شناسی بخواهد به دید تحقیق و خالی از تعصبات، با این پرسش که صاحب سخن در این کتاب کیست، بنگرد؛ قطعا تصدیق خواهد کرد که او شخصیتی بزرگ است که به سرچشمه‌ای جوشان و منبعی بی پایان متصل است به گونه‌ای که نمی‌توان پس از قرآن نظیری برای آن پیدا کرد. 
اگر هیچ سند معتبری هم برای آن پیدا نشود باز هم می‌توان اذعان کرد که این سخن، از اوست و سخنی عادی با محاسبات دنیوی نیست؛ زیرا حقایق ومعارفی که در این مجموعه در قالب‌های گفتاری بسیار بدیع و جذاب مطرح شده است از عهده بشر عادی خارج است. این کلام با زبان بی زبانی از عظمت و شرافت صاحبش سخن می‌گوید. 
شخصیت‌های زیادی تلاش خویش را در جهت بررسی مصادر نهج‌البلاغه صرف کرده‌اند که اجمالا ذکر اسامی برخی از آنها بی تناسب نیست: 
۱. مدارک نهج‌البلاغه، علامه کاشف الغطاء
۲. استناد نهج‌البلاغه، امتیاز علی عرشی 
۳. نهج‌السعاده فی مستدرک نهج‌البلاغه، محمد باقر محمودی(در ۸ جلد) 
۴. مصادر نهج‌البلاغه، عبدالله نعمت 
۵. مصادر نهج‌البلاغه و اسانیده، سید عبدالزهراء حسینی 
۶. بحثی کوتاه پیرامون مدارک نهج‌البلاغه، رضا استادی 
۷. روش‌های تحقیق در اسناد و مدارک نهج‌البلاغه، محمد دشتی ۸. و... 

نهج‏البلاغه در طول حدود هزار سال عمر خود در دسترس دانشمندان، طلاب و اهل علم بوده است و به مطالعه و حفظ آن می‏پرداختند و در خطبه‏ها و خطابه‏ها بدان استناد و تبرک می‏جستند و اندیشمندان و محققان بر آن شرح و تفسیر می‏نوشتند و به ترجمه آن اقدام می‏کردند. 
همه شارحان و مترجمان نهج‏البلاغه که بیش از سیصد [۱] نفر می‏باشند بالاتفاق معتقدند که این کتاب از تالیفات علامه [۲] شریف‏رضی است و او این توفیق را یافته که سخنان امام امیرالمؤمنین علی (ع) را با سبک و شیوه‏ای جالب گردآوری و تنظیم نماید. 
اجازاتی که علما و محدثان بزرگ به اصحابشان می‏دادند [۳] دلیل روشن و قاطعی بر صحت این انتساب است. 
علامه شریف‏رضی - کسی که در دنیای علم و ادب به پارسایی و دقت در راستگویی مورد قبول همگان است. [۴] - نیز در کتابهای متعدد خود این امر را تصریح کرده است. 
نهج البلاغه مانند قرآن کریم کتاب زنده است و هم چنان می‌درخشد و نظر دانشمندان را به خود جلب می‌کند و به اکثر زبانهای زندة دنیا چون: فارسی، ترکی، اردو، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی و اسپانیایی و غیره ترجمه شده است.[۵] 

نام نهج‏البلاغه
نامی که شریف‏رضی برای این کتاب برگزیده «نهج‏البلاغه‏» یعنی «راه و روش بلاغت‏» است زیرا این کتاب درهای بلاغت را به روی خواننده می‏گشاید و طالبان بلاغت را بدان نزدیک می‏سازد و نیاز دانشمند و دانشجو را برمی‏آورد، و گمشده و خواسته بلیغ و زاهد است و از آن روز که این کتاب گام به عالم فرهنگ و ادب نهاد و توسط شریف‏رضی به بار نشست، در میان دانشمندان و خطبا و اهل ادب جا باز کرد و بلند آوازه شد و شهره آفاق دانش گردید و ستاره آن در شام و عراق و نجد و تهامه درخشید، و هرکجا که رفت‏با استقبال مردم مواجه گردید و در مراکز علمی به درس و بحث از آن پرداختند زیرا علاوه بر معنای ارزنده و محتوای علمی و عمیق همه‏جانبه و درهای حکمت و دانش، دارای الفاظ و نگارشی بسیار بدیع و زیبا و سبک و شیوه‏یی هماهنگ و عالی است که در اوج نثر عربی قرار گرفته است. [۶] 

ویژگی های نهج البلاغه
نهج البلاغه این اثر ماندگار و بی نظیر را می توان از جهات مختلفی مورد دقت، شناخت و بررسی قرار داد. اوصاف و ویژگی های این مجموعه بی بدیل را در این نوشتار مختصر نمی توان شناخت، اما به لحاظ اختصار، به شاخصها و ویژگی های مهم آن اشاره می شود: 
۱. کلامی فوق کلام انسانها و پایین تر از کلام خدا و در حقیقت، کلماتی گهربار از امام معصوم حضرت مولی الموحدین امام علی(علیه السلام) 
۲. جامعیت نهج البلاغه، به گونه ای که همانند قرآن، به عنوان انواری از آن، به تمام مسایل دنیوی و اخروی پرداخته است
۳. اوج فصاحت و بلاغت بی نظیر
۴. در بردارنده رسالتی جاودانه و جهانی پس از قرآن، جهت هدایت بشریت
۵. جاذبه خاص نهج البلاغه برای همگان
۶. مصون از هرگونه ضعف، خطا وتحریف
۷. ارزش والای پیام های نهج البلاغه
۸. عدالت خواهی و ظلم ستیزی منحصر به فرد
۹. و.... 

محتوای نهج البلاغه
نهج‌البلاغه اثری است که باید با آن زیست و تنفس کرد. روح را با آن هم‌دم ساخت و با آن نبض و قلب را به تپش در آورد، تا معانی آن در عمق جان بنشیند و بتوان دنیاهای آن‌ را وارد شد و سرزمین‌هایش را فتح کرد. هرچند رسیدن به قله‌ی رفیع معرفت علی(ع) حتی در حوزه‌ نهج‌البلاغه بر کسی میسّر نیست و ضعف ما حکم می‌کند که نمی‌توان تمام دنیاهای زهد و تقوا و عبادت و عرفان و حکمت و فلسفه و پند و موعظه و ملاحم و مغیبات و سیاست و مسؤولیت‌های اجتماعی، حماسه، شجاعت و دیگر زوایای نهج البلاغه را وارد شد و این اقیانوس بی‌پایان را شناخت. 
نهج‌البلاغه از نظر محتوایی به مسایل گوناگون اعتقادی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی پرداخته است و در قالب خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها به پرسش‌ها و مسایل عرصه‌های مذکور پاسخ داده است. 
نهج‌البلاغه در مسایل اعتقادی به آفرینش جهان و انسان و جانوران، هدفدار بودن خلقت انسان،[۷] معرفت حق تعالی[۸] وحدت حق تعالی[۹]، هدف فرستادن پیامبران[۱۰]، هدف بعثت پیامبر اکرم(ص) [۱۱]، استمرار رسالت با قرآن و عترت[۱۲] و فرجام و رستاخیز،[۱۳] پرداخته است. 
امام علی(ع) در نهج‌البلاغه، به مسایل اقتصادی نیز پرداخته است و مسیولیّت انسان را نسبت به سرزمین‌ها و چهارپایان[۱۴] و ارج نهادن به کار و تلاش انسان و بهره‌مندی از حاصل دست‌رنج خویش[۱۵] و ضرورت آبادانی سرزمین‌ها[۱۶] و ذخیره‌سازی ثروت[۱۷] و توصیه‌‌هایی مربوط به بیت‌المال و عدالت اجتماعی و فقر زدایی و ره‌نمودهای اخلاقی به ثروت‌مندان و برنامه‌های اقتصادی و وظایف فردی نیازمندان و وظایف دولت و جامعه را بیان کرده است.[۱۸] 
بخش دیگری از فرمایشات امام علی(ع) به مسایل سیاسی و حکومتی اختصاص دارد. امام(ع) در این ساحت، به وظایف کارگزاران و استانداران، نویسندگان، ارتش و نیروها و سران نظامی، روش‌های دریافت مالیات و اصول کشورداری پرداخته است.[۱۹] 
ساحت دیگر نهج البلاغه، مسایل اخلاقی و تربیتی است. که امام(ع) بر مبنای جهان‌بینی توحیدی، آن‌را استوار ساخته است. اخلاق فردی در نهج‌البلاغه، دانش اندوزی توأم با عمل، بی اعتنایی به زخارف دنیوی، آزادگی و ظلم ستیزی، نظم و حساب‌رسی در امور را تبیین نموده است و اخلاق اجتماعی نیز به خوش خلقی و انسان دوستی، انصاف‌ورزی با مردم و مانند این‌ها اشاره کرده است.[۲۰] 
مسایل عبادی و معنوی مانند سیمای عابدان شب زنده‌دار، انگیزه‌های گوناگون در عبادت، حالات و مقامات عابدان و تأثیر عبادت در زوال گناه نیز در نهج‌البلاغه مورد توجه جدی قرار گرفته است[۲۱]. روی‌کرد علی(ع) در سراسر سخنانش بر مبنای عدالت است؛ همان‌گونه که فرمود: عدالت، زندگی است. [۲۲] 
علی(ع) از آن بسیار افرادی نبود که در سخن، از حق دم می‌زنند، ولی در عمل از آن سرمی‌پیچند؛ [۲۳] زیرا حق، در مقام سخن گسترده‌ترین پهنا را داراست ولی در مقام اجرا و عمل بدان، در تنگنایی بی‌مانند است؛[۲۴] یعنی در مقام سخن، به آسانی می‌توان حق و عدل را ستود و از آن دم زد، ولی عمل کردن بدان، بسیار دشوار و مشکل است.

[۱]. کتابنامه نهج‏البلاغه: رضا استادی، البته این کتاب در سال ۱۳۹۵ به چاپ رسیده است و در طول بیست‏سال پس از آن قطعا شروح و ترجمه‏های زیادی تالیف شده است. در این زمینه بنیاد نهج‏البلاغه اثری تدوین کرده است‏بنام کتابشناسی امیر المؤمنین (ع) و نهج‏البلاغه که در آن به کلیه ترجمه‏ها و شروح و در مورد نهج‏البلاغه نیز اشاره شده است. 
[۲]. نگاه کنید به فهرست‏های ابی‏العباس نجاشی متوفای ۴۵۰ و فهرست‏شیخ منتجب‏الدین متوفای ۵۸۵. 
[۳]. علامه امینی،الغدیر۴/۱۹۳، دارالکتب الاسلامیه. 
[۴].الغدیر: ۴/۱۹۵، همان. 
[۵]. داود الهامی- دنیای نهج البلاغه، ص ۱۸۷، موسسه امام صادق(ع)، قم. 
[۶]. شرح نهج‏البلاغه، ابن ابی الحدید، مقدمه ابوالفضل ابراهیم بر شرح نهج‏البلاغه ابن ابی الحدید ص ۷، دار الاضواء بیروت. 
[۷]. نهج البلاغه، خطبه‌ی ۱و ۱۶۵ و ۱۸۵. 
[۸]. همان، خطبه‌ی ۱۸۶. 
[۹]. همان، خطبه‌ی ۱۵۲، ۴۵. 
[۱۰]. همان، خطبه‌ی ۱۴۴ و ۱. 
[۱۱]. همان، خطبه‌ی ۱. 
[۱۲]. همان، خطبه‌ی ۱۹۸ و ۱۵۲ و ۹۷. 
[۱۳]. همان، خطبه‌ی ۱۳۲، حکمت ۴۵۶ و ۴۴ و خطبه‌ی ۲۲۲. 
[۱۴]. همان، خطبه‌ی ۱۶۷. 
[۱۵]. همان، خطبه‌ی ۱۶۰. 
[۱۶]. همان، نامه‌ی ۵۳. 
[۱۷]. همان، حکمت ۱۲۳ و خطبه‌ی ۱۸۳. 
[۱۸]. همان، نامه‌ی ۵۳ و ۴۰ و ۶۷ و حکمت ۲۲۹ و ۶۸ و ۳۹۰ و ۳۶۶ و ۱۴۰ و ۱۴۱ و ۳۲۸ و ۲۳۰ و ۹۳، خطبه‌ی ۱۵ و ۱۲۷ و ۲۰۵ و ۲۲۴."
[۱۹]. نهج البلاغه، نامه‌ی ۵۳ و ۴۵ و ۵ و ۱۸ و ۱۹ و ۲۰ و ۲۷ و ۴۰ و ۴۳ و ۷۱ و ۸ و ۱۴ و ۱۲ و ۱۱ و ۱۶ و ۵۰ و ۶۰ و ۲۵ و ۲۶ و ۵۱ و ۷۷. 
[۲۰]. همان، خطبه‌ی ۱۹۲ و ۱۱۰ و ۲۳۰ و ۵۳ و ۴۷ و نامه‌ی ۳۱ و ۴۷ و ۵۳؛ حکمت ۱۴۷و ۴۳۹. 
[۲۱]. همان، خطبه‌ی ۲۲۲ و ۱۹۳ و ۲۲۰ و ۲۳۰ و ۱۹۹ و ۱۹۲، حکمت ۲۹۰ و ۲۳۷، نامه‌ی ۴۵. 
[۲۲]. غررالحکم و دررالکلم. 
[۲۳]. شرح غرر الحکم، ج ۶، ص ۶۲. 
[۲۴]. نهج البلاغه، خطبه‌ی ۲۱۶
پایگاه خبری -تحلیلی اهل البیت (ابنا) 
 



پایگاه خبری -تحلیلی اهل البیت (ابنا)