روزهای پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) در شکلگیری مذاهب اسلامی نقشی تعیینکننده داشت و مناقشات فراوانی برانگیخت. در این دوره، مسئلۀ جانشینی پیامبر صلی الله علیه وآله با بیعت ابوبکر فیصله یافت و مسیری آغاز شد که اکثریت مسلمانان تا امروز در آن گام نهادهاند. در میان رخدادهای این دوره، ماجرای هجوم به خانۀ حضرت فاطمه (سلام الله علیها) از پرچالشترین و بحثبرانگیزترین وقایع به شمار میرود.
اهمیت این رخداد برای هر دو سنت مذهبی روشن است. اهلسنت و جماعت که در سدههای نخست بهتدریج صورتبندی شدند و در دورههای بعد به جریان غالب جهان اسلام تبدیل گشتند، عموماً روایتی آشتیجویانه از مناسبات صحابه عرضه کردهاند؛ هرچند جایگاه اهلبیت (علیهم السلام) را نیز بهکلی نفی نکردهاند. در مقابل، شیعه در همۀ شاخههای خود، همواره دیدگاه و جایگاه اهلبیت (علیهم السلام) را محور قرار داده است. ازاینرو، هرگونه تعارض جدی میان جریان خلافت و اهلبیت (علیهم السلام)، پیامدهایی بنیادین برای فهم تاریخ صدر اسلام و مناسبات میان صحابه دارد.
منابع عامه از باور شیعیان متقدم، از سدۀ دوم به بعد، خبر دادهاند که جریان خلافت به خانۀ حضرت فاطمه (سلام الله علیها) هجوم بردند و حتی ابوبکر و عمر، یا افرادی به دستور آنان، ایشان را مورد ضربوشتم قرار دادند و جنین آن حضرت سقط شد (الردود، ۹؛ التحریش، ۵۲؛ المقالات المنسوب إلی الجبائی، ۱۵۰؛ التنبیه و الرد على أهل الأهواء و البدع، ۲۲). این باور به برخی غیرامامیان نیز نسبت داده شده است؛ از جمله نظّام معتزلی (الملل والنحل، ۱/۵۷) و ابن ابیدارم (سیر أعلام النبلاء، ۱۲/۱۲۶).
بااینحال، در مجادلات مذهبی معمولاً از این نکته غفلت میشود که حافظۀ تاریخی این واقعه به منابع شیعی یا گزارشهای عامه از عقاید شیعه محدود نیست؛ بلکه ردپای آن را میتوان در روایتهای خاندانیِ وابسته به صحابه نیز مشاهده کرد. این گزارشها بهصورت پراکنده در منابع اصلی و حاشیهای عامه نقل شدهاند؛ هرچند زمینهها و پیامدهای ماجرا در آنها غالباً حذف یا تقلیل یافته است. در ادامه، سه نمونه از این حافظۀ تاریخی را بررسی میکنیم.
حافظۀ خاندان زبیر بن عوام
موسی بن عقبه، از طریق ابنشهاب زهری (د. ۱۲۴ق)، گزارشی از ماجرای بیعت با ابوبکر نقل میکند:
گروهی از مهاجران در ماجرای بیعت با ابوبکر خشمگین شدند؛ از جمله علی بن ابیطالب (علیه السلام) و زبیر بن عوام. آنان مسلحانه به خانۀ فاطمه، دختر پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله)، درآمدند. عمر با جمعی از مسلمانان، از جمله اسید و سلمه بن سلامه بن وقش (از بنیعبدالاشهل)، به سوی آنان رفت. گفته میشد ثابت بن قیس بن شماس (از بنیالحارث بن خزرج) نیز در میانشان بود. یکی از آنان شمشیر زبیر را گرفت و بر سنگ کوبید تا شکست (السنه لعبد الله بن أحمد، ۲/۵۳۳).
عبدالله عنصر در پژوهشی جدید نشان داده است که انتساب این گزارش به موسی بن عقبه، سیرهنگار جریان عثمانیِ مدینه، قابل اثبات است و انتساب آن به استادش، زهری، از برجستهترین محدثان عثمانیِ پیشاسنی، نیز موجه به نظر میرسد. بهاحتمال، خاستگاه این گزارش به آموزههای عروه بن زبیر، محدث و سیرهنگار برجستۀ مدنی در سدۀ نخست، بازمیگردد. بخشی از این نقل در روایت ابناسحاق از زهری نیز بازتاب یافته است (أنساب الأشراف، ۲/۲۶۴).
چند قرینه، پیوند این خاطره با محیط روایی خاندان زبیر را تقویت میکند:
نخست، بنا بر تحلیل عبدالله عنصر، گزارش موسی بن عقبه از طریق زهری به عروه بن زبیر بازمیگردد. دوم، در روایتی دیگر از ابوالاسود، مشهور به «یتیم عروه»، مضمونی مشابه، همراه با افزودهای دربارۀ واکنش حضرت فاطمه (سلام الله علیها) هنگام آمدن عمر و همراهانش، نقل شده است (شرح نهج البلاغه، ۲/۵۰: فصاحت فاطمه وناشدتهم الله). سوم، زبیر در گزارش موسی بن عقبه یکی از شخصیتهای محوری درگیری است.
افزون بر این، حماد بن سلمه (د. ۱۶۷ق) نقل میکند که عروه بن زبیر، برای توجیه اقدام برادرش عبدالله بن زبیر در تهدید بنیهاشم به آتشزدن خانهشان هنگام امتناع از بیعت با او، به سابقۀ اقدام عمر استناد میکرد. به گفتۀ عروه، عمر نیز پیشتر، هنگامی که بنیهاشم از بیعت با ابوبکر امتناع کردند، هیزم گرد آورده بود تا خانه را بر سر آنان آتش بزند (مروج الذهب، ۳/۶۹؛ شرح نهج البلاغه، ۲۰/۱۴۷).
این گزارشها نشان میدهند که یاد و خاطرۀ تهدید به آتشزدن خانه و درگیری پیرامون آن، در محیط روایی خاندان زبیر حضور داشته است.
حافظۀ خاندان عبدالرحمن بن عوف
موسی بن عقبه در ادامۀ گزارش پیشین، روایتی از خاندان عبدالرحمن بن عوف نقل میکند:
سعد بن ابراهیم بن عبدالرحمن بن عوف (د. ۱۲۷ق)، از پدرش ابراهیم بن عبدالرحمن بن عوف (د. ۹۶ق) نقل میکند که در آن روز، عبدالرحمن همراه عمر بود و محمد بن مسلمه شمشیر زبیر را شکست (السنه لعبد الله، ۲/۵۳۳؛ أحادیث منتخبه من مغازی موسی بن عقبه، ۹۴؛ المستدرک علی الصحیحین، ۵/۳۹۸).
این گزارش نشان میدهد که خاطرۀ هجوم و درگیری فیزیکی، افزون بر خاندان زبیر، در خاندان عبدالرحمن بن عوف نیز نقل میشده است. خاندانیبودن این روایت از آن جهت اهمیت دارد که راویان آن، پسر و نوۀ عبدالرحمناند و خود او نیز بنا بر گزارش، در ماجرا حضور داشته است. عبدالرحمن از نزدیکترین چهرهها به خلفا بود و حضور او در این واقعه، در کنار نقل این خاطره از طریق فرزندانش، اهمیت تاریخی گزارش را افزایش میدهد؛ بهویژه آنکه خاندان او انگیزۀ آشکاری برای جعل خاطرهای از خشونت خلیفه در برابر خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله نداشته است.
در نقل دیگری از ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف (د. ۹۴ق)، از کنارهگیری علی بن ابیطالب (علیه السلام)، زبیر و گروهی از بنیهاشم در «خانۀ فاطمه» و هجوم عمر سخن به میان آمده است (شرح نهج البلاغه، ۲/۵۶). همچنین در گزارشی که عمر بن عبدالرحمن بن عوف از پدرش، عبدالرحمن بن عوف، نقل میکند، از پشیمانی ابوبکر نسبت به «فتح خانۀ فاطمه» یاد شده است (تاریخ طبری، ۳/۴۳۰).
بنابراین، در حافظۀ روایی این خاندان، افزون بر حضور عبدالرحمن در کنار عمر، گزارشهایی از هجوم به خانۀ حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و حتی پشیمانی ابوبکر از این اقدام نیز وجود داشته است.
حافظۀ خاندان عمر بن خطاب
ابن ابیشیبه (د. ۲۳۴ق) روایتی را با این سند نقل میکند:
محمد بن بشر (د. ۲۰۳ق)، از عبیدالله بن عمر بن حفص بن عاصم بن عمر بن خطاب (د. ۱۴۶ق)، از زید بن اسلم مولای عمر (د. ۱۳۶ق)، از اسلم مولای عمر (د. ۸۰ق):
پس از بیعت با ابوبکر، علی و زبیر نزد فاطمه، دختر پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله)، رفتوآمد میکردند و با او مشورت میکردند و دربارۀ کار اصحاب ابوبکر تردید میافکندند. چون این خبر به عمر رسید، نزد فاطمه رفت و گفت: ای دختر پیامبر خدا! هیچیک از آفریدگان نزد ما محبوبتر از پدرت نیست و پس از او نیز کسی نزد ما محبوبتر از تو نیست؛ اما به خدا سوگند، این محبت مانع نمیشود که اگر این افراد نزد تو گرد آیند، فرمان دهم خانه بر سرشان آتش زده شود! (مصنف ابن ابیشیبه، ۲۱/۱۴۳).
این روایت، برخلاف برخی گزارشهای دیگر، از وقوع بالفعل هجوم سخن نمیگوید؛ اما اصل تنش میان علی بن ابیطالب (علیه السلام)، زبیر و حضرت فاطمه (سلام الله علیها) از یک سو و عمر از سوی دیگر را مفروض میگیرد. همچنین از رویارویی مستقیم عمر با حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و تهدید صریح او به آتشزدن خانه خبر میدهد.
اهمیت این گزارش از آن جهت دوچندان است که در سند آن، یکی از نوادگان عمر و دو تن از موالی او حضور دارند و شخصیت محوری روایت نیز خود عمر است. افزون بر این، تأکید بر محبت عمر به پیامبر (صلی الله علیه وآله) و دختر ایشان، در کنار نقل تهدید به آتشزدن خانه، به روایت لحنی تعدیلکننده بخشیده است؛ لحنی که میتوان آن را در چارچوب بازسازی تصویری مثبت از عمر در حافظۀ خاندان او تحلیل کرد.
بااینهمه، صرفنظر از این لحن تعدیلکننده، اصل انتقال خاطرهای از رویارویی عمر با حضرت فاطمه (سلام الله علیها) در محیط روایی خاندان او، از اهمیت تاریخی برخوردار است.
جمعبندی
مجموع این گزارشها نشان میدهد که خاطرهای از هجوم به خانۀ حضرت فاطمه سلام الله علیها و درگیریهای پیرامون آن، در میان نسلهای بازمانده از صحابه و در محیطهای روایی خاندانهای مختلف انتقال یافته است. هر یک از این خاندانها، متناسب با پیوند شخصیتهای وابسته به خود با ماجرا، بر وجه خاصی از آن تأکید کردهاند:
- در خاندان زبیر بن عوام، نقش زبیر در مقاومت و درگیری، شکستهشدن شمشیر او و نیز سابقۀ تهدید به آتشزدن خانه برجسته شده است.
- در خاندان عبدالرحمن بن عوف، حضور او در کنار عمر، درگیری فیزیکی با زبیر، گزارش هجوم به خانه و نیز پشیمانی ابوبکر از «فتح خانۀ فاطمه» مورد توجه قرار گرفته است.
- در خاندان عمر بن خطاب، مواجهۀ مستقیم عمر با حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و تهدید او به آتشزدن خانه بازتاب یافته است.
نکتۀ تأملبرانگیز دیگر، جایگاه محوری حضرت فاطمه (سلام الله علیها) در مجموع این خاطرههاست. خانهای که مخالفان بیعت در آن گرد میآمدند، در این گزارشها به نام «خانۀ فاطمه» شناخته میشود و در برخی از آنها، خود ایشان نیز نقشی فعال دارد. در روایت خاندان عمر، علی بن ابیطالب (علیهما السلام) و زبیر با ایشان مشورت میکنند و عمر مستقیماً با آن حضرت روبهرو میشود؛ در نقل ابوالاسود، وابسته به محیط روایی عروه بن زبیر، حضرت فاطمه (سلام الله علیها) هنگام آمدن عمر و همراهانش آنان را به خدا سوگند میدهد؛ و در گزارش منسوب به عبدالرحمن بن عوف، از پشیمانی ابوبکر نسبت به «فتح خانۀ فاطمه» سخن گفته میشود.
بنابراین، حتی در گزارشهایی که عمدتاً بر رفتار دیگر صحابه متمرکزند، حضرت فاطمه (سلام الله علیها) کانون اصلی این منازعه است.
افزون بر این خاطرههای خاندانی، منابع عامه گزارشهایی با خاستگاه غیرخاندانی نیز دربردارند که بر وجوه دیگری از ماجرا، از جمله آوردن آتش توسط عمر (أنساب الأشراف، ۲/۲۶۸) و فرمان به احضار خشونتآمیز علی بن ابیطالب (علیهما السلام) (همان، ۲/۲۶۹)، تمرکز دارند.
در مجموع، کنار هم نهادن این گزارشهای خاندانی و غیرخاندانی نشان میدهد که خاطرهای از تهدید، هجوم و درگیری پیرامون خانۀ حضرت فاطمه (سلام الله علیها)، فراتر از روایتهای شیعی، در سنتهای روایی و حافظۀ تاریخی خاندانهای مختلف صحابه نیز حضور داشته است. این شواهد، زمینهای مهم برای بازخوانی تاریخی یکی از حساسترین رخدادهای صدر اسلام فراهم میکنند.

