ابن براج مصري؛ عزالدين و عزالمؤمنين

فقيه بزرگ و قاضي طرابلس شام، سعد الدين ابوالقاسم عبدالعزيز بن نحيري بن عبدالعزيز ابن برّاج طرابلسي، معروف به ابن برّاج و قاضي، در حدود سال 400 هجري قمري در منطقه مصر به دنيا آمد.

مقام علمي

قاضي، ابن براج تـحـصيلات خود را ابتدا در زادگاه خويش شروع كرد، آوازۀ درس سيد مرتضي علم الهدي او را به بغداد كشاند. ابن براج در سال 429 قمري در درس وي حاضر شد و هفت سال يعني تا زمان درگذشت سيد مرتضي نزد او دانش آموخت. مي‌توان قاضي را برجسته‌ترين و نامدارترين شاگرد علم الهدي، پس از شيخ ابوجعفر طوسي دانست.

ابن براج پس از درگذشت علم الهدي، در مجلس درس شيخ طوسي شركت جست و چند سالي نيز در محضر او بود. وي در سال 438 ق به عنوان نماينده و جانشين شيخ رهسپار طرابلس شام شد.

تأليفات

ابن براج تأالـيـفـات مـتـعدد و نوشته‏هاي پرباري در فروع فقهي دارد كه از آن ميان مي‏توان به موارد زير اشاره كرد:

الجواهر: در اين كتاب حدود 820 پرسش در باب‌هاي گوناگون فقه مطرح و به آنها پاسخ داده شده است. برخي برآنند كه اين كتاب اولين نوشته‌اي است كه مسايل فقهي را به صورت پرسش و پاسخ طرح نموده است.

شرح جمل العلم و العمل: كه شرحي است بر بخش فقهي كتاب جمل العلم والعمل تأليف علم الهدي، اين كتاب مختصر به بيان احكام طهارت، نماز ميت، روزه، اعتكاف، حج و زكات پرداخته است و از ويژگي‌هاي آن اين است كه نظرهاي فقهي گروهي از صحابه پيامبر(ص) و تابعين و فقيهان سده اول و دوم هجري قمري را در بردارد.

از ديگر آثار وي مي‏توان از المعالم، المنهاج، الكامل، روضه النفس في احكام العبادات، المقرب، المهذب، الموجز و حسن التصريف را نام برد.

شاگردان

فقيه بزرگوار مرحوم قاضي ابن براج شاگردان بسياري تربيت كرد كه به برخي از آنان اشاره خواهيم كرد: حسك ابن بابويه، عبدالجبّار مقري رازي، عبدالرحمان نيشابوري خزاعي، حسن بن عبدالعزيز جيهاني، قاضي بن ابي كامل طرابلسي، ابوجعفر مجمد حلبي، زيد بن داعي، كميح و بسياري ديگر.

قاضي از نگاه ديگران

صـاحب ريحانه الادب درباره او مي‏گويد: شيخ عبدالعزيز بن براج شامي حلبي طرابلسي، مكني به ابـوالـقـاسم، ملقب به قاضي، موضوف به عزالدين و عزالمؤمنين، ازاكابر فقهاي اماميه اواخر قرن پـنـجـم هجرت، از وجوه و اعيان ايشان و از تلامذه سيد مرتضي علم الهدي بود ماهي هشت دينار از طرف سيد، شهريه داشت به جهت تلمذ و انسي كه با او داشته اسـت، او را خـلـيـفـه الـمـرتضي گفته‏اند. ابن براج از اساتيد معظم خود، سيد مرتضي و ابوالفتح كـراجكي روايت كرده است و از راويان او شيخ عبدالجبار مفيد رازي است كه در ولايت ري، فقيه اماميه بوده است و جمعي از اكابر وقت نيز از او روايت مي‏كنند. قضاوت او در طرابلس بيست يا سي سال ادامه داشته، به همين جهت به لقب قاضي شهرت يافته است.

وفات

فقيه بزرگ ابن براج پـس از حدود هشتاد سال عمر با بركت و اجراي احكام اسلام، در نهم شعبان سال 481 هجري قمري در طرابلس درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد.

منابع

دايرة المعارف تشيع

تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجي، مؤسسه سمت، تهران

ريحانة الادب، محمد علي مدرس خياباني تبريزي، انتشارات علمي، تهران

نويسنده: سيد محمد ناظم زاده قمي

سايت ابنا