شرح حال فقيه بزرگ،شيخ حر عاملي

بيست و يكم ماه مبارك رمضان، مصادف با سالروز وفات فقيه سترگ اهل‌بيت صمت و طهارت (ع)"شيخ حر عاملي رحمة الله عليه"(صاحب موسوعه بزرگ وسايل الشيعة) است. نوشته زير،شرح حالي كوتاه از اين شخصيت بزرگ جهان اسلام است.

ولادت

«شيخ محمد بن حسن حر عاملي» در سال 1033 ق. در روستاي"مشغره"از توابع"جبع"چشم به جهان گشود.

جبع يكي از مراكز مهم عامل است كه شخصيت‌هاي ارزنده اي همچون «شيخ بهايي» و «شهيد ثاني»، تحويل جامعه اسلامي داده است. دياري كه شيخ حر عاملي در آن چشم به جهان گشود يكي از سرزمينهاي تشيع و عالم پرور است كه تشيع آن ريشه در تبعيد ابوذر دارد. سر سلسله خاندان شيخ حر عاملي حر بن يزيد رياحي، نخستين قرباني عشق حسين(ع) در روز عاشوراست.

در بستر بيماري

بيش ازده سال از عمر حر عاملي نمي‌گذشت كه بيماري شديدي وي گريبانگير شد به طوري كه اهل خانه با نا اميدي از بهبودي او دست به دعا برداشتند. شيخ ما در حالي كه در تب مي سوخت در عالم خواب و بيداري به محضر پيامبر و امامان پاك و معصوم (ع) مي رسد و بار ديگر به ساحل سلامت باز مي‌گردد. وي بعدها اين خواب را در كتاب اثبات الهداة جزء معجزاتي مي آورد كه به چشم خود ديده است و مي‌نويسد:"در كودكي ـ حدود ده سالگي ـ به مرض بسيار سختي دچار شدم، بستگانم گرد من جمع و در حال گريه مهياي عزا شدند و يقين كردند كه من امشب از دنيا خواهم رفت. در همان حال بين خواب وبيداري، پيغمبر(ص) و چهارده معصوم (ع) را ديدم. به آنها سلام كردم و با يك يك مصافحه كردم، به خصوص با حضرت صادق (ع) گفتگو كردم كه اكنون در خاطرم نيست جز اينكه مي‌دانم در حقم دعا كردند. چون به حضرت صاحب(عج) سلام و با ايشان مصافحه كردم، گريستم و عرض كردم:"مولاي من! مي ترسم در اين مرض بميرم در صورتي كه هنوز بهره خويش را از علم و عمل نگرفته‌ام". حضرت (عج) فرمود:"نترس كه در اين مرض نخواهي مرد، بلكه خدايت شفا دهد و عمري دراز كني". سپس كاسه اي كه در دست داشت به من داد، نوشيدم، همان حال خوب شدم و مرض به كلي زايل گرديد. بستگانم ازاين حال در شگفت شدند و تا چند روز قضيه را براي آنها نقل نكردم."

شيخ حر، پس از بهبودي كامل، كوشاتر از گذشته دروس علمي را پي گرفت و پس از گذراندن مراحل مختلف علمي براي كسب فيض از محضر بزرگان ديگر، زادگاه خود را به سوي"جبع"ترك كرد و در آنجا در محضر درس عموي خود شيخ محمد، فرزند علي بن محمد بن الحسن الحر العاملي المشغري الجبعي حاضر شد.

استادان شيخ حر عاملي

شيخ حر عاملي موفق شده از اساتيد و علماي بزرگي كسب فيض كند و از آنان اجازاه نقل روايت بگيرد، كه در اينجا برخي اساتيد شيخ را نام مي بريم:

1- پدرش علامه شيخ حسن حر عاملي كه در محضر او درس خوانده و از او روايت كرده است.

2- عموي ايشان علامه شيخ محمد حر كه در محضر او شاگردي كرده و از وي روايت نيز نقل مي كند.

3- جد مادري او علامه شيخ عبدالسلام.

4- علامه شيخ علي، فرزند محمود مشغري عاملي.

5- علامه شيخ زين الدين، فرزند محمد بن الحسن، فرزند شهيد ثاني.

6- علامه شيخ حسين، فرزند حسن بن ظهيرالدين عاملي ظهيري.

7- علامه سيد حسن حسيني عاملي.

8- علامه شيخ عبدالله حرفوشي.

9- مرحوم علامه مجلسي.

10- صاحب كتاب وافي، فيض كاشاني.

11- علامه مولي محمد طاهر، نويسنده كتابهاي مشهور مثل:"حجة الاسلام"در شرح تهذيب الاحكام و"حكمة العارفين"و"الفوايد الدينيه"در رد حكما و صوفيه.

12- علامه سيد محمد فرزند شرف الدين مشهور به سيد ميرزا جزايري نجفي

13- علامه شيخ علي، مؤلف"الدرالمنثور"از نوادگان شهيد ثاني.

14- علامه سيد علي، فرزند علي موسوي عاملي.

15- علامه محقق خوانساري، آقا حسين شارح كتاب"دروس".

16- علامه سيد هاشم بحراني توبلي، صاحب تفسير"البرهان".

17- علامه مولي محمد كاشاني مقيم قم.

آثار شيخ حر عاملي

1- جواهر السنية: شيخ در اولين تجربه نگارش به جمع آوري احاديث قدسي كه همان كلام خداوند متعال است، مي پردازد و چند سالي را در تدوين اين احاديث به صورت كتابي مستقل مي كوشد.

2- صحيفه ثانيه: شيخ حر عاملي در مقدمه اين كتاب مي نويسد: صحيفه سجاديه كامل كه قسمتي از دعاهاي امام زين العابدين را در بردارد به مهمات دين و دنيا مربوط است.

3- الايقاظ: اين كتاب حاوي بيش از ششصد حديث و شصت و چهار آيه و ادله بسياري از قدما و متاخرين و جواب شبهات در موضوع رجعت است.

4- خلق الكافر: آنچه در زمينه خلقت كافر به ذهن شيخ رسيده است به رشته تحرير در آورده است.

5- القوايد الطوسيه: اين كتاب پاسخ برخي از احاديث مشكل و درهاي تحقيق بعضي از مسايل پيچيده اي است كه اهل علم و كمال در زمان اقامتم در طوس سوال نموده اند.

6- بدايه الهدايه: شيخ حر درباره اين كتاب مي نويسد: گروهي از برادران مومن كه خواهان حق و حقيقت بودند از من در خواست كردند تا در حد توان احاديث مربوط به واجبات و محرمات را جمع آوري نمايم.

7- امل الامل: شرح حال علماي جبل عامل كه شيخ در اين كتاب نگاشته 209 نفر و از علماي غير جبل عامل 1110 نفر است.

8- اثبات الهداية: اين كتاب در اثبات نبوت و امامت و بيان معجزات پيامبر اكرم، از آثار شيرين و خواندني است.

9- هدايه الامة: اين كتاب حاوي احكامي است كه براي هر فرد ضرورت دارد.

10- وسايل الشيعة: اما كتابي كه شيخ حر را با آن و آن را با شيخ حر مي شناسيم كتاب گرانسنگ"وسايل الشيعه"است. اين اثر يكي از كتابهاي مرجع در زمينه احاديث اهل بيت است كه از اعتبار و اعتماد خاصي در ميان كتابهاي حديثي برخوردار است. در اين كتاب، نويسنده روش خاص خود را بكار برده و احاديث فقهي كه فقها در استنباط احكام شرعي بدان نيازمندند و بر آنها تكيه مي زنند جمع آوري كرده است و شمار آنان به بيست هزار حديث مي رسد كه شيخ حر از مصادر و كتب معتبر شيعه چون اصول كافي، من لايحضره الفقيه، استبصار، تهذيب و كتب ديگر كه شمار آنها به هفتاد منبع و ماخذ مي رسد جمع آورده است. شيخ حر در سال 1088 در مشهد مقدس اين كتاب را به اتمام رساند.

ديگر كتابهاي شيخ حر عاملي عبارتند از: تعليقه اي بر كتاب مزار تاليف علامه نسب شناس مرحوم سيد شرف الدين علي حسيني مرعشي حايري، الفصول المهمه في اصول الايمه، كتابي در رد صوفيه، كتاب كشف التعميه في حكم التسميه و دهها كتاب ديگر.

هجرت و مقام شيخ الاسلامي

چهل سال از عمر پربار شيخ حر عاملي مي گذشت كه او براي زيارت مرقد مطهر امام هشتم از مشغره عازم مشهد شد. اما چيزي نگذشت كه با واقعيتهاي جامعه آن روز تشيع در ايران روبرو گشت. شيخ حر با آنكه از واژه شاه و شاهي نفرت داشت و عزلت و رياضت را بر حضور و رياست ترجيح مي داد. در حساس ترين برهه تاريخ تشيع به ديگر عالمان شيعه اقتدا كرد و با پذيرفتن برخي مسيوليت هاي اجتماعي در حساس ترين نقطه ايران (خراسان) كه در معرض تهاجم ازبكها و اهل تسنن هم مرز ايران بود دين خود را در صحنه سياست نيز به تشيع ادا كرد.

پذيرفتن مقام شيخ الاسلامي از سوي شيخ حر به ماجراي سفرش به اصفهان باز مي گردد كه او از طرف علامه مجلسي به ديدار كاخ شاه رفته بود. شيخ حر در مجلس شاه سليمان بدون اجازه از شاه در بالاي مجلس نزد شاه نشست به طوري كه بين او و شاه يك متكا بيش نبود. شاه پس از نشستن رو به شيخ كرد و گفت: به من گفته اند تو از علماي جليل و بزرگ عرب محمد بن حسن بن حر عاملي هستي حال به من بگو فاصله ميان حر و خر چقدر است؟ شيخ بي درنگ (به شوخي) گفت: يك متكا. كه شاه از شجاعت و حاضر جوابي شيخ يكه خورد.

وفات در شب عروج اميرمؤمنان(ع)

پس از يك عمر خدمت به اسلام و تشيع شيخ ما در بيست و يكم ماه رمضان، شب قدر و شب قرآن، شب شهادت مولي الموحدين اميرمؤمنان، نداي حق را لبيك گفته و جان به جانافرين تسليم نمود.

"شيخ در ميان اشك عزاداران در بيست و يكم ماه رمضان 1104 تشييع و برادر علامه‌اش شيخ احمد بر او نماز گزارد. پس از آن، جسم مطهر شيخ بر دستان هزاران شيعه دلباخته و روزه دار به سمت حرم مطهر امام رضا(ع) كه او سال ها در كنار ضريحش به درس و بحث و تهجد و عبادت مي‌پرداخت، تشييع گرديد و در حرم آن حضرت به خاك سپرده شد.

.........................

منابع اصلي مورد استفاده:

امل الامل ـ الذريعة ـ شهيدان راه فضيلت ـ روضات الجنات ـ رياض العلماء.

سايت ابنا