آيا كمك خواستن از غير خدا شرك است؟

از ديدگاه عقل و در منطق وحي، تمام انسان‌ها بلكه همه پديده‌هاي جهان، همان‌گونه كه در پيدايش خود به خدا محتاجند، در تأثيربخشي خويش نيز بدو نياز دارند.
قرآن كريم در اين زمينه مي‌فرمايد:

«يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَي اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ؛ اي مردم، شما به خدا احتياج داريد و او بي‌نياز و ستوده است.»[1]

و در جاي ديگر، همه پيروزي‌ها را در انحصار پروردگار جهانيان دانسته و مي‌فرمايد:

«وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِندِ اللّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ؛ نصرت و ياري، تنها از جانب خداي عزيز و حكيم است.»[2]

بر اساس اين اصل مسلم اسلام، ما مسلمانان در هر نماز خود، اين آيه شريفه را زمزمه مي‌كنيم:

«إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ؛ تنها تو را مي‌پرستيم و از تو كمك مي‌جوييم».[3]

اينك براي روشن شدن پاسخ سؤال فوق، مي‌گوييم:

ياري جستن از غير خدا، به دو صورت متصور است:

1- صورت اول آن است كه به گونه‌اي از ا نسان يا پديده ديگري استمداد نماييم كه ا و را در اصل هستي يا عملكرد خويش، مستقل دانسته و در ياري رساندن، بي‌نياز از خدا بپنداريم.

شكي نيست كه اين گونه استمداد از غير خدا، شرك محض است كه قرآن كريم در آيه ذيل، بي‌پايگي آن را رقم مي‌زند.

«قُلْ مَن ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُم مِّنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا؛ بگو اگر خدا در باره شما اراده عذاب نمايد، كيست كه شما را از او در ا مان بدارد؟ و يا اگر اراده رحمت فرمايد، (كيست كه از آن پيشگيري نمايد) و آنان براي خود، ولي و ياوري نمي‌يابند.»[4]

2- روش ديگر آن است كه به هنگام ياري جستن از انساني ديگر، او را آفريده و نيازمند به خدا بدانيم كه از خود،‌استقلالي ندارد و تأثير بخشي وي نيز از جانب خداي بزرگ، به منظور حل بعضي از مشكلات بندگان، به وي عطا گرديده است.

بر اساس اين طرز تفكر، موردي كه از وي ياري مي‌طلبيم، حكم واسطه را دارد كه پروردگار بزرگ او را «وسيله» برآوردن برخي نيازها قرار داده است. اين‌گونه كمك‌خواهي، در واقع استعانت از خداوند است زيرا او است كه به اين وسايل و اسباب، هستي بخشيده و سرانجام آنان را در برآوردن نيازهاي ديگران، تأثير و توان عطا فرموده است. اصولاً زندگي افراد بشر بر مبناي اين استعانت از اسباب و مسببات، پايه‌ريزي شده است،‌ بطوري كه بدون كمك گرفتن از آن‌ها، زندگي انسان، دچار آشفتگي مي‌گردد. در اينجا نيز اگر با اين ديد به آن‌ها بنگريم كه عوامل تحقق ياري خدا هستند كه هم اصل هستي آن‌ها از خدا است و هم تأثير بخشي آن‌ها از جانب او است، اين كمك گرفتن، با توحيد و يكتاپرستي هيچ برخوردي ندارد.

اگر كشاورزي موحد و خداشناس، از عواملي؛ مانند زمين و آب و هوا و آفتاب كمك مي‌گيرد و مي‌تواند دانه‌ها را پرورش داده و به بار بنشاند در واقع از خدا استمداد مي‌جويد؛ زيرا ا و است كه به اين عوامل و ابزار، نيرو و استعداد بخشيده است.

روشن است كه اين استعانت، با روح توحيد و يگانه پرستي سازگاري كامل دارد. بلكه قرآن مجيد ما را به اين گونه ياري جستن از پديده‌هايي (مانند پايداري و نماز) فرمان مي‌دهد آنجا كه مي‌فرمايد:

«وَاسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ؛ از پايداري و نماز، ياري بجوييد.»[5]

روشن است كه صبر و پايداري كار بشر است و ما مأموريم از آن‌ها كمك بگيريم و در عين حال، يك چنين استعانتي، با حصر آن به خدا در آيه«... و اياك نستعين» منافاتي ندارد.


[1] - فاطر، آيه 15.
[2] - آل عمران، آيه 126.
[3] - حمد، آيه 5.
[4] - احزاب، آيه 17.
[5] - مايده، آيه 45.


موسسه بين المللي سبطين