آیات نازله در غدیر خم از دیدگاه مفسران اهل سنت-۲

آیۀ اکمال ؛ بدرقۀ واقعۀ غدیر

 

دومین آیه ای که در غدیر نازل شد آیۀ اکمال است. بنابر بیشتر روایات شیعی وبرخی روایات اهل سنت، پس از واقعه غدیر نازل شد: الْیَوْمَ یَیِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ (۳ مایده) یعنی: «امروز کافران از (زوال) آیین شما مایوس شدند، بنا بر این از آنها نترسید و از (مخالفت) من بترسید، امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تکمیل نمودم و اسلام را به عنوان آیین شما پذیرفتم».

 

منظور از"الیوم"(امروز) که در دو جمله بالا تکرار شده چه روزی است؟

 

جای شک نیست که چنین روزی باید روز بسیار مهمی در تاریخ زندگی پیامبر ص باشد، نه یک روز ساده و عادی و معمولی، زیرا این همه اهمیت برای یک روز عادی معنی ندارد.برای توضیح آیه دو نکته را توجه نمایید:

 

الف ـ چهار ویژگی مهم آن روز

 

۱. روز یأس ونا امیدی کافران از نابودی اسلام، زیرا جملۀ «الْیَوْمَ یَیِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ » مربوط به «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» است، نه مربوط به جملات قبل و بعد آن، که در باره احکام گوشتها است.

 

۲. روز اکمال دین.

 

۳. روز اتمام نعمت الهی بر مردم.

 

۴. روزی که اسلام به عنوان دین کامل، مورد پسند خدا قرار گرفته است.

 

می پرسیم کدام روز است که این چهار جهت در آن جمع شده: هم کافران در آن مایوس شده‏اند، و هم دین کامل شده، و هم نعمت خدا تام گشته، و هم خداوند آیین اسلام را به عنوان آیین مردم جهان پذیرفته است؟

 

ب ـ فرق اکمال و اتمام

 

«راغب» در مفردات می‏نویسد: تمام الشیء: به نهایت رسیدن چیزی به گونه ای که نیازی به خارج از وجود خود نداشته باشد که به چیزی خارج از خود نیازمند است مانند عدد یا شب تام، یا در قرآن آمده است : وتمت کلمة ربک - والله متم نوره ـ وأتممناها بعشر ـ فتم میقات ربه.

 

و کمال الشیء: حصول غرض از آن چیز است چنان که فرمود: والوالدات یرضعن أولادهن حولین کاملین ، یعنی مادران دوسال کامل فرزندان خود شیر دهند زیرا با این کار کودک به نهایت رشد شیرخوارگی خود می رسد و غرض از شیردادن حاصل می‏شود، یا تلک عشرة کاملة: این کار ـ سه روز روزۀ در حج و هفت روز در وطن ـ ده روز کامل است و کفارۀ قربانی با آن ادا می‏شود.

 

محقق لغوی «علامه مصطفوی» می‏گوید: مادۀ تمام غالبا درکمّیّات، ومادۀ کمال در کیفیّات بکار می رود. با این فرق که تمام در جایی است که اجزاء اصلی ساختمان شیی فراهم باشد ولی کمال در آنجا است که علاوه برآن شیی دارای خصوصیاتی باشد که بر حسن وجلای آن بیفزاید در آیه الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی- کمال به دین، و تمام به نعمت تعلق گرفته است زیرا دین پس از بیان احکام ومعارف وآداب آن تمام و با اعلام ولایت و تعیین خلیفه کامل شد تا مرجع مردم پس از پیامبر باشد. پس دین قبل از اعلام ولایت تام بود ولی کامل وزیبا نبود چنانکه نعمت هایی که حیات مادی انسان متقوم به آن بود وجود داشت با ولایت که حیات معنوی انسان است تام شد .[۱]

 

پس ازاین دو نکته می پرسیم آیا منظور از (الیوم) روزی است که احکام آیات قبل درباره گوشت‏های حلال و حرام نازل شده؟ قطعاً چنین نیست، زیرا نزول این احکام واجد این همه اهمیت نیست نه باعث تکمیل دین شود و سبب حرام باشد آنها حساسیتی روی آن ندارند.

 

آیا مراد روز فتح مکه است -چنان که بعضی احتمال داده‏اند- با اینکه تاریخ نزول این سوره مدتها بعد از فتح مکه بوده است؟! آیا منظور روز نزول آیات سوره برایت است که آنهم مدتها قبل از نزول این سوره بوده است؟! هیچ یک از ااحتمالات با محتوای این موافقت ندارد.

 

تنها روزی که چهار عنوان ذکر شده در آیه «أَکْمَلْتُ»، «أَتْمَمْتُ»، «رَضِیتُ»، «یَیِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا» با آن منطبق است. روز غدیر خم است که خداوند فرمان نصب حضرت علی را به جانشینی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله صادر کرد،

 

امّا یأس کفّار، به خاطر آن بود که وقتی آنان از تهمت و جنگ و سوء قصد بر ضد پیامبر، نتیجه ای نگرفتند، تنها امید آنها مرگ پیامبر ـ صلی اللَّه علیه و آله ـ بود و با نصب علیّ بن ابی‏طالب ـ علیهما السلام ـ همه فهمیدند که با مرگ حضرت دین او محو نمی‏شود، زیرا شخصی چون علیّ بن ابی طالب ـ علیهما السلام ـ جانشین پیامبر ـ صلی اللَّه علیه و آله ـ و رهبر امّت اسلام خواهد بود که مانند نفس آن حضرت است. اینجا بود که همۀ کفّار مأیوس شدند.

 

امّا کمال دین، به خاطر آن است که اگر مقرّرات و قوانین کامل وضع شود، لکن برای امّت و جامعه، رهبری معصوم و کامل تعیین نشود، مقرّرات اجرا نمی شود

 

امّا اتمام نعمت، به خاطر آن است که بزرگ‏ترین نعمت یک جامعه نعمت رهبری است، اگر پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله از دنیا برود و مردم را بی‏سرپرست بگذارد، کاری کرده که یک چوپان نسبت به گله نمی‏کند. ولی با تعیین رهبر الهی نعمت تمام می‏شود.

 

امّا رضایت خداوند، برای آن است که هر گاه قانون کامل و مجری عادل الاهی بهم گره بخورد شریعت الاهی اجرا شده و رضایت پروردگار حاصل می‏شود.

 

اگر هر یک از اکمال دین، اتمام نعمت، رضایت حقّ و یأس کفّار به تنهایی در روزی اتفاق افتد، کافی است که آن روز از أیّام اللّه باشد. تا چه رسد به روزی مثل غدیر، که همه‏ی این ویژگی‏ها را یک جا دارد. به همین دلیل در روایات اهل بیت علیهم السلام عید غدیر، بزرگ‏ترین عید به شمار آمده است و مردم به بزرگداشت آن فرا خوانده شدند.

 

 

 

 

 

 

[۱] - التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ماده تم و کمل

 

[۲] - صحیح البخاری ح رقم ۷۲۶۸-

 

[۳] - اسباب النزول واحدی س مایده /۳.

 

[۴] -الدر المنثور ذیل آیه.

 

[۵] - اصول کافی ج /۲ /۵۱ ح ۶ شرح مصطفوی.

 

[۶] - تفسیر عیاشی ذیل آیۀ ۳ مایده.

 

[۷] - شواهد التنزیل لقواعد التفضیل ۱ / ۲۰۷.

 

[۸] - تاریخ بغداد للخطیب البغدادی ج ۳ ص ۴۹۸۰ ذکر من اسمه خالد، و الدر المنثور فی تفسیر القران لجلال الدین السیوطی الشافعی ج ۲ ص ۲۵۹ ط ۱ بمصر.

 

افزون بر مصدر فوق این روایت در مصادر زیر نیز آمده است:-تاریخ دمشق لابن عساکر الشافعی ترجمة الامام علی بن أبی طالب: ۲/۷۵ ح۵۷۵ و۵۷۶ و۵۷۷ و۵۸۵ ط۱ بیروت.

 

و شواهد التنزیل للحسکانی الحنفی: ۱/۱۵۷ ح۲۱۱ و۲۱۲ و۲۱۳ و۲۱۴ و۲۱۵ و۲۵۰ ط۱ بیروت از ابو هریره و با سه سند دیگر ا ز ابوسعید خدری.

 

و -مناقب علی بن أبی طالب لابن المغازلی الشافعی: ۱۹ ح۲۴ ط۱ طهران، تاریخ بغداد للخطیب البغدادی: ۸/۲۹۰ ط السعادة بمصر،

 

- و الدر المنثور فی تفسیر القرآن لجلال الدین السیوطی الشافعی: ۲/۲۵۹ ط۱ بمصر. ذیل تفسیر آیۀ ۳ مایده

 

[۹] - البدایه و النهایه ۵ / ۲۱۴.

 

[۱۰] - نفحات الازهار فی خلاصه عبقات الانوار ۸ ۲۶۹.

 

[۱۱] -ـ «سنن‌ ابن‌ ماجه‌» طبع‌ دار إحیاء الکتب‌ العربیّة‌ ج‌ ۱، ص‌ ۵۵۱ باب‌ صیام‌ العشر، و «احیاء العلوم.

 

[۱۲] - «الغدیر» ج‌ ۱، ص‌ ۴۰۷ از طبرانی‌ در «أوسط‌».

 

[۱۳] - «سیرۀ حلبیّه‌» ج‌ ۱، ص‌ ۲۷۲ از دَمیاطی‌ در سیره‌اش‌.

 

[۱۴] - مسند احمد در مواضع و به بیانهای مختلف و السنن الکبری – النسایی ج ۲ / ۱۳۱ و۱۳۲.

 

[۱۵] - تفسیر ابن کثیر مایده آیه ۴ ۲/۱۴ ط۱ بمصر و: ۳/۲۸۱ ط بولاق ابن کثیر می گوید در این اسناده أبو هارون العبدی است که شیعی متروک است، و لی همان را عطیة العوفی روایت کرده و طبرانی در الأوسط برقم (۳۷۳۷) وحدیث أبی هریرة را در الأوسط برقم (۳۷۳۸) آنرا روایت نموده است!!

 

در این قضاوت متعصبانه وی راوی را تنها به جرم تشیع یعنی نقل همین گونه روایات تضعیف نموده است. ببینید آقایان چگونه روایتی که موافق میل آنان نیست رد می کنند.

 

[۱۶] - المناقب للخوارزمی الحنفی ۱ /۱۱۷ تذکرة الخواص للسبط بن الجوزی الحنفی: ۳۰ ط الحیدریة وص۱۸ ط آخر کتاب مایةمنقبة لابن شاذان ۲۵ / نظیره فی کنزالعمال (۲) ۱۲۷ / ۱۵

 

[۱۷] - اصول کافی ۱ / ۴۲۹.

 

[۱۸] - الکافی ۸ / ۳۸ خطبة لامیر المؤمنین (علیه السلام) خطبة الوسیلة

 

[۱۹] - تفسیر برهان و نور الثقلین و قمی ذیل آیۀ ۳ / مایده.

 

[۲۰] - احتجاج طبرسی ج ۱ / ۶۶ از امام صادق (ع) و روضه الواعظین ابن فتال نیشابوری ۸۹ از امام باقر (ع) هر دو بخشی از حدیث مفصلی که حضرت ضمن آن خطبۀ غدیریه را نقل می کند.

 

[۲۱] - تفسیر القرآن العظیم المؤلف: ۳ / ۲۸ أبو الفداء إسماعیل بن عمر بن کثیر القرشی الدمشقی [ ۷۰۰ -۷۷۴ هـ ]: دار طیبة للنشر و التوزیع.

 

[۲۲] - تفسیر القرآن العظیم المؤلف: ۳ / ۲۸

 

[۲۳] - البدایه و النهایه ۲ /۲۶۰ و سیره ابن کثیر ۱ /۱۹۸.

 

[۲۴] -تاریخ الاسلام ذهبی ۱ / ۱۶۰.

 

[۲۵] - مجمع الزواید (۱/۱۹۶).

 

[۲۶] - تهذیب الکمال ج ۱۵ / ۴۹۴ ط م الرساله بیروت. و تهذیب التهذیب عسقلانی ج۵۱ / ۳۳۱ط دار الفکر بیروت و تذکره الحفاظ ج ۱ / ۲۳۷

 

[۲۷] - تفسیر مفاتیح الغیب، ذیل مایده / ۳.

 

[۲۸] ـ الدر المنثور، و تفسیر جامع البیان ، ذیل آیه.

 

[۲۹] - روح المعانی / ذیل آیۀ ۳ مایده .

 

[۳۰] - روح المعانی ذیل آیه.

 

[۳۱] - تفسیر فتح القدیر، ذیل آیه.

 

[۳۲] - الاتقان ۱ /۶۲ نوع ۲۷ و البرهان زرکشی ۱ /۲۹.

 

[۳۳] - لباب النزول سیوطی ۱ /۵.

 

[۳۴] - تفسیر المنار

حجت الاسلام والمسلمین ابوالقاسم صلواتی گلستانی
 



ابنا