امام رضا (ع) در یک نگاه

تبار والای امام

امام علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن حسین بن علی بن ابی‏طالب ـ علیهم السلام ـ هشتمین ائمه اهل بیت(ع) است.

پدر امام

پدر ایشان موسی بن جعفر(ع) است که به سبب عبادت و اجتهاد به "عبد صالح" ملقب شده است(1). حضرت موسی بن جعفر(ع) فرزندان زیادی داشتند، اما از بین همه این فرزندان، حضرت رضا(ع) را به عنوان امام بعد از خویش معرفی نمودند تا هدایت امت بوسیله ایشان ادامه یابد.

مادر امام

مادر ارجمند ایشان کنیزی از اصلیت مغربی بود که توسط «حمیده خاتون» مادر امام کاظم(ع) خریداری شده بود. نام او را طاهره، نجمه، ارونی، تکتم، مرسیله، پیمانه، ام البیت، صقر و شقراء النبویه آورده‏اند(2). او زنی فاضله بود که در عقل، دین و تعظیم نمودن مولای خود حمیده خاتون سخت می‏کوشید؛ به صورتی که تا حمیده مالک او بود به احترام وی پیش او ننشست. حمیده به فرزند خود امام موسی کاظم(ع) گفت: «ای فرزندم! تکتم کنیزی است که من تا به حال بهتر از او ندیده‏ام و شبهه ندارم که اگر نسلی از برای او باشد، بزودی خدا آن را ظاهر کند. من او را به تو بخشیدم، پس سفارش کن به او نیکی کنند».

وی زنی شایسته و خردمند بود که تاریخ او را در خردمندی از برجسته‏ترین بانوان ذکر کرده است(3) این بانوی گرانقدر متدین، اهل عبادت، مؤدب و از شایسته‏ترین زنان محسوب می‏شد(4) و چون حضرت رضا(ع) از او متولد شد، آن جناب اسم او را طاهره نامید(5).

ولادت امام

در تعیین ولادت امام علی بن موسی الرضا(علیه السلام) روایات مختلفی است. دو تاریخ قوی‏تر است:

1. سال 148 هـ.ق: محدثانی مانند شیخ کلینی(6)، شیخ مفید(7) و شیخ طبری(8) بر این عقیده‏اند بر  اساس این قول ولادت حضرت همزمان با سال شهادت حضرت صادق(علیه السلام) می‏باشد.

2. سال 153 هـ.ق: محدثانی مانند شیخ صدوق(9) و ابی الحسن الاربلی(10) که طبق این قول ولادت امام هشتم پنج سال بعد از شهادت امام صادق بوده است در روز ولادت امام رضا(علیه السلام) نیز اختلاف است، اما آنچه مشهور است روز یازدهم ذی‏القعده در شهر مدینه(11) می‏باشد ولی عده‏ای یازدهم ذی‏الحجه(12) یا یازدهم ربیع‏الاول(13) را نقل کرده‏اند.

شهادت امام

امام رضا (ع) در سال 203 هجری در سن 47 سالگی در شهر طوس در قریه‏ای که آن را "سناباد" می‏گفتند به دست مأمون عباسی به شهادت رسید(14). سناباد اینک به برگت امام (ع) شهری بزرگ به نام "مشهد مقدس" است.

نام و القاب امام

نام شریف ایشان "علی" بود.

القاب آن حضرت عبارت بود از: رضا، صابر، رضی و وضی که مشهور‏ترین آنها همان "رضا" است. در کتاب عیون: رضا، صادق، صابر، فاضل، قرة اعین المؤمنین و غیظ الملحدین به عنوان القاب ایشان آمده است.(15).

کنیه‏ی معروفش « ابوالحسن» است. ابن شهر آشوب در این زمینه می‏نویسد: « کنیه حضرت در میان مردم "ابوالحسن" و در میان خواص‌ "ابو علی" بوده است(16).

فرزندان امام

در شماره و تعداد فرزندان امام نیز اختلاف است ؛ گروهی آنها را پنج تن پسر و یک دختر نوشته‏اند به نام‏های محمد قانع، حسن بن جعفر، ابراهیم، حسین و عایشه. اما شیخ مفید(17) بر این باور است که امام هشتم را فرزندی جز امام محمد جواد(ع) نبوده است و ابن شهر آشوب(18).

طبرسی در اعلام الوری(19) نیز بر همین اعتقاد می‏باشند و امام در کتاب العدد القویه تعداد فرزندان آن حضرت دو فرزند پسر به نام‏های محمد و موسی، ذکر شده است(20). آنچه در کتاب قرب الاسناد آمده است، این قول را تقویت می‏کند، و آن این است که بزنطی به امام هشتم(علیه السلام) عرض کرد، چند سال پیش پرسیدم که جانشین شما کیست؟ فرمودید فرزندم، و در آن روز فرند نداشتید، اکنون خداوند به شما در فرزند عطا فرموده است، کدام یک از این دو جانشین شماست(21)؟

اشاره و نص بر امامت امام

محمد بن اسحاق بن عمار گوید: به ابوالحسن اول گفتم: «مرا به کسی راهنمایی نکنی که دین خود را از او دریافت کنم؟» فرمود: «این پسر من علی است. براستی پدر من دست مرا گرفت و مرا سر قبر رسول خدا(ص) برد و فرمود: پسر جانم خدای عزوجل فرماید: "براستی من در زمین خلیفه‏ای مقرر سازم" و محققاً چون خدا عزوجل چیزی فرماید بدان وفاکند».(22)

و در کتاب عیون اخبار الرضا آمده است: از «عبدالرحمن بن حجاج» مروی است که گفت: «موسی بن جعفر(علیه السلام) فرزند خود علی را وصی کرد و آن را نوشت، و  شصت نفر مرد از اعیان اهل مدینه را بر آن نوشته گواه کرد».(24)

ـــــــــــــــــــــــــــ

پی‏نوشت‏ها :

1. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد ، ج 13، ص 27.

2. آل محمد منتهی الآمال، شیخ عباس قمی، ج 2، ص 358 – به نقل از عیون اخبار الرضا، صدوق، ص15.

3. عیون اخبار الرضا، شیخ صدوق، ص 14.

4. همان، ص 303.

5. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری با علام الهدی، قم، آل البیت، چاپ اول، 1417ق، ص 302.

6. بحار الانوار، ج 49، ص 2 – به نقل از الکافی ج1، ص486.

7. ارشاد ج2، ص348.

8. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری با علام الهدی، ص 313.

9. عیون اخبار الرضا، شیخ عباس قمی، ص17 – ترجمه: آقانجفی اصفهانی.(قم، بکا، چاپ اول، 1385).

10. کشف الغمه، ج3، ص336.

11. عیون اخبار الرضا، ص17 – منتهی الامال، ج2، ص358 (شیخ عباس قمی، قم، انتشارات وحدت بخش، چاپ دوم،1386)

12. اربلی، کشف الغمه، ج3، ص336 و بحار الانوار، ج 49، ص.2

13. عیون اخبار الرضا، ص17 مترجم: آقا نجفی اصفهانی(قم، بکاء، چاپ اول، 1385).

14. کشف الغمه، ج3، ص465 – عیون اخبار الرضا، ص17 – ارشاد/ مفید/ ج2، ص348 – بحار الانوار، ج49، ص3.

15. کتاب 14 نور پاک، عقیقی بخشایشی، ج2، ص1272 – کشف الغمه، ج3، ص75 – بحار الانوار، ج49، ص8.

16. ابن ثمر آشوب الروی مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، تحقیق یوسف اشجاعی، ج4، ص396 (قم، ذوی‏القربی، 1427ق)

17. ارشاد، شیخ مفید، قم، کتاده.

18. مناقب‌ آل ابی طالب، ابن ثمر آشوب، تصحیح هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات علامه، بی‏تا، ج4، ص367.

19. اعلام الوری، طبرسی، تصحیح علی اکبر غفاری، بیروت، دارالهجره، 399 هـ.ق، ص329.

20. العدد القویه، ابن مطهر حلی، تحقیق مهدی رجایی (قم، انتشارات کتابخانه آیة اله مرعشی، چاپ اول، 1408هـ. ق، ص294).

21. قرب الاناد، حمیری (قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، 1413 هـ.ق، ص376.

22. ترجمه اصول کافی، کلینی، مترجم: محمد باقر کمره‏ای، ج2، ص477 (قم، انتشارات اسوه، چاپ سوم 1375هـ.ش) ارشاد مقید ترجمه رسولی محلاتی، ج2، ص239)

23. ترجمه اصول کافی، ج 2، ص477- 505 و ارشاد مفید، قم، ترجمه رسولی، ج2، ص239، و عیون اخبار الرضا، ص19-

24. عیون اخبار الرضا، صدوق، ص25، ترجمه نجفی اصفهانی، قم، نشربکاء، چاپ اول، 1385.