علامه محمد باقر مجلسی (مجلسی بزرگ)-2

علامه محمد باقر مجلسى در سال 1037 هجرى قمری در اصفهان به دنیا آمد. جد بزرگوارش ابونعیم اصفهانی صاحب کتاب "حلیة الاولیاء" و پدرش مولا محمدتقى مجلسى از شاگردان بزرگ شیخ بهایى و از علمای معروف اصفهان بود.

مقام علمی

محمدباقر از همان کـودکـى زیر نظر پدر علامه‏اش مشغول تحصیل علوم دینیه شد و با استعداد و پشتکاری که داشت در مـدت کوتاهى مراحل گوناگون علمـى را طى کرد.

مرحوم علامه مجلسی از محضر بزرگانی همچون پدرش در علوم نقلى و آقا حسین خوانسارى در علوم عقلى استفاده برد. همچنین نزد اساتید معروفی چون وحید بهبهانى، علامه بحرالعلوم و شیخ انصارى نیز کسب فیض کرد و ملقب به لقب "علامه" شد. همچنین مجلسی، از طرف مولا محمد صالح مازندرانى، ملا محسن فیض کاشانى، سیدعلى خان مدنى و شیخ حرّ عاملى اجازه نقل حدیث گرفت.

علامه در علوم مختلفی مثل تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه دارای رای و نظر بود و در علوم دیگر نیز مثل فلسفه، منطق، ریاضیات، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب، نجوم و علوم غریبه نیز شخصیت معتبری شناخته می‏شد. 

علامه مجلسی بعد از تحصیلات حوزوی رایج به تحقیق در اخبار اهل بیت(ع) پرداخت و با استفاده از نفوذ معنوی و قدرت سلطان زمانش یعنی شاه سلیمان صفوی به جمع آوری کتابهای مربوط ،از هر مرز و بومی  همت گمارد، و با این امکانات و اطلاعات وسیع  و با کمک شاگردانش بنای عظیم کتاب "بحار الانوار" را پایه گذاری کرد و احادیث اهل بیت(ع) را از هر گوشه و کنار که به دست می‏آمد، ثبت و ضبط می‏کرد.

آثار و تالیفات

علامه مجلسـى در عمر هفتاد و سه ‏ساله‏اش بیش از سیصد جلد کتاب به زبان فارسى و عربى نگاشته است.

مهمترین کتب فارسی ایشان عبارتند از: حق الیقین در اعتقادات، زاد المعاد در اعمال و ادعیه ماهها، تحفة الزائر در زیارات، عین الحیاة در اخلاق، حلیلة‏ المتقین در آداب و احکام، حیاة القلوب در تاریخ پیامبران و جلاءالعیون در تاریخ امامان(ع).

اما برخی از کتابهایی که ایشان به زبان عربی نگاشته‏اند  عبارتند از: مرآة العقول شرح کافى ثقة الاسلام کلینى، ملاذ الأخیار شرح تهذیب شیخ طوسى، الفرائد الطریفة شرح صحیفه سجادیه، شرح أربعین حدیث، صراط النجاة، الوجیزه فی الرجال، الفوائد الطریقه فی شرح الصحیفه السجادیه، رساله الاوزان، المسائل الهندیه، رساله اعتقادات، رساله فی الشکوک، مقیاس المصابیح، ربیع الاساییع، رساله فی جفر و بسیاری کتب دیگر.

بحار الانوار

اما مهمترین کتاب مرحوم مجلسی کتاب عظیم "بحارالانوار" می‏باشد. بحارالانوار یک مجموعه بزرگ روایى و تاریخى در 110 جلد است که در ضمن آن تفسیر بسیارى از آیات قرآن کریم نیز آمده است. بحارالأنوار در واقع دایرة المعارف علوم شیعى است که هیچ محققى از مراجعه به آن بى نیاز نیست.

برخی خصوصیات این کتاب گرانسنگ عبارتست از اینکه:

مولف در هر عنوان ابتدا آیات مربوط به آن، سپس تفسیر آنها را بیان مى کند، سپس روایات مربوطه را نقل کرده و پس از آن معضلات و مشکلات روایات را توضیح مى دهد.
علّامه مجلسى در این اثر روایات صحیح، حسن، موثق و ضعیف را گردآورى نموده و در مواردی به عدم وثوق خود به برخی روایات اشاره می‏کند.

نویسنده در تألیف بحارالأنوار کوشیده است که از کتب اربعه (کافی، تهذیب، من لایحضره الفقیه و استبصار) همچنین صحیفه سجّادیه نقل حدیث نشود و علت این امر هم این است که مرحوم مجلسی نخواسته اقبال عمومى به این کتب ارزشمند به واسطه کتاب خود کم شود.

مولف در تألیف کتابش از بیش از حدود شش‏صد اثر شیعه و اهل سنّت استفاده کرده است.

اما ترتیب موضوعات کتاب بحارالانوار به این گونه است: عقل و علم و جهل، توحید، عدل، معاد، احتجاجات و مناظرات، قصص انبیا، تاریخ و سیره پیامبر اکرم(ص)، امامت، فتنه‏ها و غصب خلافت، تاریخ و احوال ائمّه اطهار(ع) ، جهان خلقت، مکارم اخلاق، آداب و سنن و موضوعات فقهى.

شاگردان

مرحوم مجلسی در طول مدت عمر بابرکتش شاگردان بسیاری را تعلیم داد به طوری که برخی تعدادشان را بیش از یک‏هزار نفر می‏دانند. برخی از آن بزرگان عبارتند از:

سید نعمت اللّه جزائرى، جعفر بن عبد اللّه کمره اى اصفهانى، زین العابدین بن شیخ حرّ عاملى، سلیمان بن عبد الله ماحوزى بحرانى، شیخ عبد الرزاق گیلانى، عبد الرضا کاشانى، محمد باقر بیابانکى، میرزا عبد الله افندى، سید على خان مدنى شیخ حرّ عاملى، ملا سیمامحمد بن اسماعیل فسایى شیرازى، محمد بن حسن فاضل هندى و بسیاری از بزرگان دیگر.

مقام معنوی

مرحوم علامه محمدباقر مجلسی از نظر مقام معنوی نیز مانند مقام علمی‏اش دارای مراتب بسیار بالایی بود. برخی از خصوصیات اخلاقی این استاد بزرگ را در اینجا متذکر می‏شویم: یکی از خصوصیاتی که شاگرد ایشان مرحوم جزایری نقل می‏کند این است که ایشان همواره یاد خداوند تعالی بود و تمام اعمالش را با قصد قربت انجام مى‏داد.

همچنین علامه مجلسی به زیارت ائمه اطهار(ع) اهمیت فراوان مى‏داد و با وجود مشکلات بسیار چندین بار به سفر حج و زیارت ائمه عراق، بقیع و مشهد مقدس نائل شد و هر بار مدتى طولانى در جوار آن بزرگواران اقامت کرد.

یکی از خصوصیات ایشان تواضعش بود. علامه هیچگاه به مقام اجتماعى و بالا و پایین بودن موقعیت یا سنّ افراد نگاه نمى‏کرد.

وفات

علامه محمد باقر مجلسـى سرانجام در سن هفتاد و سه سالگی در بیست و هفتم رمضان سال 1111 هجری قمری در اصفهان از دنیا رفت و بدن پاک و مطهرش در مسجد جامع اصفهان در کنار مزار پدر علامه‏اش مرحوم محمدتقی مجلسی به خاک سپرده شد.

منابع:

ــ گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی، تهران، کتاب‏فروشی اسلامیه.

ــ ریاض العلماء، عبدالله افندی اصفهانی، قم، کتابخانة آیت‎الله مرعشی.

ــ ریحانة الادب، محمدعلی مدرس تبریزی، تهران، چاپخانه شفق.

نویسنده: سیدمحمد ناظم‏زاده‏ قمی