با توجه به پايه گذاري نهضت علمي جهان اسلام از دوران زندگاني امام باقر (عليه السلام) كه در دوره امام صادق (عليه السلام) به اوج رشد و بالندگي رسيد و به مناسبت فرا رسيدن سالروز شهادت امام باقر (عليه السلام) با حجت الاسلام سيد صمصام الدين قوامي نظريه پرداز اقتصاد و رييس بنياد فقهي مديريت اسلامي در خصوص توليد علم در دوره حيات امام باقر (عليه السلام) به گفتگو نشسته ايم كه مشروح آن در ذيل مي آيد:

نهضت علمي كه امام باقر (عليه السلام) راه اندازي كردند چه ويژگي هايي داشت و آيا در اين نهضت رويكردي خاص نسبت به توليد علوم انساني اسلامي وجود داشت يا خير

پيامبر (صي الله عليه و آله) به هر امامي يك ماموريت داده است و براي امام باقر (عليه السلام) ماموريت پژوهشگري را انتخاب كردند. بر طبق روايات پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) در مورد امام باقر (عليه السلام) يبقر العلم بقرا (باقرالعلوم شكافنده علم) را ذكر كرده اند.

شكافت علم پديده تحليل و توليد است همينطور كه زمين را شخم مي زنند و تخم مي پاشند و آن تخم جوانه مي زند علم هم زميني است كه بايد شخم زده شده و بذري كاشته شود تا علم توليد شود.

توليد علم از همين يبقر العلم ريشه مي گيرد در زيارت ها مي گوبيم"باقرالعلم بعد النبيين"يعني بعد از پيامبر ما (صلي الله عليه وآله وسلم) اولين كسي كه باقر است و آيين پيامبران مخصوصا محمد (صلي الله عليه وآله وسلم) را ميشكافد امام پنجم (عليه السلام) هستند. امام (عليه السلام) انسان زنده و واحد است و در هر برهه اي يك كار مي كند در يك برهه دعا مي كند در يك برهه مي جنگد در يك زمان پژوهش مي كند و ... اما همه امامان (عليه السلام) تمامي اين توان ها را همزمان داشتند وليكن هر دوره اي متناسب با شرايط زمان به كارگيري يكي از اين امور اقتضا مي كرد.

قدرت علمي يكي از انواع اقتدارها است شخصيت علمي امام باقر (عليه السلام) تا حدي والا و برجسته بود كه دانشمندان نزد ايشان احساس كوچكي و حقارت مي كردند و اين در روايات اشاره شده است. از جمله:"عبدالله بن عطأ"كه يكي از شخصيت هاي برجسته و دانشمندان بزرگ عصر امام (عليه السلام) بود مي‏ گويد:"من هرگز دانشمندان اسلام را در هيچ محفل و مجمعي به اندازه محفل محمد بن علي (عليه السلام) از نظر علمي حقير و كوچك نديدم. من"حكم بن عتيبه"را كه در علم و فقه مشهور آفاق بود ديدم كه در خدمت محمد باقر (عليه السلام) مانند كودكي در برابر استاد عالي مقام زانوي ادب بر زمين زده شيفته و مجذوب كلام و شخصيت او گرديده بود. (سبط ابنالجوزي تذكره الخواص نجف منشورات المطبعه الحيدرية 1383 ص 337)

با توجه به آنكه رويكرد امام باقر (ع فرهنگي و فكري بود نحوه مواجهه ايشان با جريان هاي انحرافي چگونه بود و چطور درباره كج روي آنها روشنگري مي كردند

در زمان ايشان چهار انحراف اساسي عقيدتي اخلاقي سياسي و اقتصادي در جامعه رخ داده بود كه دين پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) را تهديد مي كرد. با اينكه امام حسين (عليه السلام) اصل دين را حفظ كرده بود و حكومت امويان در حال فروپاشي بود) وظيفه امام معصوم اين است كه با منكرات مبارزه كند امام باقر (عليه السلام) نيز با توليد علم و شيوه هاي ديگر اين وظيفه خطير را انجام مي دادند.

چطور اين اتفاق رخ داد

امام باقر (عليه السلام) توليد علم چهارگانه اي داشتند. خود به خود اين انحرافات باعث مي شد افرادي كه تك تك و چهره به چهره در محضر امام (عليه السلام) حاضر مي شدند و حضرت (عليه السلام) آنان را هدايت مي كردند. ايشان گاهي با مسيحيان زنديقان (كساني كه معاد را قبول نداشتند و مادي گرا بودند) معتزله جبريه غلات و... مناظره مي كردند.

مبارزه با اين نوع انحراف علم كلام را توليد مي كند. رشد علم كلام ناشي از برخورد زنده و جدي امام باقر (عليه السلام) با اين گروه است. همچنين در اخلاق مشكلات عديده وجود داشت به طوري كه وقتي مسلمانان كشوري را فتح مي كردند كنيزها و خواننده ها و فرهنگ آنها (از جمله مشورهاي ايران و روم) به جامعه اسلامي وارد مي شد و دربارها پُرشده بود از لهو و لعب و شراب و فساد از سوي ديگر قدرت اسلام كه زياد مي شد به انحرافات و كبر و غرور سياست مدارها و صاحبان قدرت مي افزود.

در مجموع آن اخلاق جامعه نبوي منحرف شده بود. همزمان با اين رويدادها امام (عليه السلام) موعظه مي فرمودند و مردم را به تعامل و اعتدال وا مي داشتند. در سياست امام (عليه السلام) شايسته سالاري را تذكر مي دادند و مي گفتند حاكمان كنوني غاصب اند و رهبر جامعه اسلامي بايد از طرف خدا و پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلم) مشروعيت داشته و مردم او را به عنوان حاكم شرع بشناسند.

همچنين اينكه كسب قدرت و معيارهاي شايستگي امام و مسلمانان چگونه بايد باشد را تشريح مي كردند و به همين صورت بتدريج علم و فقه سياسي و انديشه و فلسفه اسلامي كه همگي جزو علوم انساني است توليد مي شد.

اما در اقتصاد نيز حاتم بخشي ربا اختلاف طبقاتي و فقر زياد و مانند جريان وال استريت شده بود يك عده سرمايه دار شده بودند و تجملات و دينار و درهم و كاخ ها و سرمايه سالاري سيطره پيدا كرده بود. امام (عليه السلام) در اينجا مكتب اقتصادي اسلام را كه مبتني است بر زهد و توليد و كار كه به عنوان اقتصاد اسلامي آن را مي شناسيم توليد كردند.

بنابراين ايشان مقابل هر نوع انحرافي توليد علم داشتند. امام (عليه السلام) از اين تهديدها فرصت هايي را ايجاد مي كردند و در قبال هر جرياني كه پاسخگو بودند به طور طبيعي علوم توليد مي شد و همزمان نيروي انساني هم تربيت مي شد. ايشان بيش از 247 نخبه تربيت كردند آنها روايات و فرمايشات ايشان را گرفته و ثبت و ضبط مي كردند و توزيع و نشر اين علوم را انجام مي دادند و همه اين امور به پژوهش و توليد علوم انساني اسلامي كمك مي كرد.

بنابراين اگر بگوييم امام باقر(عليه السلام) پژوهشگاهي تاسيس كردند كه امام صادق (عليه السلام) آن را به دانشگاه تبديل كرد سحن گزافي نيست چرا كه وقتي پژوهشي انجام مي شود دانشگاه آنها را ميان دانشجويان دسته بندي و توزيع مي كند.

از سوي ديگر به دليل تغيير رژيم و تصرف حكومت به دست عباسيان فرصتي پيش آمده و مرزها باز شده بود و جوانان و دانشجويان به سراغ امام (عليه السلام) مي آمدند و شبهات خود را رفع مي كردند و همين به توليد علم كمك شاياني مي كرد.

بنابراين امامان معصوم (عليه السلام) هيچ گاه نمي توانستند ساكت بنشينند و براي همين از سوي حكومت وقت مسموم مي شدند يا به شيوه اي ديگر به شهادت مي رسيدند. سيره دشمن همين است كه دانشمندان چه هسته اي و چه غيرهسته اي را ترور كند و امام باقر (عليه السلام) از اين قاعده دشمن جاهل در امان نماندند و به شهادت رسيدند و در قبرستان بقيع كنار مزار پدرشان به خاك سپرده شدند.

با اين توصيف مهمترين ميراث علمي امام باقر (عليه السلام) براي شيعه چه بود

ميراث علمي ايشان بسيار وسيع است در فقه اسلامي بيشترين روايت از سوي ايشان نقل شده لذا شيعه در دانش فقه ابتدا مديون آن حضرت (عليه السلام) است. در زمان ايشان مردم از احكام اسلام كم اطلاع بودند و اين به دليل ناشايستگي حاكمان وسعت حكومت و پراكندگي آن بود و مردم بسياري از مسايل ابتدايي همچون طهارت وضو و ... را نمي دانستند. در زمان امام باقر(عليه السلام) تعميق و پژوهش هاي فراواني انجام شد و بزرگترين خدمتي كه ايشان به جامعه اسلامي كردند باز گذاشتن راه اجتهاد بود.
شيعه نيوز