شيخ مفيد

زندگي‏نامه

ابوعبدالله محمد بن محمد بن النعمان ملقب به"شيخ مفيد"و معروف به"ابن معلم"يكي از اكابر فقها و متكلمين شيعه در سده چهارم و پنجم هجري، در يازدهم ذيقعده و در سالروز ميلاد حضرت ‏ثامن الحجج علي بن موسي الرضا(ع) در سال 336 قمري، تقريبا هفت سال پس از غيبت كبري، در منطقه سويقه از توابع عكبري در شمال بغداد ديده به جهان گشود و پس از صرف بيش از هفتاد سال از عمر با بركت خود در راه تبيين مباحث اسلامي، سرانجام در سوم رمضان المبارك سال 413 وفات كرد. و بعد از اينكه سيد مرتضي(ره) بر جسد مطهرش نماز گذارد در خانه اش به خاك سپرده شد و بعد از چند سال پيكر پاكش را كنار مرقد حضرت امام موسي كاظم(ع) انتقال دادند.

شيخ مفيد(ره) در رشته هاي مختلف تلاش فراوان به خرج داد و نزديك به دويست اثر كه مي توان گفت دايره المعارفي از تشيع را در خود دارند، تاليف كرد. نجاشي كه يكي از شاگردان بزرگ مكتب اوست، يكصد و هفتاد جلد كتاب از تاليفات شيخ را ذكر كرده است و به طور كلي آثار وي را در سه دسته فقه، علوم قرآني و علم كلام و عقايد طبقه بندي كرده است. از جمله كتابهاي مهم ايشان عبارت است از: المقنعه (يك دوره كامل فقه)، الاعلام (شرح احكام مورد اتفاق شيعه)، المسايل الصاغيه(رد اتهامات بر شيعه)، امالي(حاوي احاديثي از معصومين در دويست مبحث)، ارشاد(تاريخ ايمه)، افصاح (فلسفه امامت و رهبري)، نكت الاعتقاديه (اصول دين)، اصول فقه، عيون، محاسن و....

اين نوشتار بر آن است كه ديدگاه بزرگان و دانشمندان مسلمان و غير مسلمان راجع به شيخ مفيد(ره) را مورد بررسي قرار داده تا خوانندگان نيز به عظمت علمي و معنوي آن عالم عامل پي ببرند.

دانشمندان شيعه و شيخ مفيد

شيخ‌ طوسي‌ دررجال خود مي‏نويسد:"محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان‌، دانشمندي‌ بزرگ‌ و موثق‌ است‌."و همچنين در كتاب فهرست اينگونه مي‏گويد:"محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان‌ ابوعبدالله‌ مفيد معروف‌ به‌"ابن‌ معلم"از متكلمان‌ طايفه‌ اماميه‌ است‌. در زمان‌ او رياست‌ علمي‌ و ديني‌ شيعه‌ به‌ وي‌ منتهي‌ گشت‌. در علم‌ فقه‌ و كلام‌ بر هر كس‌ مقدم‌، فكرش‌ عالي‌، ذهنش‌ دقيق‌، و دانشمندي‌ حاضرجواب‌ بود. نزديك‌ به‌ دويست‌ جلد كتاب‌ بزرگ‌ و كوچك‌ دارد و فهرست‌ كتابهايش‌ مشهور است‌."

نجاشي‌ شاگرد نامي‌ ديگرش‌ در رجال خود پس‌ از ذكر نام‌ و نسب‌ او تا «يعرب‌ بن‌ قحطان‌» جد نژاد عرب‌ مي‌نويسد:"استاد ما رضي‌الله‌ عنه‌ است‌. جايگاه‌ والاي‌ او در فقه‌ و كلام‌ و روايت‌ و وثاقت‌ و دانش‌ مشهورتر از آنست‌ كه‌ وصف‌ شود."

ابن‌ شهر آشوب‌ از وي‌ چنين‌ ياد مي‌كند:"شيخ‌ مفيد، ابوعبداله‌ محمد بن‌ نعمان‌ حارثي‌ بغدادي‌ عكبري‌... شاگرد ابوجعفر ابن‌ قولويه‌، و ابوالقاسم‌ علي‌ بن‌ محمد رفاء، و علي‌ بن‌ ابي‌الجيش‌ بلخي‌ بود. حضرت‌ صاحب‌الزمان‌ او را مقلب‌ به‌"شيخ‌ مفيد"نمود."

علامه‌ حلي‌ نيز اينگونه مي‌نويسد:"محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان‌ مكنّي‌ به‌"ابوعبدالله"و ملقب‌ به‌"مفيد"است‌. مفيد معروف‌ به‌"ابن‌المعلم"بود و از بزرگترين‌ مشايخ‌ شيعه‌ و رييس‌ و استاد آنهاست‌. كليه‌ دانشمندان‌ ما كه‌ بعد از وي‌ آمده‌اند از دانش‌ او استفاده‌ نموده‌اند. فضل‌ و دانش‌ او در فقه‌ و كلام‌ و حديث‌ مشهورتر از آن‌ است‌ كه‌ به‌ وصف‌ آيد. او موثق‌ترين‌ و داناترين‌ علماي‌ عصر خود بود. رياست‌ علمي‌ و ديني‌ طايفه‌ شيعه‌ اماميه‌ در زمان‌ او به‌ وي‌ منتهي‌ گشت‌."

شهيد قاضي‌ نورالله‌ شوشتري‌ در كتاب‌ فارسي‌ خود"مجالس‌المومنين‌"سخن‌ مفصل‌ خود پيرامون‌ شخصيت‌ او را بدين‌گونه‌ آغاز مي‌كند:"... افادت‌ پناهي‌ كه‌ عقل‌ مستفاد از قوت‌ قدسيه‌ او مستفيد، و فكر فلك‌پيماي‌ او با ملا اعلي‌ در گفت‌وشنيد بود. مجتهدي‌ قدسي‌ضمير، و متكلمي‌ نحرير، شاهبازي‌ تيزآهنگ‌، و بديهه‌پردازي‌ فيروزچنگ‌، اشاعره‌ از سطوت‌ مناظره‌ او در كنج‌ اعتدال‌، و حال‌ ارباب‌ اعتزال‌ از دهشت‌ مباحثه‌ او مانند."

علامه بحر العلوم نيز مي گويد: "«محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان‌ ابوعبدالله‌ مفيد، استاد استادان‌ بزرگ‌ و رييس‌ روساي‌ ملت‌ اسلام‌، گشاينده‌ درهاي‌ تحقيق‌ با اقامه‌ دليل‌ و برهان‌ با بيان‌ روشن‌ خويش‌، سركوبگر فرقه‌هاي‌ گمراه‌، دانشمندي‌ كه‌ تمامي‌ جهات‌ فضل‌ و دانش‌ در وي‌ گرد آمده‌ و رياست‌ علمي‌ و ديني‌ به‌ او منتهي‌ گشته‌ بود."

خلاصه كليه‌ دانشمندان‌ بر مقام‌ عالي‌ وي‌ در دانش‌ و فضل‌ و فقه‌ و عدالت‌ و وثاقت‌ و جلالت‌ قدرش‌ اتفاق‌نظر دارند. او داراي‌ خوبيها و فضايل‌ فراوان از جمله تيزبيني، هوش‌، حاضرجوابي و توثيق بوده است.

دانشمندان اهل سنت و شيخ مفيد

ابن‌ نديم‌ كه‌ از معاصران‌ شيخ‌ مفيد بوده‌ و مانند او در بغداد ميزيسته‌ در فهرست‌ خود نوشته‌ است‌:"ابن‌ المعلم‌، ابوعبدالله رياست‌ متكلمين‌ شيعه‌ در عصر ما به‌ وي‌ رسيده‌ است‌. او در علم‌ كلام‌ (عقايد و مذاهب‌) به‌ روش‌ مذهب‌ شيعه‌ بر همه‌ كس‌ پيشي‌ دارد. دانشمندي‌ باهوش‌ و بافر است‌. من‌ او را ديده‌ام‌، دانشمندي‌ عاليقدر است‌...."

در جاي‌ ديگر مي‌نويسد:"ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان‌، رياست‌ وي‌ بر اصحاب‌ خود از شيعه‌ اماميه‌ در فقه‌ و كلام‌ و آثار، در زمان‌ ما به‌ وي‌ منتهي‌ گشته‌ است‌. ولادت‌ او در سال‌ 338 هجري‌ روي‌ داده‌ است‌."

ابن‌ جوزي‌ دانشمند مشهور كه‌ او نيز هم‌عصر شيخ‌ مفيد بوده‌ در وقايع‌ سال‌ 413 قمري مي‌نويسد:"محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان‌ ابوعبدالله‌ معروف‌ به‌ ابن‌ معلم‌، پيشواي‌ شيعه‌ اماميه‌ و دانشمند آنها بود، و كتابها بر اساس‌ مذهب‌ آنان‌ تصنيف‌ كرده‌ است‌. سيدمرتضي‌ از جمله‌ شاگردان‌ اوست‌. ابن‌ معلم‌ مجلس‌ مناظره‌اي‌ در خانه‌اش‌ منعقد ساخته‌ بود كه‌ در آن‌ عموم‌ دانشمندان‌ گرد مي‌آمدند، او در نزد امراي‌ اطراف‌ كه‌ متمايل‌ به‌ مذهب‌ وي‌ بودند، مقامي‌ عالي‌ داشت‌. در ماه‌ رمضان‌ اين سال‌ وفات‌ يافت‌. سيدمرتضي‌ او را مرثيه‌ گفت‌."

شيخ‌ عبدالله‌ يافعي‌ در"مرآت‌الجنان‌"ضمن‌ وقايع‌ سال‌ 413 و دانشمنداني‌ كه‌ در آن‌ سال‌ درگذشته‌اند مي‌نويسد:"در اين‌ سال‌ وفات‌ يافت‌ دانشمند شيعه‌ و پيشواي‌ رافضه‌ صاحب‌ تصانيف‌ بسيار، رييس‌ آنها معروف‌ به‌"مفيد و ابن‌معلم‌"وي‌ در كلام‌ و فقه‌ و جدل‌ استاد فرزانه‌ بود. او در دولت‌"آل‌ بويه‌"با طرفداران‌ هر مسلك‌ و عقيده‌اي‌ با جلالت‌ و عظمت‌ مناظره‌ مي‌كرد."

ابن‌ ابي‌طي‌ مي‌گويد:"وي‌ از مستمندان‌ دستگيري‌ بسيار مي‌كرد، فروتني‌ و خشوع‌ وي‌ زياد، و نماز و روزه‌اش‌ فراوان‌، و لباسش‌ زبر بود. گاهي‌ عضدالدوله نيز‌ شيخ‌ مفيد را زيارت‌ مي‌كرد. مفيد شيخي‌ متوسط ‌القامه‌، لاغر اندام‌ و گندم‌گون‌ بود. هفتاد و شش‌ سال‌ زندگي‌ كرد. بيش‌ از دويست‌ كتاب‌ تصنيف‌ كرده‌ است‌. ماجراي‌ جنازه‌ او مشهور است‌. زيرا هشتاد هزار نفر از رافضيان‌ و شيعيان‌ او را تشييع‌ كردند. خدا اهل‌ تسنن‌ را از شرّ او آسوده‌ گردانيد! وفات‌ او در ماه‌ رمضان‌ اتفاق‌ افتاد."

ابن‌ حجر عسقلاني نيز مي نويسد:"دانشمند بزرگ‌ رافضه‌ (شيعه‌) ابوعبدالله‌ بن‌ معلم‌، صاحب‌ تصانيف‌ بديع‌ است‌ كه‌ دويست‌ كتاب‌ مي‌باشد. او به‌ خاطر عضدالدوله‌ قدرتي‌ بزرگ‌ داشت‌. هشتاد هزار رافضي‌ (شيعه‌) جنازه‌ او را تشييع‌ كردند. در سال‌ 413 وفات‌ يافت‌. خطيب‌ بغدادي‌ نوشته‌ است‌"مفيد"كتابهاي‌ بسياري‌ در گمراهي‌ شيعه‌! و دفاع‌ از اعتقاد آنها و نكوهش‌ از صحابه‌ و تابعين‌ و ايمه‌ دين‌ و مجتهدين‌ نوشته‌ است. او با كتابها و نظرياتش‌ بسياري‌ را گمراه‌ ساخت‌! تا اين‌ كه‌ خداوند اهل‌ تسنن‌ را با مرگ‌ وي‌ آسوده‌ گردانيد."سپس‌ ابن‌ حجر مي‌گويد:"مفيد بسيار پارسا و فروتن‌ و پاسدار علم‌ بود. گروهي‌ از دانشمندان‌ از محضرش‌ برخاستند، و در بزرگداشت‌ مكتب‌ تشيع‌ جايگاهي‌ عالي‌ يافت‌، تا جايي‌ كه‌ گفته‌اند او بر هر دانشمند بلندقدري‌ منت‌ دارد. پدرش‌ در"واسط‌"معلم‌ بود، و مفيد در آنجا متولد گرديد. بعضي‌ هم‌ گفته‌اند در"عكبرا"متولد شده‌ است‌."مي گويند عضدالدوله‌ براي‌ ملاقات‌ او به‌ خانه‌اش‌ مي‌رفت‌ و هرگاه‌ بيمار مي‌شد به‌ عيادتش‌ مي‌شتافت‌. شريف‌ ابويعلي‌ جعفري‌ داماد مفيد گفته‌ است‌:"مفيد جز اندكي‌ از شب‌ را نمي‌خوابيد. سپس‌ برمي‌خاست‌ و به‌ نماز مي‌ايستاد، يا مطالعه‌ مي‌كرد، يا مشغول‌ تلاوت‌ قرآن‌ مي‌گشت‌."

دانشمندان غير مسلمان و شيخ مفيد

به طور اجمال نظرياتي كه خاورشناسان درباره شيخ مفيد ارايه كرده اند عبارت است از:

1 – شيخ مفيد، بزرگترين رهبر شيعه در عصر خود بوده است. 2 – كلام و عقايد شيعه در عصر شيخ مفيد تدوين و بيان شد. 3 – شيخ مفيد، نماينده گرايش عقلي در مذهب شيعه اثنا عشري مي باشد. 4 – شيخ مفيد تحت تاثير معتزله و مقابله با او بوده است. 5 – مفيد، الهام بخش علماي شيعه پس از خود بوده است.

در اينجا به چند نمونه از نقل قولهاي دانشمندان غير مسلمان درباره شيخ مفيد(ره) اشاره اي خواهيم داشت:

دايرة المعارف اسلام

اين دايرة المعارف در شهر ليدن در هلند به چاپ رسيده و هدف عمده آن شناخت اسلام براي مقابله با خطر هجوم تركهاي مسلمان به اروپا بود. در اين دايره المعارف آمده است:

"مفيد ابو عبد الله محمد بن محمد بن نعمان حارثي"ابن معلم"نيز خوانده مي شود، يكي از علماي اثناعشريه در بغداد در زمان حكومت آل بويه در اواخر سال 333 يا 338 قمري متولد شد و نسب او به يك خاندان قرشي مي رسيد و چنانكه لقب دوم او نشان مي دهد به خاطر دانش خود محترم بود لقب او نشانه آن است كه وي استادي گرديد كه همه علماي قرون بعدي از او بهره مند گشتند او در مسايل سياسي كمتر فعال بود ولي مولف برجسته اي به شمار مي آمد. رساله او اغلب در پاسخ سوالاتي است كه از موصل، جرجان، دينور، رقه، خوارزم و مصر به او رسيده است. مفيد رساله هايي نيز بر رد جعفر بن حرب، ابن كلاب، كرابيسي، معتزله، زيديه، پيروان حلاج، حنابله، جاحظ و عثمانيه نوشت. شمار تاليفات او تقريبا به دويست اثر مي رسد. گذشته از آنها كه در كتابخانه هاي اروپا نگهداري مي شود، آثار مخطوطي نيز در كتابخانه هاي شيعه وجود دارد. در ميان آنها رساله هايي در فقه و اصول مانند اجماع و فروع مثلا احكام ارث و حج و نيز در مفاهيم فلسفي مثل غيب گويي، صفت حادثيت و... وجود دارد. او بيشتربه مسايل تشيع مي پرداخت و چنانكه عناوين برخي از كتابهاي وي و تاثيرش بر مولفين بعدي نشان مي دهد مسايل نبوت مانند مساله عاطفي"ايمان ابوطالب"براي شيعه،"امامت علي (ع) و برتري امامان بر فرشتگان"را مورد بررسي قرار داد. مفيد طبعا به مسايل ويژه اثنا عشريه مانند غيبت امام، تحريم ذبيحه اهل كتاب نير پرداخته است. او همچنين مناسك ويژه اي براي زايرا ن اماكن مقدسه شيعه نوشته است."

آنا كيس لمبتون

اين نويسنده انگليسي مدتي در ايران بوده و در مسيوليتهاي گوناگون از جمله وابسته مطبوعاتي سفارت انگليس در ايران به كار مشغول بوده و يك بار نيز توسط محمدرضا شاه از ايران اخراج گشته است. ايشان در مطالعات ايران شناسي استاد و داراي تاليفاتي نيز مي باشد.

خانم لمبتون با سيري كه در كتاب"اوايل المقالات"شيخ مفيد داشته است، عقيده عصمت ايمه و لزوم آن و نيز اسامي ايمه تا امام دوازدهم و ديدگاه هاي مختلفي درباره امامت در زمان شيخ مفيد را نقل مي كند و سپس به بررسي نظريه لطف از ديدگاه شيعه و نيز نقش فقها در هدايت و اداره حكومتهاي شيعي مي پردازد. و خلاصه شيخ مفيد را يكي از برجسته ترين فقها و متكلمان شيعه و در رديف علماي طراز اول شيعه در قرن چهارم و پنجم مي شناسد.

مارتين مكدرموت

اين نويسنده بريتانيايي در سال 1971 ميلادي در آمريكا تحقيقات خود درباره نظريات كلامي شيخ مفيد به پايان رسانده و در كتابي منتشر ساخته است كه در زبان فارسي به نام"انديشه هاي كلامي شيخ مفيد" ترجمه شده است.

اين نويسنده درباره شيخ مفيد مي نويسد:"شيخ مفيد در زمان خود يكي از بزرگترين علماي شيعه دوازده امامي به شمار مي رفت و مذهب معتزله با او تقابل داشت... و اين درست واضح مي كند كه او با يكي از معتزلين به نام"عبد الجبار"كه همزمان وي بوده است، اختلاف راي داشت، و مقام عالي شيخ مفيد در علم كلام نزد شيعه بعد از مقارنت كردن با استاد خود ابن بابويه قمي و شاگردش سيد مرتضي معلوم خواهد شد."

بطرس البستاني

اين نويسنده مسيحي لبناني در كتاب دايرة المعارف خود مي نويسد:"ابن المعلم، عبارت است از ابو عبدالله محمد بن نعمان بغدادي كه او را شيخ مفيد مي نامند. در دولت آل بويه مقامي والا داشت و عضد الدوله براي ديدار او به خانه اش مي آمد. وي هفتاد و شش سال زندگي كرد و نوشته هاي فراواني دارد. او بسيار متواضع و اهل عبادت بود و به هنگام وفاتش حدود هشتاد هزار نفر از شيعيان او را تشييع كردند."

دومينيك سوردل

اين نويسنده طي مقاله اي تحقيقات خود را درباره شيخ مفيد نوشته است. كه اين نوشتار يكي از بلندترين مقالات از نوع خود مي باشد و در هشتاد صفحه به زبان فرانسه ديدگاه شيخ مفيد درباره اماميه را مورد بررسي قرار داده است.

منابع تحقيق:

دايرة المعارف الاسلام.

كيهان انديشه، شماره چهل و ششم.

معالم العلماء، ابن شهر آشوب، تهران، فردين.

مجالس المؤمنين، نورالله شوشتري، تهران، اسلاميه

نويسنده: سيد محمد ناظم زاده قمي

سايت ابنا