ملامحسن فيض كاشاني

فقيه، متكلم، محدث، مفسر، فيلسوف و استاد اخلاق محمد فيض كاشاني، مشهور به ملامحسن فيض كاشاني، فرزند رضي الدين شاه مرتضي، در چهاردهم صفر سال 1007 هجري قمري در كاشان به دنيا آمد.

تحصيلات

ملا محسن در دو سالگي پدر خود را از دست داد و دايي و عمويش تربيت او را به عهده گرفتند. ايشان مقدمات علوم را تا سن بلوغ در كاشان و در نزد عمو و دايي اش فراگرفت.

بيست ساله بود كه براي ادامه تحصيل به اصفهان مهاجرت كرد و از اساتيد برجسته آن ديار كسب فيض نمود. از جمله اساتيد اين عالم بزرگ عبارتند از: ملا محمد تقي مجلسي، شيخ بهايي، ميرداماد، ميرفندرسكي و ملاصدرا.

سپس ملا محسن براي كسب علم از سيد ماجد بحراني به شيراز كوچ كرد و مدت دو سال به تكميل علم حديث و روايت پرداخت و بار ديگر به اصفهان بازگشت.

بعد از آن براي انجام فريضه حج به مكه مشرف شده و در آنجا به ملاقات شيخ محمد زين‏الدين عاملي رفته و از آن بزرگوار نيز كسب فيض نمود.

پس از مراجعت از مكه، وقتي ملاصدرا از شيراز به شهر مقدس قم مهاجرت كرد و در روستاي كهك اقامت گزيد، ملامحسن و ملا عبدالرزاق لاهيجي نيز به آنجا رفته و مدت هشت سال مونس تنهايي او بودند. و در همين دوران بود كه ملاصدرا دو دختر فاضل و عالم خود را به دو شاگردش ملامحسن و ملا عبدالرزاق تزويج كرد.

سپس ملامحسن فيض كاشاني همراه ملاصدرا به شيراز رفته و بعد از دو سال به كاشان بازگشت و به امر تدريس، تعليم، تبليغ و ترويج و تأليف و تصنيف مشغول گرديد.

تأليفات:

بنابر آنچه نقل شده مرحوم فيض كاشاني نزديك به دويست جلد كتاب ارزشمند در علوم و فنون مختلف تأليف كرده است. برخي از تاليفات اين مرد بزرگ عبارتند از:

تفسير صافي، تفسير اصفي، تفسير مصفي، الوافي، الشافي، النوادر، المحجه البيضاء، مفاتيح الشرايع، اصول المعارف، اصول العقايد، علم اليقين، الحق اليقين، عين اليقين، الحق المبين، الجبر و الاختيار، ضياء القلب، الفت نامه، زاد السالك، شرح الصدر، گلزار قدس، آب زلال، دهر آشوب، شوق المهدي، شوق العشق،ديوان قصايد و بسياري كتب ديگر.

شاگردان:

ملا محسن كاشاني در دوران زندگي پربار خود شاگردان فراواني را تقديم جهان تشيع كرد. از جمله آن بزرگواران عبارتند از: علَم الهدي فرزند خود فيض كاشاني، معين الدين فرزند ديگر فيض، عبدالغفوربرادر فيض كاشاني، شاه مرتضي دوم پسر برادر فيض كاشاني، ضياء الدين محمد، ملا شاه فضل الله، ملا محمد باقر مجلسي، سيد نعمت الله جزايري، قاضي سعيد قمي، ملا محمد صادق خضري، شمس الدين محمد قمي، شيخ محمد محسن عرفان شيرازي و بسياري از علماي ديگر.

اخلاق فيض

ملا محسن همواره داراي منشي بلند بود و از عناوين و القاب گريزان، از به دست آوردن شهرت و قدرت با وجود امكانات خودداري مي‌كرد. جناب استاد انساني گوشه‌گير بود تا بيشتر به علوم باطني و دانش و تفكر برسد.

ايشان از رفتن به مهماني و مجالست با اصحاب و انصار حكومت فاصله مي‌گرفت و در جستجوي اهل كمال و كاوشهاي علمي مسافرتهاي زياد مي‏كرد.

ملامحسن فيض كاشاني، در بيان آراء و نظريات خود صريح بوده و از رياء و تظاهر و تملق پرهيز مي‌كرد و نارضايتي خود را از هرگونه بي‌بندباري، تظاهرات صوفيانه، تقدس خشك، ابراز مي‌نمود.

در راه اعتلاي كلمه حق و عقايد راستين شيعه هيچ ترسي و هراسي به خود راه نداده و آرزوي او اين بوده است كه مسلمانان همه سرزمينها بدور از تفرقه و پراكندگي همزيستي داشته باشند.

كلام فيض در سلوك

محافظت بر نمازهاي يوميه: گزاردن آن در اول وقت به جماعت و سنن و آداب؛ پس اگر بي‏علتي و عذري از اول وقت تأخير كند، يا به جماعت حاضر نشود، يا سنتي از سُنن، يا ادبي از آداب آن را فرو گذارد از سلوك راه بيرون رفته و با ساير عوام كه در بيابان جهالت و ضلالت سرگردان مي‏چرند و از راه و مقصد بي‏خبرند و ايشان را هرگز ترّقي نيست، مساوي است.

محافظت بر نماز جمعه، عيد فطر، عيد قربان و آيات: با اجتماع شرايط و اگر سه جمعه متوالي ترك نماز كند بي‏علّتي، دل او زنگ گيرد به حيثيتي كه قابل اصلاح نباشد.

محافظت بر نمازهاي مستحبي: كه 34 ركعت است كه ترك آن را معصيت شمرده‏اند الا چهار ركعت از نافله‏ عصر و دو ركعت از نافله مغرب و نافله عشا كه ترك آن بي‏عذري نيز جايز است.

محافظت بر روزه ماه رمضان: چنانچه زبان را از لغو و غيبت و دروغ و دشنام و نحو آن و ساير اعضا را از ظلم و خيانت و چيزهايي كه روزه را باطل مي‏كند و از حرام و شبهه بيشتر حفظ و نگهداري كند كه در ساير ايام مي‏كرد.

وفات

سرانجام ملا محسن فيض كاشاني در سن 84 سالگي، در بيست و دوم ربيع‏الثاني سال 1091 هجري قمري در شهر كاشان از دنيا رفت و در قبرستاني كه در زمان حياتش زمين آن را خريداري و وقف نموده بود، به خاك سپرده شد.

منابع
گنجينه، شماره ششم.
ريحانة الادب، محمدعلي مدرس تبريزي، تهران، چاپخانه شفق.
ده رساله فيض كاشاني، اصفهان، مركز تحقيقات علمي و ديني اميرالمؤمنين

نويسنده: سيد محمد ناظم‏زاده قمي

سايت ابنا