آشنايي با بزرگان: شيخ طوسي

شيخ ابوجعفر محمد بن حسن ‏بن علي ‏بن حسن طوسي، معروف به شيخ الطايفه، شيخ اعظم و شيخ طوسي در ماه مبارك رمضان سال 385 قمري در جوار مرقد حضرت امام علي بن موسي الرضا(ع) در طوس به دنيا آمد. دوران كودكي و جواني و تحصيلات مقدماتي را در زادگاه خود يعني طوس سپري كرد.

هجرت به بغداد

شيخ طوسي در بيست و سه سالگي به منظور استفاده از محضر استادان بزرگ آن دوره همانند شيخ مفيد و سيد مرتضي، طوس را به مقصد بغداد ترك كرد. او در مدت پنج سالي كه افتخار شاگردي شيخ را داشت، مورد توجه استاد قرار گرفت. پس از رحلت‏شيخ مفيد، در سال 413 قمري، شيخ طوسي در محضر درس برجسته‏ترين شاگرد شيخ مفيد، يعني سيد مرتضي كه رياست علمي و زعامت ديني شيعه به وي منتقل شده بود، حاضر گرديد.وي از آن زمان تا سال 436 قمري يعني حدود 23 سال، از دانش بيكران سيد مرتضي، در علومي چون كلام، تفسير، لغت و علوم ادبي، فقه، اصول فقه و... بهره برد.

با توجه به نبوغ فكري و استعداد شگفت مرحوم شيخ طوسي و تلاش و كوشش فراوان، ايشان توانست مدارج علمي عصر خود را يكي پس از ديگري پشت سر نهاده و در دوران جواني به درجه اجتهاد برسد. او در اندك زمان، به يكي از اركان حوزه درسي شهر بغداد تبديل شد و بعد از اساتيد به‏نام خود، يعني شيخ مفيد و سيدمرتضي، يكه‏تاز ميدان علم و عمل گرديد. عظمت و مقام علمي كم‏نظير شيخ طوسي باعث شد تا مدت طولاني، فقهاي شيعه را تحت‏تأثير ديدگاه‏هاي خود قرار دهد. آنان تا يكصد سال بعد از وفات شيخ، مقلّد ايشان بودند و بر اساس نظرات او فتوا مي‏دادند.

هجرت به نجف

در نيمه اول قرن پنجم قمري، طغرل بيك سلجوقي كه سني متعصبي بود، تصميم گرفت‏ بغداد را اشغال و خاندان آل بويه را منقرض سازد. طغرل بيك تا سال 449 چندين بار كتاب‏هاي شيخ طوسي را در ملا عام سوزاند. اين نابساماني‏ها و آزار و اذيت‏شيعه باعث گرديد كه حوزه و مجامع علمي شيعه در بغداد از هم بپاشد و اين مساله سبب هجرت شيخ به نجف اشرف گرديد.

نجف در آن زمان محله بسيار كوچكي بود كه عده‏اي از زوار حرم مطهر علوي در آن جا زندگي مي‏كردند. ورود شيخ به نجف، زمينه ساز هجرت شاگردان وي و علماي اسلام به اين شهر گرديد. وي پايان عمر شريف خود در نجف، زندگي كرد و آثار علمي گرانبهايي از خود به يادگار گذاشت.

اساتيد و شاگردان

اساتيد شيخ طوسي بسيارند، و برخي تا سي و هفت نفر ذكر كرده‏اند كه مهمترين اساتيد ايشان عبارتند از:

ابن الحاشر، ابن عبدون، ابن صلت اهوازي، ابن الغضايري، شيخ مفيد، سيد مرتضي، ابن صفار، ابوطالب بن غرور و قاضي ابوطيب حويري.

اما شاگردان اين دانشمند بزرگ نيز زياد مي‏باشند، كه برخي از آنها را ذكر مي‏كنيم: شهيد شيخ محمّد ابن فتال نيشابوري ، شيخ حسن بن حسين بن بابويه قمّي، شيخ حسين بن فتح واعظ جرجاني، شيخ حسن بن مظفّر حمداني، شيخ حسن بن مهدي سليقي، سيد ناصر بن رضا حسيني، شيخ ابو فتح محمّد كراجكي، شيخ محمّد بن علي طبري، شيخ منصور بن حسن آبي، شيخ بو خير بركة اسدي، شيخ سعدالدين ابن برّاج و.... آثار آثار گرانبهاي شيخ طوسي در همه علوم مي‏باشد، حديث، رجال، فقه، اصول، تفسير و... كه فقط به برخي از كتب ايشان اشاره‏اي خواهيم داشت: تهذيب الأحكام، در احاديث فقهي كه از كتب اربعه شيعه است. الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، در احاديث فقهي كه از كتب اربعه محسوب مي‌شود. كتاب الإمالي، كه مطالب جلسات روايي اوست. الابواب معروف به رجال شيخ طوسي‏. الفهرست. اختيار معرفة الرجال، كه شيخ به حذف اشتباهات و اصلاح اصل كتاب رجال كشي‏ اقدام كرد. التبيان في تفسير القرآن. المسايل الدمشقيه في تفسير القرآن. المسايل الرجبيه في تفسير آية من القرآن. النهاية في مجرد الفقه و الفتوي. المبسوط في الفقه. الجمل و العقود في العبادات. الخلاف في الاحكام، كه شيخ در اين كتاب آراء علماي شيعه و مذاهب مختلف اهل سنت را در هر مساله گردآوري كرده‌است. الايجاز في الفرايض. مناسك الحج في مجرد العمل. المسايل الحلبيه في الفقه. المسايل الجنبلاييه في الفقه. المسايل الحايريه في الفقه. مسأله في وجوب الجزيه علي اليهود و المنتمين الي الجبابرة. مسأله في تحريم الفقاع. العدة في الاصول. مسأله في العمل بخبر الواحد و بيان حجية الاخبار. تلخيص الشافعي في الامه. تمهيد الاصول. الاقتصاد الهادي الي طريق الرشاد. المفصح في الامامه. ما يعلل و ما لايعلل. الغيبة، با توجه به نزديكي زمان تولد مرحوم شيخ طوسي به زمان غيبت صغراي حضرت ولي‏عصر(عج)، ايشان درباره شخصيت حضرت و شبهه‏هاي وارده، اين كتاب را نگاشته است. اين كتاب، يكي از محكم‏ترين و استدلالي‏ترين كتاب‏هاي شيعه درباره مسيله غيبت شمرده مي‏شود. مصباح المتهج‍ّد و سلاح المتعب‍ّد. انس الوحيد. هدايه المسترشد و بصيرة المتعبد في الادعيه و العبادات. النهايه، رساله عمليه اوست. عده الاصول، در اصول فقه. تلخيص الشافي، در مباحث مربوط به امامت كه در واقع اين كتاب گزيده كتاب"الشافي"تأليف سيد مرتضي است. از نگاه بزرگان علامه حلّي:"شيخ طوسي، پيشواي دانشمندان شيعه و رييس طايفه اماميه است. او در علوم حديث، رجال، فقه، اصول و كلام صاحب‏نظر بود و تمام فضيلت‏ها به وي منسوب است." علامه بحرالعلوم:"شيخ طوسي، برپا كننده پرچم‏هاي شريعت فقه و پيشواي شيعه بعد از ايمه معصومان و تكيه‏گاه شيعيان در تمام موضوعاتي است كه به مذهب و دين تعلق دارد." نجاشي:"ابوجعفر طوسي، بزرگي از اصحاب ما، ثقه، از شاگردان استاد ما مفيد مي باشد او تاليفاتي دارد يكي از آنها تهذيب الاحكام و آن كتاب بس بزرگي است، و ديگري الاستبصار و...." خواجه نصيرالدين طوسي در مورد عشق و علاقه زياد مرحوم شيخ طوسي به فراگيري علم و دانش مي‏نويسد:"شب‏ها را بيدار مي‏ماند و سرگرم مطالعه بود. كتاب‏هاي زيادي در كنار خود مي‏گذاشت و هنگامي كه از مطالعه يك نوع از آن خسته مي‏شد، به مطالعه نوع ديگر مي‏پرداخت. او ظرف آبي در كنار خود قرار مي‏داد تا به وسيله آن خواب را از چشمان خود دور كند تا بيشتر مطالعه نمايد. هنگام سحر كه با مطالعه فراوان بعضي از مشكلات علمي را حل مي‏كرد، مي‏گفت: كجايند پادشاهان و فرزندان آنها، تا اين لذت را ببينند." امام خميني نيز در بيان عظمت شيخ طوسي مي‏گويند:"شيخ طوسي در 52 سالگي نيز درس مي‏رفته است، در صورتي كه در سن بيست و سه سالگي برخي از كتابهاي خود را نگاشته است، كتاب تهذيب الاحكام را گويا در همين سن نوشته، او در سن 52 سالگي در حوزه درس مرحوم سيد مرتضي حاضر شده است كه به آن مقام والا دست پيدا كرده است." وفات سرانجام شيخ الطايفه، در هفتاد و شش سالگي در شب 22 محرم سال 460 قمري در نجف اشرف از دنيا رفت. بدن پاك ايشان بنا به وصيت خودش در خانه مسكوني‏اش دفن شد و سپس آن مكان به مسجد تبديل گشت كه هم‏اينك در سمت‏ شمال بقعه علوي، به نام مسجد طوسي معروف است. منابع فقهاي نامدار شيعه، عبدالرحيم عقيقي بخشايشي، قم، كتابخانه عمومي حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي روضات الجنات، مير محمدباقر خوانساري، ترجمه شيخ محمدباقر ساعدي، تهران، نشر اسلاميه. ريحانة الادب، محمد علي مدرس خياباني تبريزي، انتشارات علمي، تهران گلبرگ، شماره هفتاد و دوم. پاسدار اسلام، شماره يكم. ياس، شماره چهاردهم. گردآوري و تنظيم: سيدمحمد ناظم‏زاده قميسايت ابنا