در صدر تاريخ شيعه نمونه‌هاي بسياري از اين پاسداران عقيده شيعه يافت مي‌شوند. ابن نديم كه به روش متكلمين و با روش‌هاي عقلي و نظري با مخالفان استدلال مي‌كرد ابوالحسن علي بن اسماعيل از متكلمين طبقه اول شيعه كه كتاب‌هايي هم در اثبات شيعه مانند «الامامه» و «الاستحقاق» دارد و به‌ويژه هشام به حكم كه در مناظرات مربوط به امامت تخصص كامل داشت. از هشام مناظره‌هاي بسياري باقي مانده كه در كتب روايي و تاريخي آمده است. ابوجعفر محمد بن نعمان مشهور به «مومن الطاق» هم از نخستين متكلمان شيعي و اهل مناظره بوده كه از او نيز كتبي در اثبات وصايت اميرالمومنين علي (عليه‌السلام) در كتب رجالي نام برده شده است. يونس بن عبدالرحمان قمي ابوالحسن كوفي زرارة بن اعين ابان بن تغلب ابوالصباح عبدي ابوابراهيم ثقفي صاحب الغارات فضل بن شاذان فرزدق كميت بن زياد دعبل و عده‌اي ديگر كه در زمره فلاسفه راويان حديث متكلمان و شاعران شيعه مي‌باشند هم در پاسداري از مباني تشيع اقدامات بزرگي كرده‌اند. به مناسبت وفات آيت‌الله سيد مرتضي عسكري در ادامه به ذكر زندگي و آثار برخي از مهمترين علماي شيعه كه بخش اعظمي از فعاليتشان مربوط به حراست از عقايد تشيع بوده است اشاره مي‌كنيم:


عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

* شيخ مفيد

تا «قبل از شيخ مفيد بزرگان مذهب تا مي‌توانستند از نصوص و منقولات پا فراتر نمي‌نهادند و علماي شيعه در اصول و فروع به كلام خدا و سنت نبوي بيشتر استناد مي‌جستند تا به مباني عقلي و فلسفي» [1]اما در اين دوره و به‌ويژه با ظهور شيخ مفيد به«عقل‌گرايي» گسترده‌تر از گذشته توجه شد. شيخ مفيد هم مناظره مي‌كرد و هم كتاب منتشر مي‌ساخت.

از اين رو شيخ مفيد در طول حيات خود مناظرات گوناگوني كرد كه از جمله آن‌ها مي‌توان به مناظره با قاضي عبدالجبار معتزلي قاضي ابوبكر اشعري باقلاني علي بن عيسي رماني و ديگر علماي جماعت اشاره كرد. همچنين كتاب‌هايي مانند «تصحيح الاعتقادات» «الجمل» «الاختصاص» و «اوايل المقالات» شيخ مطالب عمده‌اي را درباره دفاع از اعتقادات شيعي و محاجه با مخالفان در بر مي‌گيرد.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

تصوير تزييني است!

شيخ مفيد افزون بر حراست علمي از تشيع رهبر شيعيان هم بود. «در عصر شيخ مفيد كه خود عرب بود شيعيان از آزادي و احترام بيشتري برخوردار گرديدند. وجود فقيه عالي‌مقامي چون شيخ مفيد در ميان آنان اعتبار آن‌ها را بالا برد و بيش از پيش نزد دوست و دشمن بر احترام آنان افزود. شيخ مفيد شيعيان را از پراكندگي نجات داد و اوضاع اسف‌بار آن‌ها را سامان بخشيد تا آن جا كه به اوج عزت رسيدند.» [2]

* علامه ابن مطهر حلي

عالم جليل‌القدر ديگري كه در پاسداري از حريم عقايد شيعه يگانه دوران خود بود علامه ابن مطهر حلي است. او چند نسل پس از شيخ مفيد متولد شد و آثار متعددي در شرح و اثبات اصل امامت از خود به يادگار گذاشت. كتاب‌هايي مانند «نهج الحق و كشف الصدق» «الفين» «الباب الحادي عشر» «منهاج الكرامه»و تعداد ديگري از مصنفات علامه كه درباره مسايل عقيدتي شيعه و پاسخ به شبهات مخالفان نوشته شده است. علماي شيعه بارها بر اين كتاب‌هاي ارزشمند علامه شرح و تعيلقه نوشته‌اند و هنوز هم براي دانشجويان عقيده شيعه مرجع مهم و قابل تاملي به شمار مي‌آيند.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

نمونه دستخط علامه حلي

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

آثار گرانسنگ علامه در زمينه امامت

تاثير علامه حلي در فضاي علمي زمانه‌اش به‌گونه‌اي بود كه ابن تيميه عالم شاذ حنبلي را بر آن داشت كه رديه‌اي بر منهاج الكرامه بنويسد. او در اين رديه كه حاصلش كتاب «منهاج السنه» شد و امروز از كتب مقدس وهابيت عربستان به شمار مي‌آيد از توهين به علامه هم فروگذار نكرد كه علماي اهل سنت را نيز به اعتراض واداشت. [3]همچنين علامه حلي در صورت لزوم به مناظره با علماي جماعت هم مي‌پرداخت و در اين مناظرات همانند آثار قلمي‌اش پوشيده در نزاكت و منطق به بحث مي‌نشست.

* قاضي نورالله شوشتري

قاضي در سال 596 هجري قمري در شوشتر خوزستان دبده به جهان گشود. او با بيست و چهار واسطه به امام سجاد (عليه‌السلام) مي‌رسيد و از طرف مادر به سادات مرعشي منسوب بود. علامه نورالله در خانواده‌اي اهل علم پرورش يافت. علوم اوليه را در ميهن خود آموخت و سپس دانش خود را در مشهد تكميل كرد. در سال 993 هجري قمري به درجه اجتهاد نايل شد.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

آرامگاه قاضي نورالله در هندوستان

علامه نورالله شوشتري در سال 993 براي ترويج و تبليغ مذهب شيعه به هندوستان مهاجرت كرد. در آنجا قاضي به تاييد كتاب تفسير اهل سنت و حاكم سني لاهور پرداخت تا فضاي لازم براي تبليغ و كار خود را فراهم كند. سلطان جلال‌الدين اكبرشاه تيموري سلطان حكومت گوركاني كه از مراتب فضل نورالله شوشتري آگاه شد او ر به مقام قضاوت نصب كرد. با اين وجود برخي متعصبين جماعت هميشه در پي ضربه زدن به او بودند. يكبار حتي به خاطر ذكر لفظ «عليه الصلاة و السلام» پس از نام اميرالمومنين علي (عليه‌السلام) بر قتل وي اجماع كنند. با اين حال قاضي تا پايان حكومت اكبر گوركاني در امان بود.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

سيد شوشتري در دفاع و حراست از عقايد تشيع كتاب معروف «احقاق الحق» را تاليف كرد. اين كتاب پاسخي بود بر كتاب «ابطال الباطل» فضل‌الله روزبهان كه خود اين كتاب رديه‌اي عليه كناب «كشف الحق و نهج الصدق» علامه حلي بود. [4]اما اين كتاب مخفي بود. طبق زندگي‌نامه‌اي كه آيت‌الله مرعشي نجفي پيرامون اين عالم بزرگوار نوشته‌اند «يكي از طلاب سني را به نام اينكه شيعه شده واداشتندكه دايما با قاضي معاشرت كرد تا به حدي كه جلب اطمينان او را نمود و تدريجا يك نسخه از كتاب احقاق الحق را اين طلبه شقي خاين به خط خود استنساخ كرد. و آن را نزد پادشاه [جهانگير گورگاني جانشين اكبرشاه] آورد و او را كاملا غضبناك نمود» و اين مقدمه‌اي شد بر آن كه سرانجام قاضي در راه دفاع از عقايد شيعه به طرز فجيعي به شهادت رسيد. [5]

* سلطان الواعظين

آيت‌الله سيد محمد شيرازي ملقب به سلطان‌الواعظين در ذي‌قعده 1314 هجري قمري متولد شد. اين عالم بزرگ پس از گذراندن تحصيلات در حوزه‌هاي عليمه تهران قم و كربلا در محضر استاداني مانند آيت‌الله سيد ابوالحسن اصفهاني و مرحوم آية‌الله حايري يزدي مشغول تاليف و تبليغ شد. آيت‌الله شيرازي به كشورهاي متعددي سفر كرد و با علماي اديان به مناظره پرداخت. در يكي از اين مناظره‌ها در هند گويا گاندي هم حضور داشته است. [6]

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

اثر مهم و ماندگار ايشان «شب‌هاي پيشاور» است كه نامي آشنا براي اهل مطالعه به شمار مي‌آيد. شب‌هاي پيشاور حاصل مناظره‌هاي گردآوري‌شده سلطان الواعظين با چند تن از علماي اهل سنت پيشاور پاكستان است كه طي ده جلسه از 23 رجب 1345 هجري قمري انجام شد. متن اين جلسات در آغاز در پاورقي جرايد و مطبوعات منتشر شد و سپس با ويرايش شخص آيت‌الله شيرازي به چاپ رسيد. تاليف مرحوم سلطان الواعظين يكي از پرطرفدارترين كتاب‌ها در زمينه دفاع از عقايد شيعه است كه تاكنون به چاپ‌هاي متعددي رسيده و به عربي هم ترجمه شده است.

* علامه محمدرضا مظفر

شيخ محمدرضا مظفر در پنج شعبان سال 1322 قمري در محله‏ «براق» نجف اشرف به دنيا آمد. نامش را به خاطر پدرش كه پيش از تولد او درگذشته بود «محمدرضا» گذاشتند. محمدرضا مظفر با سرپرستي برادر بزرگ‏ترش شيخ عبدالنبي رشد و نمو يافت. خاندان او «آل مظفر» از دودمان‌هاي وجيه و شهره به علم و دانش در نجف بودند. پس از درگذشت شيخ عبدالنبي برادر ديگرش شيخ محمدحسن مظفر سرپرستي خانواده را به عهده گرفت.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

مرحوم مظفر معتقد بود كه بهترين راه نزديكي شيعه و سني افزايش آگاهي‌هاي عمومي و كوشش دانشمندان و قلم‌به‌دست‌هاي بصير و نيك‌خواه شيعه و سني است.او از طرح و اجراي مباحثه‏‌ها و مناظره‏‌هاي مفيد و عالمانه دفاع مي‌كرد و دو طرف را از تعصب‏‌ورزي بي‌جا برحذر مي‌داشت. برپايه همين رويكرد خود علامه مظفر كتابي با عنوان «السقيفه» تاليف كرد كه به دور از تعصب و با بياني كاملا محققانه و خيرخواهانه رويداد سقيفه بني‌ساعده را تحليلي تاريخي مي‌كرد.او در اين كتاب دو عامل «هواي نفس» و «ابهام وقايع تاريخي» را بزرگترين مسبب اشتباه مورخان در تحليل و ارزيابي وقايع تاريخي معرفي كرده است. يكي ديگر از كارهاي قابل ذكر شيخ در اين باره انتشار كتاب «عقايد الاماميه» است كه در نوع خود كم‌نظير و پيشتاز به شمار مي‌آيد.

* علامه محمدحسين آل كاشف‌الغطاء

شيخ محمد حسين كاشف‎الغطاء در سال 1294 هجري قمري در محله عماره نجف ديده به جهان گشود. جد او آيت‌الله شيخ جعفر كاشف‎الغطاء سرشناس‎ترين و پرآوازه‎ترين فرد اين خاندان است و فرزندان و نوادگان وي از دانشمندان و مجتهدان بزرگ عراق بودند. اين عالم ارجمند افزون بر رهبري جمع كثيري از شيعيان و نمايندگي شيعه در مجالس متعدد آثار گرانسنگي هم در دفاع از حريم شيعه تاليف كرد. آن دوران زماني بود كه بسياري از علماي معاصر شيعه به تاليف كتاب‌هايي پرداختند كه ماهيت و حقيقت تشيع و اصول اعتقادي آن را به‌ويژه به پيروان ديگر مذاهب معرفي كند. اما در اين ميان كتاب «اصل‌الشيعة و اصولها» (آيين شيعه و اصول اعتقادي آن) به قلم آيت‌الله محمدحسين الكاشف‌الغطاء تاثير عجيبي بر جهان اسلام گذاشت.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

آيت‌الله مكارم شيرازي كه اين كتاب را ترجمه‌اي روان و خواندني كرده است درباره اين اثر ارزشمند مي‌نويسد: «مرحوم كاشف‌الغطاء اين دانشمند و محقق بزرگ شيعه حقاً دين خود را به ساحت مقدس حضرت جعفربن محمد (عليهما‌السلام) باانتشار كتاب «اصل الشيعه» ادا نمود. او با قلم توانا و موشكاف و پرمغز خود توانست بسياري از پرده‌هاي اوهام را پاره كند و عقايد شيعه را آن‌چنان كه هست به عموم مسلمانان معرفي نمايد تا بدانند شيعه نه بت‌پرست است و نه خارج از دين نه علي (عليه‌السلام) را خدا مي‌داند و نه او را از پيغمبر اسلام (صلي‌الله‌عليه‌وآله) شايسته‌تر مي‌شناسد نه در دين خدا بدعتي گذاشته و نه قرآن را ناقص و تحريف يافته مي‌داند.»

* علامه عبدالحسين اميني

علامه شيخ عبدالحسين اميني در سال 1320 هجري قمري در تبريز زاده شد. تحصلات خود را از مدرسه طالبيه كانون علمي و معرفتي تبريز آغاز كرد و از استادان آن ديار دروس مقدماتي علم دين را آموخت. طبق رسم آن دوران براي تكميل اندوخته‌هاي علمي خود راهي حوزه پررونق نجف اشرف شد. آيات عظام شيخ عبدالكريم يزدي سيد ابوالحسن اصفهاني محمدحسين آل كاشف‌الغطاء و كمپاني از استادان او در حوزه نجف بودند. علامه را به زهد و تقوا و پشتكار عظيمش ستوده‌اند و همه اين‌ها را مي‌توان در تاليف شاهكار عظيم حوزه‌هاي شيعه مجموعه «الغدير» مشاهده كرد.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

الغدير دايرة‌المعارفي است درباره امامت و وصايت اميرالمومنين علي (عليه‌السلام) كه حول محور حديث شريف غدير خم مطرح مي‌شود. علامه در اين كتاب به نقد آثار و اشكالات افرادي مانند ابن تيميه آلوسي قصيمي و رشيدرضا مي‌پردازد. او در جستجوي اسناد حديث غدير كوشش فراواني كرد تا راويان حديث غدير را از ميان صحابه (110 نفر) تابعين (84نفر) پيدا كرد. [7]افزون بر اين علامه در آثار اديبان و تاريخ‌نويسان نيز به جستجوي ردپاي غدير گشت و نشان داد كه نوعي تواتر عمومي درباره اين واقعه و وصايت حضرت علي (عليه‌السلام) وجود دارد. آيت‌الله اميني عمر شريف خود را حقيقتا صرف اين كتاب و دفاع از حريم شيعه كرد براي همين هم امروز هرگاه نامي از دفاع از شيعه و غدير مي‌آيد همه اذهان به سوي اين عالم غيور شيعه متوجه مي‌شود.

* علامه شرف‌الدين عاملي

علامه شرف‌الدين متولد 1290 هجري قمري در كاظمين عراق است. اين عالم جليل القدر در هشت سالگي به همراه پدر راهي لبنان شد و همان جا تحصيل دروس حوزوي را آغاز كرد. در هفده سالگي با دخترعموي خود ازدواج كرد و براي تكميل تحصيلات به عراق رفت. پس از دريافت اجازه اجتهاد در سي و دو سالگي به لبنان بازگشت و در آنجا حوزه علميه‌اي تاسيس كرد. مدتي نگذشت كه مردم لبنان دريافتند داراي رهبري واقعي و راهنمايي حقيقي شده‌اند.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

سيد اهل مبارزه و سياست بود. يكي از مهمترين مجاهدات او مقابله با استعمار فرانسه و كوشش براي استقلال لبنان بود. علامه ضمنا از حركت‌هايي مانند نهضت ملي كردن نفت در ايران و ملي كردن كانال سويز در مصر حمايت كرد. اما جداي از اين اقدامات در عرصه عقيده و علم نيز به پاسداري از اسلام حقيقي پرداخت. در اين راستا مهمتر اثري كه به رشته تحرير درآورد و انصافا هم ماندگار و سودمند شد كتاب «المراجعات» مجوعه مكاتبات مناظره‌گونه ايان با شيخ سليم بشري مصري عالم اهل سنت و شيخ الازهر وقت است كه در آن به دفاع از تشيع اعتقادات آن و دلايل پيدايش آن مي‌پردازد. اجتهاد در مقابل نص هم اثر ديگر علامه در همين زمينه است.

* آيت‌الله سيد مرتضي عسكري

علامه ‌آيت‌اللّه‌ سيد مرتضي‌ عسكري در سال‌ 1293 هجري‌ خورشيدي‌ در شهر سامرا پاي‌ به‌ عرصه‌ هستي‌ نهاد. خانواده‌ او روحاني‌ و ايراني‌ الاصل‌ و اهل‌ ساوه‌ بودند اما دست‌ تقدير والدين‌اش‌ را به‌ اين‌ شهر كشانده‌ بود تا در جوار قدسي‌ امام‌ هادي‌ و امام‌ عسكري(عليهماالسلام) سكنا گزيند. ‌علامه خيلي زود از نعمت پدر و مادر محروم شد. از ده‌ سالگي به‌ اميد روزي‌ كه‌ خوشه‌چين‌ دامن‌ معرفت‌ مكتب‌ امامت‌ گردد و جهان‌ اسلام‌ از كام‌ زلال‌ او بهره‌ور شود تحصيل علوم‌ ديني‌ را آغاز كرد.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

علامه‌ سيد مرتضي‌ عسكري داراي‌ تأليفات‌ فراواني‌ به‌ زبان‌هاي‌ عربي‌ و فارسي‌ است. با اين حال آنچه بيشترين شهرت و البته بركت معنوي را براي او و شيعيان همراه آورد نشر آثار گرانبهايي بود كه از عقايد شيعه دفاعي همه جانبه مي‌كرد. او افزون‌ بر بررسي‌ كتب‌ شيعه احاديث‌ و روايات‌ اهل‌ سنت‌ را نيز به طور گسترده مورد بررسي‌ قرار داد و از آثارمورد اعتماد آنان‌ درصدد پاسخگويي برآمد. پرده‌برداري از افسانه دروغين عبدالله بن سبا رفع شبهات اعتقادي مانند توسل و شفاعت بررسي عميق ماجراي سقيفه نقش عايشه در تاريخ اسلام از مهمترين كارهاي علامه عسكري است.

* آيت‌الله سيد كمال حيدري

آيت‌الله سيد كمال حيدري در سال 1335 هجري شمسي در كربلاي معلا ديده به جهان گشود. از دوران نوجواني در كنار تحصيل دروس رسمي‌ به دروس حوزوي علاقه‌مند شد و در نتيجه وارد حوزه علميه شد. ايشان در عراق نزد علمايي مانند شهيد صدر و آيت‌الله خويي و نيز در قم به درس آيات عظام جواد تبريزي وحيد خراساني جوادي و حسن زاده آملي رفت و فقه و اصول و فلسفه و عرفان نظري را فراگرفت. در زمينه اجتماعي و سياسي نيز فعاليت‌هايي داشت كه از سوي رژيم بعث تحت پيگرد قرار گرفت و سرانجام به ايران هجرت كرد. علامه حيدري برادر سه شهيد هستند كه به دست رژيم ظالم بعث به مقام شهادت نايل گشتند.

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

عالماني كه عمر خود را صرف دفاع از اعتقادات شيعه كردند

علامه حيدري در برنامه تلويزيوني المطارحات في العقيده

اما آنچه بيش از همه نظر عموم را به‌ويژه در كشورهاي عربي به علامه جلب كرد مناظره‌ها و مباحث دقيق علمي معارفي و اعتقادي بود كه در دفاع از تشيع و اسلام حقيقي انجام شد. علامه با حضور در برنامه‌هاي راديويي و تلويزيوني عرب زبان است به مدت بيش از يك دهه در تبيين معارف حقه مكتب اهل بيت (عليهم السلام) و پاسخ به انديشه‌هاي انحرافي جريان سلفي-وهابي كوشش كرد. اين امر تا بدان جا پيش رفت كه مراكز عمده سلفي‌گري و وهابي‌گري به تكاپو افتاده و جوايز هنگفتي را براي رد و پاسخ دادن به سوالات ايشان تعيين كردند. [8] كتاب مشهور ايشان به نام «معالم الاسلام الاموي»و مجموعه مباحث ايشان در برنامه‌هاي شبكه الكوثر مجموعه شگفت انگيزي از پاسخ‌هاي دقيق اعتقادي را فراهم كرده است. آيت‌الله حيدري نه تنها از احاديث صحيح جماعت براي اثبات سخنان خود استفاده مي‌كند بلكه مي‌كوشد با برقراري وحدت ميان شيعه و سني دشمن اصلي را وهابيت عالَم‌سوز معرفي كند.

* منابع:
1. محمود يزدي مطلق مجموعه مقالات كنگره شيخ مفيد شماره 5
2. علي دواني مجموعه مقالات كنگره شيخ مفيد شماره 29
3. رحيم ابوالحسني انديشه تقريب تابستان 1386 شماره 11
4. دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران زمستان 1378 شماره 152
5. تاريخ اسلام فروردين 1350 شماره 30 و 31
6. حسن اردشيري مبلغان 1385 شماره 87
7. نشريه پاسدار اسلام 1382 شماره 255 و 256
8. http://alhaydari.com/fa/about
و سايت وارثون
تيتر