ثقة الاسلام كليني(ره) -2

ثقة الإسلام، شيخ المشايخ، محمد بن يعقوب بن اسحاق كليني رازي، از بزرگان شيعه در زمان غيبت صغرا است كه در نيمه دوم قرن سوم و نيمه اول قرن چهارم هجري از بزرگترين محدثين شيعه به شمار مي‏رفت.

او در عهد امامت امام يازدهم، در دهي به نام كلين در 38 كيلومتري شهر ري و در خانه‏اي مملو از عشق و محبت به اهل بيت عليهم‏السلام چشم به جهان گشود.

پدرش يعقوب بن اسحاق كه مردي با فضيلت و پاك سرشت بود از همان دوران كودكي تربيت فرزندش را بر عهده گرفت و با زبانِ عمل، اخلاق، رفتار و آداب اسلامي را به او آموخت. آرامگاه اين مرد متقي در روستاي كلين - نزديك حسن آباد شهر ري - قرن‏هاست كه زيارتگاه شيعيان است.

دايي كليني كه خود محدثي بزرگ بود و از شيفتگان مكتب اهل بيت به شمار مي‏رفت، در تعليم و تربيت وي نقش بسزايي داشت. اين مرد دانشمند كه «علاّن» ناميده مي‏شد، در سفر حج و در راه زيارت خانه خدا به شهادت رسيد. كليني توانست در دوران كودكي از محضر اين عالم شهيد و پدر بزرگوارش كسب فيض نموده و با منابع علم حديث و رجال آشنا گردد. بعد از طي تحصيلات ابتدايي براي پيمودن مدارج كمال انساني به شهر ري كه در آن عصر از مرتبه علمي خاصي برخوردار بود مسافرت كرد.

شهر ري كه در آن روزگار قلب ايران محسوب مي‏شد، به نقطه برخورد آراء و نظرات فرقه‏هايي چون اسماعيليه و مذاهبي چون شافعي، حنفي و شيعي مبدل شده بود.

كليني در اين زمان در ضمن تحصيلات خود نه تنها با عقايد و نظرات مذاهب و گرايش‏هاي مختلف آشنا شد ؛ بلكه به ماهيت برخي از حركتهايي كه مي‏رفت تشيع را از مسير خود منحرف كند پي برد. كليني درد را شناخت و آگاهانه به درمان آن پرداخت. او معتقد بود علاج اين همه نابساماني، بازگشت به كلام و پيام اهل بيت عليهم‏السلام است.

كليني در اين برهه از زمان به دور از هر هياهو مسير خود را مشخص كرده و تصميم گرفت به ضبط و فراگيري احاديث بپردازد. از اينرو در محضر اساتيد بزرگي چون ابو الحسن محمد بن اسدي كوفي زانوي ادب زده و در نوشتن احاديث و بحث و گفتگو پيرامون آنها از خود لياقت بسزايي نشان داد.

عصر كليني را بايد «عصر حديث» ناميد. در اين زمان نهضتي كه براي يافتن، شنيدن و نوشتن احاديث و روايات آغاز شده بود، سراسر ممالك اسلامي را فراگرفته بود و در اين ميان كليني را مي‏توان يكي از تشنگان پاك باخته علم حديث به شمار آورد.

كليني با شناخت عصر خود و موقعيت زماني و پي بردن به اين مسأله كه اين عصر گذرگاه تشيع است و اگر احاديث و روايات از اين بحران بگذرند براي هميشه تشيع مي‏تواند سالم و به دور از التقاط و انحراف مسير خود را ادامه دهد ؛ شهر ري را كه تازه دوست داران مكتب علوي در آن به قدرت رسيده بودند، با همه زيباييها و جاذبه‏هايش رها كرده و به سوي قم، شهر محدثان و راويان، هجرت نمود.

ورود كليني به قم مقارن با حاكميت سياسي و ديني مردان با فضيلت و با تقوايي بود كه از حديث گويان مشهور زمان خود به شمار مي‏رفتند.

در قله اين هرم، احمد بن محمد بن عيسي اشعري قرار داشت كه تقوا، فضل و عشق او به اهل بيت عليهم‏السلام بر كسي پوشيده نيست.

كليني با استفاده از محضر اين مرد بزرگ، در كلاس درس استاد ديگري زانوي ادب زد كه به «معلم» شهرت داشت. معلم كسي است كه شيخ طوسي در كتاب رجال خود او را از ياران امام حسن عسگري عليه‏السلام مي‏شمارد و او را در زمره كساني مي‏خواند كه به خدمت امام يازدهم شرفياب شده‏اند و او كسي جز احمد بن ادريس قمي نبود.

نجاشي مي‏گويد:"چون اين شخصيت برجسته در پيشگاه امام حسن عسكري تلمذ نموده و استاد شيخ كليني است به «معلم» شهرت يافته است."

كليني در ادامه تحصيل عالم وارسته ديگري را درك كرد كه خود مردي كم نظير بود. او به محضر «عبد الله بن جعفر حميري»، مردي كه همه مورخان و علماي رجال و شيفتگان حديث در مقابل عظمت او سر فرود مي‏آورند. او نيز در زمره اصحاب امام حسن عسكري عليه‏السلام قرار دارد و داراي تأليفات فراوان است. متأسفانه جز كتاب «قرب الإسناد» از اين فرزانه روزگار، چيز ديگري به دست ما نرسيده است. «قرب الإسناد»مجموعه اخباري است كه سند آن به امام معصوم مي‏رسد.

علاوه بر دانشمندان نامدار مذكور، كليني از محضر اساتيد ديگري نيز بهره جسته كه گذري بر اسامي آنان خواهيم داشت.

گر چه قم مركز تشيع به شمار مي‏رفت و جويندگان كلام اهل بيت علهيم السلام را سيراب مي‏كرد، اما عطش سيري ناپذير كليني به زمزم زلال نور اين خاندان، او را بر آن داشت تا آن ديار مقدس و حرم منور را به اميد يافتن روايات و احاديث ناشنيده ترك كند.

از اين رو او هجرت را آغاز نمود و قم را با تمام ارزشهايش به قصد شهرها و روستاهاي ديگر ترك كرد. كليني روستاها و شهرهاي بيشماري را پشت سر نهاد و هر جا محدث يا راوي حديثي مي‏يافت كه حديثي از اهل بيت را نزد خويش داشت در مقابلش زانوي ادب مي‏زد و پس از مدتي باز كوله بار عشق و صفايش را بر دوش مي‏گرفت و راهي دياري ديگر مي‏شد.

كوفه يكي از شهرهايي بود كه كليني به آن قدم نهاد. در آن زمان كوفه يكي از مراكز بزرگ علمي به شمار مي‏رفت. كوفه شهري بود كه ابن عقده در آن حضور داشت. او در حفظ احاديث شهره آفاق بود و بسياري از شيفتگان علم حديث را به اين شهر بزرگ مي‏كشاند.

وي يكصد هزار حديث را با سند در خاطر داشت و كتابهاي بسياري را به رشته تحرير در آورده و يكي از ارزنده ترين آثارش «رجال ابن عقده»است.

در اين كتاب، ابن عقده شاگردان امام صادق عليه‏السلام را كه حدود 4000 نفر بوده‏اند نام برده و روايات بسياري را نيز از حضرت امام صادق عليه‏السلام نقل كرده است.

اين كتاب تا زمان شيخ طوسي وجود داشته و متأسفانه پس از آن به سرنوشت برخي ديگر از ميراث‏هاي فرهنگي اهل بيت عليهم‏السلام گرفتار شده و مفقود گشته است.

كليني پس از كسب فيض از دهها استاد و محدث در شهرها و مناطق مختلف سرانجام به بغداد رسيد. مدت مسافرت كليني به درستي معلوم نيست ؛ اما در اين شكي نيست كه در طول مسافرتها چنان علم و فضل خود را به نمايش گذاشت و تصويري از يك عالم شيعه حقيقي در اذهان مردم هر ديار مجسم ساخت كه وقتي به بغداد پاي نهاد فردي گمنام نبود.

شيعيان به او افتخار مي‏كردند و اهل سنت به ديده تحسين به او مي‏نگريستند.

تقوا و علم و فضيلت او در اندك مدتي شهره آفاق گشت، تا جايي كه عامه بزرگان و انديشمندان معاصر ايشان در مشكلات ديني به او مراجعه نموده و پيروان فرق اسلامي در فتوا به او روي مي‏آوردند. به همين مناسبت به «ثقة الإسلام» شهرت يافت و او نخستين كسي است كه در دوره اسلامي به اين لقب مفتخر گرديد.

عظمت و بزرگي كليني در ميان اهل تسنن به قدري است كه ابن اثير روايتي از پيامبر نقل مي‏كند كه فرمود: «خداوند در آغاز هر قرن شخصي را برمي‏انگيزد كه دين او را زنده و نامدار نگه‏دارد.» آنگاه به گفتگو پيرامون اين حديث پرداخته و مي‏گويد: احيا كننده مذهب شيعه در آغاز قرن اول هجري محمد بن علي امام باقر عليه‏السلام، در ابتداي قرن دوم علي بن موسي امام رضا عليه‏السلام و در ابتداي قرن سوم ابو جعفر محمد بن يعقوب كليني رازي بوده است.

به جرأت مي‏توان گفت كليني نام آورترين و بلند آوازه ترين انديشمند عصر خود بود. عصري كه اوج تلاش محدّثين و علماي بزرگ و حتي نواب خاص امام عصر عجل الله تعالي فرجه الشريف مي‏باشد.

ثقة الاسلام شيخ محمد كليني با چهار سفير و نماينده خاص حضرت امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف كه در طول غيبت صغري 69 سال رابط بين آن حضرت و شيعيان بودند، هم عصر بود.

با اينكه آن چهار تن از فقها و محدثين بزرگ شيعه بودند و شيعيان آنها را به جلالت قدر مي‏شناختند، اما كليني مشهورترين شخصيت عالي مقامي بود كه در آن زمان ميان شيعه و سني با احترام مي‏زيست و به طور آشكار به ترويج مذهب حق و نشر فضايل اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‏السلام همت مي‏گماشت.

عموم طبقات او را به راستي و درستي گفتار و كردار و احاطه كامل بر احاديث و اخبار مي‏ستودند طوري كه نوشته‏اند شيعه و سني در اخذ فتوا به او مراجعه مي‏كردند و در اين باره مورد وثوق و اعتماد هر دو فرقه بود. وي در امانت، عدالت، تقوا و فضيلت و حفظ و ضبط احاديث، كه همه از شرايط يك فرد محدث موثق جامع الشرايط است، سر آمد روزگار بود.

در نظر انديشمندان‏

- نجاشي مي‏گويد:"او در زمان خود، شيخ و پيشواي شيعه در شهر ري بود و حديث را از همه بيشتر ضبط كرده و بيشتر از همه مورد اعتماد است."

- ابن طاووس گويد:"توثيق و امانت شيخ كليني مورد اتفاق همگان است."

- ابن اثير گويد:"او به فرقه اماميه در قرن سوم زندگي تازه‏اي بخشيد و عالم بزرگ و فاضل مشهور در آن مذهب است."

- ابن حجر عسقلاني گويد:"كليني از رؤسا و فضلاي شيعه در ايام مقتدر عباسي است."

- محمد تقي مجلسي)صاحب بحار) گويد:"حق اين است كه در ميان علماي شيعه مانند كليني نيامده است و هر كس در اخبار و ترتيب كتاب او دقت كند، درمي‏يابد كه از جانب خداوند مورد تأييد بوده است."

ثقة الإسلام كليني از محضر بزرگ مرداني بهره برده كه هر يك در عصر خود از نوابغ روزگار به شمار مي‏رفتند. برخي از آنها عبارتند از:

- ابو الحسن محمد بن اسدي كوفي‏

- احمد بن محمد بن عيسي اشعري‏

- احمد بن ادريس قمي‏

- عبد الله بن جعفر حِميَري‏

- احمد بن محمد بن عاصم كوفي‏

- حسن بن فضل بن زيد يماني‏

- محمد بن حسن صفار

- سهل بن زياد آدمي رازي‏

- محمد بن اسماعيل نيشابوري‏

- احمد بن مهران

عده‏اي از فقها و محدثينِ بنام شيعه، كه مشاهير علماي ما در قرن چهارم هجري در ايران و عراق بوده‏اند از جمله شاگردان كليني به شمار مي‏روند. بزرگاني چون:

- ابن ابي رافع‏

- احمد بن احمد كاتب كوفي‏

- احمد بن علي بن سعيد كوفي‏

- ابو غالب احمد بن محمد زراري‏

- جعفر بن محمد بن قولويه قمي‏

- علي بن محمد بن موسي دقاق‏

- محمد بن ابراهيم نعماني معروف به ابن زينب (ابن ابي زينب) كه از شاگردان مخصوص و نزديكان او بوده و كتاب كافي را او نسخه برداري كرده است.

- محمد بن احمد سناني زاهري مقيم ري.

- محمد بن علي ماجيلويه‏

- محمد بن محمد بن عصام كليني‏

- هارون بن موسي‏

از تأليفات گرانمايه ثقة الإسلام كليني است:

1 - كتاب كافي، معروف‏ترين تأليف كليني كتاب با عظمت و گرانقدر و نفيس«كافي»است كه نه تنها بزرگترين كار اوست ؛ بلكه در جامعه اسلامي كتاب معتبري در حديث چون كافي تأليف نشده است.

جمله‏اي است منسوب به امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف كه فرمود «الكافي كافٍ لشيعتنا»، كافي شيعيان ما را كفايت مي‏كند.

كافي نخستين كتاب از كتب اربعه است.

2 - كتاب رجال‏

3 - كتاب ردّ بر قرامطه‏

4 - كتاب رسايل ايمه عليهم‏السلام‏

5 - كتاب تعبير الرؤيا

6 - مجموعه شعر، مشتمل بر قصايدي كه شعرا در مناقب و فضايل اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‏السلام سروده‏اند.

گذشته از ذوق، خلاقيت و تلاش بي وقفه شيخ كليني در نگارش و پالايش احاديث عصر شيعه، او ثمره رنجها و مشقت‏هاي علماي عصر خود است. وي پلي محكم و امانتداري راستين بود كه احاديث و روايات علما و استادان عصر خود را به نسل‏هاي آينده منتقل ساخت، و در حقيقت كليني عصاره عصر خويش است.

وقتي سخن از كليني است سخن از تمام زيباييها، لطافتها و فضيلتهاي زمان اوست. سخن از عزم و اراده تشيع در كسب معارف و علوم است سخن از كافي است. همانگونه كه وقتي سخن از كافي است سخن از عطر كلام اهل بيت عليهم‏السلام، سخن از امانت فراموش شده پيامبر است كه فرمود: «إني تاركٌ فيكمُ الثقلينِ كتابَ اللَّهِ و عِترَتي...»

كليني در حالي كه بيش از 70 سال از عمرش مي‏گذشت و پس از 20 سال تلاش در تدوين كتاب كافي و تحمل رنجها، غربتها و مشقت‏ها، اينك در آستانه ملاقات با معبود و معشوق است. او در خود آرامشي احساس مي‏نمود، آرامشي كه نشان از ايثار و از خود گذشتگي و اداي تكليف او داشت.

او اگر چه در قفس دنيا مي‏زيست ؛ اما در فضاي بهشت تنفس مي‏كرد، چرا كه تمام لحظه‏هاي عمرش را با كلام اهل بيت عليهم‏السلام سپري كرده بود و در راه اداي فريضه، هر رنجي را به جان پذيرفته بود.

سال 329 هجري قمري سالي است كه سال «تناثر نجوم» نام گرفته است، سال فرو ريختن ستاره‏ها و سالي كه آسمان علمِ اين دنياي خاكي بي‏ستاره ماند.

آري در اين سال راد مرد بزرگ عالم تشيع در ماه شعبان جهان فاني را وداع كرد. دانشمند نامي بغداد «ابو قيراط» بر پيكر پاكش نماز خواند. شيعيان با دلي پراندوه و با احترام آن مرد خدا را در «باب كوفه» بغداد به خاك سپردند.

در همين سال با رحلت آخرين نايب امام زمان، «علي بن محمد سمري» غيبت كبراي آن حضرت نيز آغاز گرديد.

سلام بر او روزي كه تولد يافت و روزي كه در آسمان دنياي اسلام چون آفتاب درخشيد و روزي كه در پيشگاه ذات اقدس الهي بر انگيخته خواهد شد.

الكافي<u>‏</u>

اثري گرانقدر از ابو جعفر، محمد بن يعقوب كليني رازي از برجسته ترين علماي شيعه در آغاز قرن چهارم هجري (متوفاي 329 هجري).

كتاب كافي شامل مجموعه روايات اصول و فروع دين است كه از ايمه عليهم‏السلام روايت گرديده است.

شيخ كليني با سفر به شهرها و روستاهاي سرزمين‏هاي اسلامي و ارتباط با روات احاديث و دستيابي به اصول چهار صد گانه شيعه كه توسط ياران ايمه عليهم‏السلام نگاشته شده‏اند و با ارتباط با نواب خاص امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف، مجموعه‏اي ارزشمند و اثري گران‏بها و كتابي معتبر و جامع به نگارش درآورده است.

كتاب كافي از قديمي‏ترين و معتبرترين كتاب‏هاي روايي شيعه مي‏باشد كه در عصر غيبت صغري نگاشته شده است.اين كتاب توسط يكي از برجسته ترين روات و فقهاي شيعه نگاشته شده است كه تا كنون مانند آن نگاشته نشده و در طول بيش از هزار سال پيوسته مورد توجه و عنايت خاص علما و فقهاي شيعه قرار داشته و بزرگان شيعه در منابع مهم روايي و تأليفات ارزشمند خود به آن استناد نموده‏اند.اين كتاب شامل روايات پيامبر و اهل بيت آن حضرت عليهم‏السلام است كه در آن به علوم و معارف اسلامي به بهترين شكل اشاره شده و با ترتيبي زيبا ارايه شده است.

اين كتاب فاصله زماني كمي با اصول معتبر و اوليه شيعه دارد كه از آنها گرفته شده و علاوه بر آن از دقت و گزيده گويي بالايي نيز برخوردار است.

شيخ مفيد مي‏فرمايد: «الكافي هو من أجلّ كتب الشيعة و أكثرها فايدة»."كتاب كافي از بهترين كتاب‏هاي شيعه و پر فايده‏ترين آنهاست."

شهيد اول، محمد بن مكي مي‏فرمايد: «كتاب الكافي في الحديث الذي لم يعمل الأصحاب مثله»."كتاب كافي، كتاب روايتي است كه تا كنون اصحاب و علماي شيعه مانند آن را ننگاشته‏اند."

فيض كاشاني مي‏فرمايد: «الكافي أشرفها و أوثقها و أتمها و أجمعها لاشتماله علي الأصول من بينها و خلوه من الفضول و شينها»."كتاب كافي ارزشمندترين و معتبرترين و كاملترين و جامعترين كتاب از كتب اربعه است زيرا بر خلاف بقيه كتب اربعه، علاوه بر فروع دين و ابواب فقه، شامل اصول دين نيز مي‏باشد و روايات غير صحيح و ضعيف هم در آن وجود ندارد."

شهيد ثاني مي‏فرمايد: «الكتاب الكافي و المنهل العذب الصافي، و لعمري لم ينسج علي منواله، و منه يعلم قدر منزلته و جلالة حاله»."كتاب كافي آبي شيرين، زلال و گواراست و به جان خودم سوگند كه همانند آن نگاشته نشده است و از ارزش كتاب مي‏توان به منزلت و جلال و بزرگي مؤلف آن نيز پي برد."

علامه مجلسي مي‏فرمايد: «أضبط الأصول و أجمعها، و أحسن مؤلفات الفرقة الناجية و أعظمها»."كتاب كافي با ضابطه‏ترين و كامل‏ترين كتاب روايي و بهترين و بزرگترين تأليف مذهب بر حق شيعه است."

شيخ كليني اين كتاب را به درخواست يكي از دوستان خود به نگارش درآورده است.وي در مقدمه كتاب مي‏فرمايد:"برادرم، اموري را فرموده بوديد كه بر شما مشكل گشته و حقايق آنها را نمي‏دانيد چرا كه روايات مختلفي درباره آنها وارد شده و اختلاف روايات نيز به دليل اختلاف علل و اسباب آن است و كسي كه بتواني با او مذاكره و مباحثه نمايي نيز در اختيار نداري و گفته بودي دوست داري كتابي داشته باشي كه شامل تمام علوم و معارف دين باشد و دانشجو و دانشمند نيز بتوانند به آن مراجعه نمايند و از آن علم دين را فرا گرفته و به آن عمل نمايند و آن گرفته شده از روايات صحيح از ايمه عليهم‏السلام و سنت هاي پا برجايي باشد كه به آنها عمل مي‏شود و واجبات الهي و سنت پيامبر صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلم به وسيله آنها عمل مي‏شود.و گفته بودي كه اميد واري به ياري و توفيق خداوند اين كتاب وسيله‏اي گردد براي مراجعه ديگر برادران و پيروان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم‏السلام و موجب راهنمايي آنها گردد.....و خدا را شكر كه نگارش كتابي را كه درخواست نموده بوديد آسان ساخت و اميدوارم كه همانگونه باشد كه انتظار داشتيد و اگر كوتاهي در آن باشد، در خير خواهي خود هيچ كوتاهي نكرده‏ام چرا كه نيت خير براي برادران ديني و اهل مذهب حق واجب است.به اميد آنكه ما نيز در ثواب كساني كه آن را فرا گرفته و به آن عمل مي‏كنند در اين زمان تا پايان دنيا شريك باشيم."

از ويژگيهاي مهم اين كتاب مي‌توان به اين موارد اشاره كرد:

1 - هم عصر بودن مؤلف آن با سفراي امام زمان عجل الله تعالي فرجه الشريف و دسترسي داشتن وي به آنها است.خصوصا كه سفراي آن حضرت در شهر بغداد بودند و كليني نيز در آن شهر بوده و سال وفات وي مصادف با سال وفات آخرين سفير امام عصر ارواحنا له الفداء علي بن محمد سمري بوده است.

2 - مؤلف در اين كتاب مقيد به ذكر كل سند تا امام معصوم عليه‏السلام است و اين خود ارزش و اعتبار خاصي را به روايات كتاب مي‏دهد.

3 - در اين كتاب روايات به ترتيب اعتبار آورده شده‏اند و روايات اول هر باب از جهت سند و اعتبار از درجه بالاتري برخوردارند.

4 - اين كتاب شامل تمام علوم و معارف اسلامي است كه از اهل بيت عليهم‏السلام روايت شده و به دست مؤلف آن رسيده و شامل اكثر مباحث عقيدتي و فقهي است.

كتاب كافي شامل بيش از 16 هزار روايت است كه اين تعداد روايت از تمام روايات صحاح سته نيز بيشتر است.

از شرح هاي كه بر كتاب شريف كافي زده شده است:

- جامع الأحاديث و الأقوال نوشته شيخ قاسم بن محمد بن جواد بن الوندي متوفي بعد از سال 1100 هجري.

- الدر المنظوم من كلام المعصوم نوشته شيخ علي بن محمد بن حسن بن زين الدين شهيد ثاني، درگذشته 1104 هجري.

- شرح ملا صدراي شيرازي، درگذشت 1050 هجري.

- مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول نوشته علامه مجلسي، درگذشته به سال 1110 هجري.

- الوافي نوشته فيض كاشاني متوفاي 1091 هجري.

همچنين حواشي ارزشمندي نيز بر اين كتاب تحرير شده نظير:

- حاشيه علامه مجلسي.

- حاشيه ابو الحسن شريف فتوني عاملي متوفاي 1138 هجري.

- حاشيه سيد مير ابو طالب بن ميرزا بيك فندرسكي از افاضل اوايل قرن دوازدهم هجري.

- حاشيه شيخ زين الدين ابو الحسن علي بن شيخ حسن صاحب معالم‏

- حاشيه شيخ محمد بن حسن بن زين الدين شهيد ثاني معروف به شيخ محمد سبط عاملي (درگذشت سال 1030 هجري)

از مهمترين ترجمه‌هايي كه از كتاب شريف كافي شده است:

- تحفة الاولياء نوشته محمد علي بن حاج محمد حسن اردكاني‏

- الصافي شرح اصول كافي و شرح فروع كافي نوشته شيخ خليل بن غازي قزويني‏

بر اين كتاب تحقيقات فراواني نگاشته شده است مانند:

1 - رموز التفاسير الواقعة في الكافي و الروضة نوشته مولي خليل بن غازي قزويني‏

2 - جامع الرواة نوشته حاج محمد اردبيلي از شاگردان علامه مجلسي‏

3 - الفوايد الكاشفة نوشته محمد حسين طباطبايي تبريزي‏

4 - البيان البديع نوشته سيد حسن صدر

5 - رجال الكافي حاج سيد حسين طباطبايي بروجردي‏

وب سايت موسسه بحار