آيت‌الله سيدجمال‌الدين گلپايگاني

تـولد

در سال 1295 هـ.ق. كودكي در سعيدآباد گلپايگان، در يك خانواده‌ي روحاني متولد شد كه اسم او را"جمال‌الدين"گذاشتند. پدرش «آيت‌الله سيدحسين گلپايگاني» (متوفاي سال 1304 هـ.ق) فرزند فقيه بزرگوار گلپايگان «سيدمحمدعلي گلپايگاني» (متوفاي 1280 هـ.ق) بود.

تحصيلات ابتدايي

سيدجمال‌الدين دوران كودكي را در سعيدآباد سپري كرد. بيش از 9 سال از عمرش نمي‌گذشت كه پدر بزرگوارش دار فاني را وداع گفت. وي چند سالي به چوپاني مشغول بود؛ ولي روح بلندي كه از پدر خود به ارث برده بود، او را بر آن داشت تا به اجداد بزرگ خود اقتدا كند. جمال‌الدين خواندن و نوشتن را در روستاي خود فرا گرفت و دروس حوزوي را نزد برادرانش آموخت و مقداري از دروس مقدماتي را در وطن خود فراگرفت و سپس براي ادامه‌ي تحصيل راهي گلپايگان شد.

وي بيشتر علوم عربي، بلاغت و منطق را از علماي گلپايگان آموخت. مي‌گويند: هر روز مسافت بين سعيدآباد و گلپايگان را براي آموختن علم پياده مي‌پيمود. او چند سالي را در گلپايگان به تحصيل اشتغال داشت و در سال 1311 هـ.ق. در حالي كه 16 سال بيشتر نداشت، براي ادامه‌ي تحصيل عازم اصفهان گرديد.

تحصيلات سطح

سيدجمال‌الدين كه عزم اصفهان نمود، در"مدرسه‌ علميه الماسيه"ثبت نام نمود و در همانجا به كسب علم پرداخت. مدتي گذشت تا اين كه به"مدرسه شيخ محمدعلي ثقةالاسلام"منتقل گرديد و سطوح عالي حوزوي را آغاز نمود و «قوانين» را نزد مرحوم حاجي ميرزا بديع آموخت. سپس «رسايل» و «مكاسب» را نزد بزرگاني هم چون شيخ عبدالكريم گزي، سيدمحمد خاتون‌آبادي، شيخ محمدعلي ثقةالاسلام، شيخ محمدتقي مدرسي و آيت‌الله سيدمحمدباقر درچه‌اي فرا گرفت.

همچنين علم درايه، رجال و علوم ديگر را از علماي اصفهان آموخت. وي علم معقول و اخلاق را نزد بزرگاني همچون آخوند ملامحمد كاشي كه خود حكيم و عارفي بزرگ و از نوادر عصر خويش بود و جهانگيرخان قشقايي كه از بزرگترين حكيمان و فيلسوفان اسلامي به‌شمار مي‌رفت، آموخت.

مباحثه با آيت الله بروجردي

او در دوراني كه در اصفهان مشغول تحصيل بود، با آيت‌الله العظمي حاج‌آقا حسين بروجردي هم‌درس و هم‌مباحثه بود. آيت‌الله بروجردي چه هنگامي كه در بروجرد بودند و چه اوقاتي كه به قم هجرت نمود، نامه‌هايي به ايشان مي‌نوشتند و درباره‌ي بعضي از مسايل مشكل و حوادث كه واقع مي‌شد، از او استمداد مي‌نمود.

تحصيلات عالي

سيدجمال‌الدين در جمادي‌الاخر 1319 هـ.ق. آهنگ نجف اشرف كرد. او هنگامي كه عازم نجف بوده در مسير خود از گلپايگان گذشت و مورد استقبال علماي آن ديار قرار گرفت و در اوايل ماه مبارك رمضان سال 1319 هـ.ق. وارد نجف اشرف گرديد.

وي در نخستين روزهاي ورود به نجف، در درس «آخوند ملامحمدكاظم خراساني» حاضر شد و خارج فقه و اصول را در حوزه‌ي درس او فرا گرفت.

وي دو دوره خارج اصول را پيش آخوند خراساني گذراند كه يك دوره آن را تقرير نمود؛ اما متأسفانه هنگامي كه دولت بعث عراق در دهه 70 ميلادي ايرانيان را از عراق بيرون كرد، آن نوشته‌ها مفقود گرديد. ولي هم‌اكنون بعضي از تقريرات او در دست بستگان نزديك وي موجود است.

آقا جمال علاوه بر شركت در درس آخوند خراساني، از درس حاج‌آقا رضا همداني و سيدمحمدكاظم يزدي نيز بهره جست. همچنين از انفاس ملكوتي شيخ هادي طهراني، آخوند ملاعلي نهاوندي، شيخ محمد بهاري و سيدابوتراب خوانساري نيز استفاده كرد.

مدتي هم در سامرا، در درس آيت‌الله محمدتقي شيرازي شركت نمود و بخش زيادي از تقريرات او را به رشته‌ي تحرير در آورد و سپس به نجف بازگشت.

در سال 1329 هـ.ق. آخوند خراساني دار فاني را وداع گفت و سيدجمال‌الدين كه مدت 10 سال در درس او شركت كرده بود و در درس هيچ‌كس حاضر نشد تا آن هنگام كه متوجه «آيت‌الله ميرزاحسين غروي ناييني» گرديد. شركت سيدجمال‌الدين در درس آيت‌الله ناييني، عامل بزرگي براي شركت علما و فضلاي حوزه‌ي علميه‌ي نجف در درس ايشان شد.

شركت او در درس آيت‌الله ناييني باعث تعجب خيلي از علماي نجف شد، چون او، خود يكي از استوانه‌هاي حوزه‌ي نجف بود. درواقع، او به‌عنوان مشاور علمي ناييني بوده است يعني مرحوم ناييني از وجود ايشان استفاده مي‌نمود، آنچه مؤيد اين مطلب است اجازه‌ي اجتهادي است كه مرحوم ناييني به ايشان داده و از ايشان به‌عنوان حجت‌الاسلام ياد كرده و اين در حالي است كه مرحوم ناييني چنين عنواني را براي كمتر كسي به كار برده و شايد براي هيچ‌كدام از شاگردانش به‌كار نبرده است.

پس از رحلت آيت‌الله ناييني، آيت‌الله سيدجمال‌الدين گلپايگاني به تدريس دروس خارج فقه و اصول پرداخت. تعداد زيادي از فضلاي ايراني، نجفي و لبناني در درس او شركت مي‌كردند كه اكثر آن‌ها به درجه‌ي اجتهاد رسيدند.

وفات

سرانجام آيت‌الله العظمي حاج سيدجمال‌الدين گلپايگاني در عصر روز دوشنبه 29 محرم‌الحرام 1377 هـ.ق در 82 سالگي چشم از جهان فاني فرو بست. وي وصيت كرده بودند كه مرا در مقبرةالعلما دفن كنيد. اگر نشد در وادي‌السلام.

وقتي جنازه را به عللي نتوانستند در مقبرةالعلما دفن كنند، آن را به قبرستان وادي‌السلام آوردند، اما جاي مناسبي پيدا نكردند كه او را دفن كنند، غير از مكاني كه در زمان حياتش هميشه مي‌آمد و در آنجا مي‌نشست و فاتحه و دعا مي‌خواند. از اين رو، ايشان را همانجا دفن كردند.

و سلام عليه يوم ولد و يوم مات و يوم يبعث حيا.

به كوشش: سيد محمدرضا مرتضوي

ابنا