بارقه نور؛ نگاهي به نقش امام حسن عسكري (ع) در هدايت مردم

مقدمه

حضرت امام حسن بن علي العسكري(ع)، ملقّب به «زكيّ»، و «عسكري» در هشتم ربيع الثاني سال 232 هجري قمري در «مدينه منوّره» از مادري پاك دامن به نام «حديثه» يا «سوسن» چشم به جهان گشود.(1)

امام يازدهم شيعيان، در خاندان نبوّت و امامت و به دست پدر بزرگوارشان حضرت امام هادي(ع) تربيت يافتند. پس از شهادت ايشان(سال 254 هجري)، بر طبق اراده الهي و وصيّت پدر، مسيوليت هدايت و رهبري شيعيان را عهده دار شدند.

ضمن عرض تبريك به مناسبت ولادت اين حجّت برحقّ خداوند، به پيشگاه وليّ الله الاعظم حضرت مهدي(عجّل الله فرجه الشريف) و عموم شيعيان جهان، در اين نوشتار كوتاه، نگاهي به اوضاع سياسي- اجنماعي، حوادث و رخدادهاي زمان ايشان، نقش امام عسگري(ع) و ميراث علمي و فرهنگي آن حضرت خواهيم داشت.

1- اوضاع سياسي، اجتماعي عصر امام عسگري"عليه السلام"

الف- خلفاي بني عباس و وضع اقتصادي شيعيان

عملكرد خلفاي ظالم، ستمگر و نالايق عباسي، يكي از مسايلي است كه بر همگان روشن است.آنها بر خلاف دستورات روشن و منطقي اسلام در مورد به سازي اوضاع اقتصادي جامعه مسلمانان و رفع محروميت از آنها در تمام دوران خلافت ننگين و خفت بار خود، حتي براي يك بار به نفع مردم مسلمان عمل نكردند كه در اين زمينه به گوشه هايي از پرونده سياه آنها اشاره مي شود:

در آمد عمده دولت اسلامي كه از خارج و صدقات بدست مي آمد بنابر نقل مورّخان اسلامي بالغ بر صد ها ميليون درهم مي شد كه تمامي اين مبلغ به جاي مصرف شدن در مصارف عمومي و پيش برد وضعيت زيستي مردم، صرف ساختن كاخ هاي مجلل و خريد كنيزان و خوش گذراني هاي حكّام ظالم و از خدا بي خبر مي شد.(2)

در جمع آوري ماليات(خراج و صدقات)ماموران حكومت از انجام هرگونه شكنجه و بد رفتاري ابا نداشتند و آن را با شديدترين نوع از مردم مطالبه مي نمودند و حتي در صورت امتناع، آنها را زنداني و يا گرفتار درندگان مي كردند و روشن است كه اين نحوه عملكرد بر خلاف تاكيدات صريح قرآن و تعاليم انسان سازاسلام و مكتب نوراني اهل بيت(ع) در مورد جمع آوري ماليات مي باشد.(3)

حاكمان عباسي، درآمد هاي دولتي را صرف اداره حكومت ظالمانه و عيش و نوش هاي خود و درباريان مي كردند و بذل و بخشش هاي بي اندازه به شاعران متملق دربار و غيره ابا نداشتند.

«هنگامي كه متوكل براي 3 پسر خود(منتصر، معتز و مؤيد) بيعت گرفت، «صولي»(يكي از شاعران) برخواست و قصيده اي در مدح آنها سرود... متوكل و هر يك از پسرانش به او يكصد درهم هديه دادند!.(4) ساختن بناهاي مجلّل و نوين با آرايش هاي آنچناني يكي از سنّتهاي غلط عباسيان بود.كاخ معروف «برج» كه متوكل آن را با انواع طلاكاري ها، نصب مجسّمه حيوانات، به كار بردن سنگهاي گران قيمت و ساير جواهر آلات، زينت كرده بود يك نمونه از صدهاست.(5) صرف بخش عظيمي از بودجه خلافت به ظاهر اسلامي! براي رفاه زنان درباري هم خواندني است. بهاي يكي از پيراهن هاي"زبيده خاتون"به پنجاه هزار دينار بالغ مي شد!.(6) فقر عمومي از صفات بارز مردم آن روزگار بود. زيرا كه بودجه دولت به جاي مصرف شدن در تهيه احتياجات اوليه مردم، صرف اسراف و تبذيرهاي خلفا و وابستگان آنها مي شد. نا داري، فلاكت و احتياج به غذاي شبانه و محروميت از هرگونه امكانات مادي در ميان مردم مسلمان موج مي زد. زيرا از اقتصاد سالم عدالت اجتماعي و امانت داري در ميان حاكمان و... خبري نبود و هيچ گونه تلاشي براي بهبود اوضاع اقتصادي و شكوفايي آن ديده نمي شد.

ب- موضع امام حسن عسگري(ع)

امام يازدهم(ع) بنابر وظيفه الهي و منصب امامت و هدايت راستين امّت به سوي برنامه هاي تعالي بخش اسلام ناب محمّدي(ص) و ايجاد حكومت برحق اسلامي و برقراري عدالت اجتماعي، سياسي و اقتصادي برابر تمام انحرافات و كج روي هاي حاكمان جبّار بني عباس ايستادگي كرد و براي لحظه اي عملكرد آنها را تاييد نكرد. امام(ع) تا آنجا كه در توان داشت با سخنان و عمل خود نارضايتي خودشان را اعلام مي كردند.

در زماني كه جامعه از فقر و بيماري رنج مي برد و ناراحتي و سوء مديريت حكومت آشكار بود و حكام به همراه درباريان در قصر هاي مجلّل به لهو و لعب مشغول بودند، چطور ممكن بود كه امام(ع) و حجّت خدا، در برابر آنها ساكت باشند.

طبيعي به نظر مي رسد كه امام عسگري(ع) به دليل احساس مسيوليت، با سياست دولت غاصب و ستمگر مقابله كند و مسيوليت كليه انقلابهاي آل عليّ(ع) را قبول نمايد تا با جرأت و جسارت بيشتر، دامنه مخالفتها و موضع گيري ها به رهبري حضرت گسترش يابد و امّت اسلامي از هرج و مرج حاكم و پوچي و ابتذال رهايي يابند. لذا حكومت هاي سه گانه عباسي(حكومت معتز، مهتدي و معتمد) كه در زمان امام(ع) وجود داشت به مقابله با حضرت پرداختند و با ايجاد محدوديت سياسي و غيره، آن حضرت را در فشار و زندان قرار دادند.(7)

ج- شورش هاي داخلي

شيعيان و بخصوص علويان براي نجات از سلطه جابرانه حاكمان عباسي و ايجاد عدالت اجتماعي بر اساس دستورات اسلام و سنت نبوي(ص) دست به اعتراض و شورش عليه خلفاي جور مي زدند كه به نمونه هايي اشاره مي شود:

1- قيام يحيي بن عمر طالبي(ره)

اولين پرچم شورش بر ضدّ حكومت عباسي توسط"يحيي بن عمر طالبي"در كوفه بر افراشته شد. از آنجايي كه او داراي خصايص نفساني عالي و آرمانهاي والاي اسلامي و انساني بود، شيعيان محروم گرد او جمع شدند. او ابتدا كوفه را فتح و زندانيان ستم ديده را آزاد نمود. اما دشمن جنايتكار با تمام قوا در برابر او ايستاد و شعله خروشان انقلاب(كه نزديك بود به وسيله آن ريشه ظلم و ستم عباسيان را خشكانده شود) را خاموش كرد و يحيي را به شهادت رساند.

پس از شهادت يحيي، شاعران در وصف پاكي، شهامت و غيرت ديني او اشعار حماسي سرودند و مردم نيز تا مدت ها در ماتم او عزاداري كردند.(8)

2- قيام زنگيان(آل زنج) در بصره

عليّ بن محمّد[صاحب الزنج/ ايراني الاصل]، هم بر عليه ظلم و ستم عباسيان به پا خواست و موفق شد بخش وسيعي از مناطق را در اختيار خود بگيرد. اساسا يكي از عوامل مهم قيام و شورش مردم عليه خلافت عباسي، علاوه بر ستم، فقدان عدالت اجتماعي، مسلط بودن تركان بر حكومت بود و همين مسيله از علل مهم فساد اداري و سياسي دستگاه خلافت به شمار مي رفت. زيرا سرنوشت مردم مسلمان را تركان نادان و نالايق بدست گرفته بودند و خلفا نيز آلت دست تركان شده بودند حتي خلفاي عباسي جزء نام خليفه هيچ قدرتي نداشتند و تركان آنها را سرگرم خوش گذراني و مسخرگي كرده بودند كه در اشعار شاعران نيز اين مسيله نمايان شده است.(9)

البته امام عسكري(ع) برخي از زياده روي ها و ادعاهاي باطل او را محكوم و از او تبرّي جست. مانند اينكه فرموده باشند:"صاحب الزنج ليس منّا اهل البيت[ع]".(10)

د- انحرافات فكري، عملي و نقش امام عسگري(ع) در جلوگيري از آنها

ظهور شعبده بازان غير مسلمان كه سعي در گمراه كردن و سست نمودن پايه هاي اعتقادي مسلمانان و بخصوص شيعيان را داشتند، يكي از حوادثي است كه در اين دوره صورت گرفت و امام(ع) نيز با تمام توان به دفاع از اسلام راستين و عقايد محكم وخلل ناپذير آن و ابطال شبهه هاي دشمنان همت گماشت و دسيسه هاي منحرفين را كه از طرف خلافت جبّار عباسيان نيز حمايت مي شد نقش بر آب ساخت.

پديده ديگر، نسبتهاي دروغي بود كه جاهلان خيانت كار و گمراه به مقام امامت روا مي داشتند، اما با هوشياري و استدلال و مناظره قوي مقام عصمت و طهارت[امام يازدهم عليه السلام] هدايت و خيانت دروغ گويان برملا مي شد.

«اسحاق كندي» كه از فلاسفه عراق بود و درباره قرآن كريم كتابي به نام « تناقص القرآن» نوشته بود، در برابراستدلال قوي و بدون جواب امام عسگري(ع) منكوب شد و كتاب خودش را آتش زد.(10)

از جمله انحرافات عملي و پديده هاي زشت اين دوره، شيوع بي بند و باري و غرق شدن در شهوات و گناهان بود كه به شدّت از طرف خلفا و درباريان ترويج مي شد، زيرا آنها با برپا نمودن مجالس آواز و شراب خواري و لهو و لعب، سعي در سست نمودن اعتقادات مردم و آلوده كردن آنها به گناه داشتند، ولي در مقابل، امام عسگري(ع) با بيان معارف الهي به فرضيه مهم امر به معروف و نهي از منكر عمل مي نمودند و مردم را از آلوده شدن به گناهان و دور شدن از مسير تقواي الهي مي ترسانيد و آنها را به پرهيزگاري توصيه مي فرمودند.(11)

2-فعاليت هاي مبارزاتي، عقيدتي امام حسن عسگري(ع)

يكي از الطاف الهي كه به وسيله اهل بيت(ع) در همه اوقات و به خصوص در هنگام مشكلات در بين مردم صورت مي گيرد، هدايت آنها به سوي كمال مطلق و مسلح نمودن مسلمانان به سلاح دعا و راز و نياز با خداي قادر متعال است، چنانچه شايد هيچ كدام از ايمه معصومين(س) نباشد كه از زبان گهر بار آنان ادعيه و مناجات هاي ارزشمند توسط راويان حديث و اصحاب آنها بدست ما نرسيده باشد.

از امام حسن عسگري(ع)، دعاهاي جالب و پرمحتوايي به يادگار مانده است كه در آن، علاوه بر مسيله عبادت و بندگي خداوند به جنبه هاي عرفاني، سياسي و اجتماعي نيز توجه شده است كـه به قسمتهايي از آنها اشاره مي شود:

«... پروردگارا! با همه وجودم قصد درگاهت كردم و قلبم با خشوع و زاري تمام تو را نيايش كرد. تو را بهترين شفيع خود به سويت يافتم. بار خدايا دعايم را به اجابت برسان. پروردگارا! انحراف فتنه ها ما را فرا گرفت و پرده حيرت، ما را احاطه كرد و ذلّت و خواري در خانه هايمان را كوفت و غير از امينان ديدنت بر ما حاكم شدند و معادل كينه و نفرت، سرنوشت ما را در دست گرفتند و در راه نابودي بندگانت و تباهي شهرهايت كمر بستند. پروردگارا! دست آورد ما پس از تقسيم، تيول آنان شد و امارت و حكمراني از مشورت به تسلط گرويد و پس از برگزيدگي به ميراثي براي امّت گشتيم. با بهره يتيمان و بيوه زنان آلات لهو و لعب خريداري شده و اهل ذمّه بر مؤمنان و فاسق هر قبيله اي به سرپرستي كارهاي آنان برخواست...»(12)

امام حسن عسگري(ع) در اين سخنان ارزشمند كه به صورت مناجات و در حقيقت شكوه نامه اي به پيشگاه خداوند است دقيقا اوضاع خطير و واقعيات اجتماعي حاكم بر جامعه را بازگو فرموده اند كه مهمترين آنها عبارتند از:

1- گسترش فتنه هاي دهشت ناك ميان مسلمانان؛

2- خواري و ذلّت مسلمانان و حاكميت غير مسلمين بر سرنوشت آنان؛

3- فرمانروايي سفلگان و جنايتكاران در آن روزگار و حكم دادن به غير از احكام خدا و رسول او؛

4- شيوع گناهان و منكرات مانند شراب خواري، لهو و لعب، دزدي، رشوه و....

مبارزه دايم در زمينه هاي اعتقادي، فرهنگي، سياسي با خلافت عباسي از جمله خدمات ارزشمند امام يازدهم حضرت امام عسگري(ع) مي باشد.

امام حسن(ع) به دنبال اين هدف با انواع شيوه ها به مبارزه ادامه مي دادند و اذهان مردم نا آگاه را به واقعيت هاي اجتماعي متوجه مي ساختند و اعلام مي كردند كه اين حاكميت فعلي مورد رضايت خداوند و رسول گرامي او نيست. زيرا در اين حاكميت، احكام خدا پياده نمي شود و ارزش هاي اسلامي به مسخره گرفته مي شود. منكرات و فحشا در جامعه شيوع دارد. حاكمان داراي صفات الهي و قرآني نيستند. اموال و حقوق مردم پايمال شده است. امام عسگري(ع) تا حد امكان در ملاقات هاي خصوصي با اصحاب و ياران خود خطرات جبران ناپذير خلفا و درباريان را نسبت به جامعه اسلامي گوش زد مي نمودند.

عملكرد روشن گرايانه و به حقّ امام(ع) باعث شد تا خلفا نسبت به وجود ايشان در ميان مردم حسد بورزند و بر دستگاه و خلافت چند روزه خود بيمناك شوند. مستعين دستور داد امام عسكري(ع) را حبس نمايند و پس از او معتز، مهتدي، معتمد نيز به مخالفت با امام برخواستند تا جايي كه آن حضرت دايما در اذيّت و آزار و شكنجه به سر مي برد.(13)

تربيت اصحاب و حاملان حديث، نگاشتن نامه به شيعيان و علاقه مندان به خاندان ولايت و امامت، تفسير آيات قرآن و بيان محكم و متشابه آن و بيان روايات اعتقادي، اخلاقي، سياسي و اجتماعي از جلوه هاي هدايت و خدمات فرهنگي امام حسن عسگري(ع)بود.

حضرت در تربيت راويان حديث سعي والايي داشت تا جايي كه نزديك به 107 نفر از شاگردان و اصحاب امام عسگري(ع) را نام برده اند و نامه هاي گران بهايي از آن حضرت به يادگار مانده است.(14)

3- شهادت امام عسگري(ع)

امام يازدهم شيعيان جهان حضرت عسگري(ع) پس از 6 سال امامت و رهبري جامعه به ظاهر اسلامي و پر آشوب و سپري شدن 28 سال از عمر شريفشان در سال 260 هجري از سوي معتمد عباسي مسموم و به شهادت رسيد. پيكر پاك و مطهّر آن حضرت پس از غسل و كفن و اقامه نماز توسط فرزند عزيزشان مهدي موعود، حضرت بقيّه الله الاعظم(عجل الله فرجه الشريف) در همان منزل مسكوني(بارگاه فعلي) به خاك سپرده شد.(15) سلام عليه يوم ولد و يوم استشهد و يوم يبعث حيّا

يادداشت ها:

1)شيخ مفيد، الارشاد في معرفه حجج الله علي العباد[ع] ص335؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابي طالب ج4 ص421؛ كليني، اصول الكافي ج1 ص421؛ طبرسي، اعلام الوري باعلام الهدي ص367؛ اربلي، كشف الغمة في معرفه الايمه(ع) ج2 ص402.

2)جرجي زيدان، تاريخ التمدن الاسلامي ج5 ص79؛ آقايي و...، درسنامه تاريخ عصر غيبت ص 72.

3) ابن اثير، الكامل في التاريخ ج6 ص268؛ آقايي و...، درسنامه تاريخ عصر غيبت ص 6- 72.

4) ابو الفرج الاصفهاني، الاغاني ج14 ص193.

5) القرشي، حياة الامام العسكري ص196.

6) مسعودي، مروج الذهب ج2 ص366.

7) طبرسي، اعلام الوري ص356.

8) ابن اثير، الكامل ج5 ص314؛ ابو الفرج الاصفهاني، مقاتل الطالبيين ص 511.

9) مسعودي، مروج الذهب ج4 ص61؛ الفخري ص181؛ بحار الانوار ج50 ص311.

10) ابن شهر آشوب، المناقب ج4 ص428؛ محدّث قمي، سفينه البحار ج 1 ص 559.

11) همان، ج4 ص424؛ بحار الانوار ج50 ص258.

12) مهج الدعوات ص63 تا 67 [به نقل از زندگاني امام حسن عسگري(ع) ص214 تا 222].

13) مسعودي، مروج الذهب ج4 ص124؛ سيوطي، تاريخ الخلفا ص360.

14) به كتب رجال شيخ طوسي، نجاشي، كشّي، معجم رجال الحديث و قاموس الرجال مراجعه شود.

15) طبرسي، اعلام الوري ص367؛ مفيد، الارشاد ص345؛ پيشوايي، سيره پيشوايان ص616.

به قلم: حجت الاسلام عباس جعفري

.img1 { max-width:400px; width: expression(this.width


ابنا