به گزارش «شيعه نيوز» علامه اميني در حوزه كهن نجف اشرف از محضر بزرگاني چون سيدمحمد حسيني فيروزآبادي (متوفاي ۱۳۴۵ هـ.) سيد ابوتراب بن ابوالقاسم خوانساري (متوفاي ۱۳۴۶ هـ.) ميرزاحسين ناييني نجفي (متوفاي ۱۳۵۵ هـ.) سيد ابوالحسن موسوي اصفهاني (متوفاي ۱۳۶۵ هـ.) شيخ محمدحسين اصفهاني غروي (متوفاي ۱۳۶۱ هـ.) و شيخ محمدحسين كاشف الغطاء (متوفاي ۱۳۷۳ هـ.) بهره برد.

*تلاش چهل ساله علامه اميني براي نوشتن «الغدير»

علامه اميني هرچند در عمر نسبتاً كوتاه خود (نزديك به هفتاد سال) خدمات بسياري به علوم اسلامي ارايه كرده و آثار بسياري به نگارش درآورده است اما او را بيش از همه با كتاب مشهور و بي‌مانند «الغدير في الكتاب و السنة و الادب» مي‌شناسيم كتابي دايرة المعارفي درباره واقعه غدير و اثبات امامت اميرالميمنين (عليه‌السلام) كه مرحوم علامه اميني حدود چهل سال از عمر بابركت خود را براي نوشتن اين كتاب صرف كرد هرچند كه نگارش اين كتاب به اتمام نرسيد.

هدف از اين نوشته كوتاه بحث از زندگي و خدمات علمي و اجتماعي علامه اميني و يا بحث علمي و مفصل درباره كتاب شريف الغدير نيست بلكه مقصود اين است كه به مناسبت چهل و هفتمين سال درگذشت آن دانشمند گرانقدر تنها به گوشه‌اي از زحمات او در نگارش كتاب الغدير اشاره‌اي كنيم. از اين رو در اين نوشتار به بحثي كوتاه درباره دست‌يابي علامه اميني به منابع الغدير و نگارش الغدير بر پايه اين منابع مي‌پردازيم.

*مطالب جلدهاي مجموعه الغدير

كتاب الغدير كه بيست جلد بوده و تعداد ۱۱ جلد آن به چاپ رسيده و گويا بقيه مجلدات آن بنا بر مصالحي چاپ نشده است از نظر ساختاري يك جلد آن به بحث سندي حديث غدير و مبحث روايي آن مي‌پردازد و بقيه جلدها واقعه غدير را در شعر و ادب اسلامي از قرون مختلف بررسي مي‌كند.

در جلد نخست علامه اميني پس از نقل حديث غدير ۱۱۰ تن از بزرگان صحابه را نام مي برد كه اين حديث را نقل كرده اند و نام هريك از آنان را بر پايه منابع اهل سنت ذكر مي كند. پس از صحابه نام هشتاد و چهار تن از تابعاني كه اين حديث را روايت كرده‌اند به ميان مي‌آورد و پس از تابعان ۳۶۰ تن از علماي راوي اين حديث از قرن دوم تا قرن چهارم هجري را ذكر مي‌كند.

ادامه جلد اول به فهرستي از اسامي نويسندگاني كه آثاري مستقل راجع به حديث غدير نگاشته‌اند احتجاج‌هايي كه به حديث غدير انجام شده است آيات قرآني راجع به غدير داستان تبريك گفتن عمر و ابوبكر و ساير صحابه به امام علي (عليه‌السلام) جايگاه اين عيد نزد اهل بيت(عليهم‌السلام) و سخنان برخي از دانشمندان اهل سنت درباره غدير و نيز بررسي سند حديث غدير پرداخته شده است. همچنين بحث از دلالت حديث غدير و بررسي و نقد شبهات برخي از دانشمندان اهل سنت درباره دلالت حديث بر امامت اميرالميمنين(عليه‌السلام) در ادامه اين جلد آمده و علامه دلالت تام اين حديث بر ولايت علي(عليه‌السلام) را روشن مي‌سازد.

*مطالب جلد دوم تا يازدهم

علامه اميني از جلد دوم تا يازدهم را نيز به بحث ادبي و غدير در شعر شاعران از قرن اول تا قرن دوازدهم مي‌پردازد و به مناسب هر بحثي مباحث تاريخي تفسيري حديثي ادبي رجالي و كلامي مربوط به آن را مطرح مي‌سازد.

علامه بنا داشته است كه شاعران و اشعار مرتبط با غدير را در قرن‌هاي سيزدهم و چهاردهم را نيز به پايان برساند كه عمر ايشان مجال اين كار را نمي‌دهد.

*مطالعه صدهزار جلد كتاب براي تأليف «الغدير»

مرحوم دكتر «سيدجعفر شهيدي» مستقيماً از مرحوم علامه اميني (رحمهما الله) نقل كرده است كه او براي تأليف الغدير ۱۰ هزار جلد كتاب را از ابتدا تا انتها خوانده و به صد هزار جلد كتاب نيز مكرر مراجعه كرده است (نقل قول دكتر شهيد از علامه اميني در: شهداء الفضيله مقدمه شيخ محمد خليل الدين عاملي ص۴). بنابر اين نقل علامه اميني در تأليف اين اثر از يكصد هزار جلد كتاب به طور مستقيم و غيرمستقيم بهره برده است. با عنايت به اين امر بايد توجه داشت كه از سويي ظاهراً كتاب الغدير يك كار جمعي نبوده و مرحوم علامه اميني دست تنها به كار تأليف الغدير پرداخته است.

از سويي ديگر در عصري كه علامه اميني مشغول تدوين الغدير بوده است يعني حدود پنجاه تا نود سال قبل دسترسي به آثار به آساني روزگار ما نبوده است. هنوز امكان دستيابي به نسخه‌هاي ديجيتال وجود نداشته و امكان جستجوي اينترنتي و رايانه‌اي فراهم نبوده است و حتي بسياري از آثار اسلامي هنوز نسخه چاپي هم نشده بود و علامه اميني ناگزير بود از نسخه‌هاي خطي بهره گيرد.

اكنون بايد ديد كه علامه اميني در نگارش اين اثر حجيم و عظيم چگونه از اين تعداد فراوان آثار بهره برده و منابع و مصادر وي در نگارش اين اثر چگونه در دسترس او قرار مي‌گرفته است.

علامه اميني در تهيه منابع اين اثر كه بخش عمده آن از منابع غيرشيعي است زحمت‌هاي بسياري متحمل شد به سرزمين‌ها و شهرهاي بسياري سفر كرد به افراد بسياري رو انداخت و التماس كرد نسخه‌هاي بسياري را تهيه و نسخه‌هاي بسياري را از روي نسخه‌هاي كهن استنساخ كرد و سرانجام از اين منابع كتابخانه‌اي عظيم گردآورد كه به اختصار به آن‌ها اشاره مي‌كنيم.

*سفرهاي علامه اميني براي دستيابي به منابع

علامه اميني براي دست يافتن به منابع جهت نگارش «الغدير» سفرهايي بسيار هم در داخل كشور عراق و كتابخانه‌هاي آن كشور انجام داد و هم به ايران هند سوريه تركيه و مصر سفر كرد.

وي در اين سفرها در پي كتابخانه‌ها و كتاب‌ها و نسخه‌هاي چاپي و خطي بود. علامه اميني در اين كتابخانه‌ها به مطالعه نكته‌برداري و از همه مهم‌تر استنساخ كتابها مي‌پرداخت و در ضمنِ آن با شخصيت‌ها و دانشمندان نيز ملاقات و با آنان به بحث و تبادل افكار مي‌پرداخت.

*كتابخانه هاي عراق

مرحوم علامه اميني علاوه بر استفاده از كتابخانه‌هاي شهر نجف اشرف در عراق به صورت مكرر به شهرهاي كربلا كاظميه بغداد سامرا حله و بصره سفر كرد و به مطالعه و استنساخ و نكته‌برداري از كتاب‌هاي موجود در كتابخانه‌هاي اين شهرها مبادرت ورزيد.

*كتابخانه هاي ايران

مرحوم علامه اميني براي دستيابي به منابع فزون‌تر به شهرهاي ايران نيز سفر كرد. او در ايران به شهرهاي قم تهران مشهد بروجرد و كرمانشاه مسافرت كرد و به مطالعه كتب خطي و چاپي كتابخانه‌هاي شهر قم آستان قدس رضوي مجلس شوراي ملي مدرسه سپهسالار ملك و كتابخانه ملي در تهران كتابخانه آيت‌‌الله بروجردي در بروجرد و كتابخانه سردار كابلي در كرمانشاه پرداخت.

*مقصدهاي ديگر سفرهاي علمي علامه اميني براي تأليف «الغدير»

كتابخانه‌هاي عراق و ايران پاسخگوي نياز علامه اميني در تدوين «الغدير» نبود. از اين رو وي در سال ۱۳۸۰(ه.ق) رنج سفر به هند را بر خود هموار كرد و در هند به شهرهاي حيدرآباد دكن عليگره لكهنو كانپور جلالي و رامپور قدم نهاد و به مطالعه و استنساخ كتب خطي و چاپي در كتابخانه‌هاي آن ديار پرداخت.

علامه اميني براي تكميل منابع خود در سال ۱۳۸۴(ه.ق) به سوريه رفت و به مطالعه آثار موجود در كتابخانه‌هاي دمشق حلب و فوعه پرداخت و در كتابخانه‌هاي مختلف و غني سوريه از جمله در كتابخانه ظاهريه دمشق به تكميل منابع خود پرداخت.

علامه در سال ۱۳۸۷(ه.ق) راهي تركيه شد تا به مطالعه كتاب‌هاي آن ديار در شهرهاي استانبول و آنكارا بپردازد. علامه در اين سير پژوهش و مطالعه از نسخه‌هاي خطي نفيس و منحصر به فرد اين كتابخانه‌ها نسخه‌برداري كرده است.

همچنين علامه اميني در راستاي تكميل منابع الغدير به مصر سفر كرد و از كتابخانه‌هاي قاهره نيز بهره برد. همين سفرها باعث شده بود كه علامه اميني به اهميت سفرهاي علمي براي اهل علم پي ببرد و از او منقول است كه پس از سفر به هند گفته بود: «اگر من مرجع بودم و وجوهات شرعي به دست من مي‌رسيد همه را به طلاب مي‌دادم تا سفر كنند حركت كنند مي‌گفتم: اين هزينه! برويد و جهان را و انسان را بشناسيد!».

* استنساخ كتاب‌ها و منابع

يكي از كارها و خدمات مهم علامه اميني به علوم اسلامي و اهل علم استنساخ كتاب‌ها بود. بايد توجه داشت كه علامه اميني در آن عصر نه چندان دور از هيچ يك از امكانات زيراكس و كپي و عكس‌برداري و ديگر امكانات نسخه‌برداري برخوردار نبود.

بدين سان او در تهيه منابع الغدير از آن رو كه ناگزير بود به يك اثر مراجعات مكرر داشته باشد كل كتاب را نسخه برداري و رونويسي مي‌كرد و به اين ترتيب او كتاب‌هاي بسياري را به خط خودش كتابت كرده است كه اين امر يكي از شاهكارهاي علامه اميني در جمع‌آوري منابع است.

علامه اميني در كار استنساخ و رونويسي كتاب‌ها بسيار چيره‌دست و پرسرعت عمل مي‌كرده است به گونه‌اي كه نقل كرده‌اند كه وي در مدت ۱۰ روز بيش از ۱۵۰۰ صفحه را با خط خود نوشته بود. او در سفري به هند كه مدتي حدود چهار ماه به طول انجاميده بود در حدود ۲۵۰۰ صفحه به دست خود استنساخ و رونويسي كرده بود كه البته اين استنساخ در كنار ملاقات‌ها سخنراني‌ها و ديگر كارهاي ايشان صورت پذيرفته است.

* تأسيس كتابخانه امام اميرالميمنين(عليه‌السلام) توسط علامه اميني

نتيجه تلاش‌ها و سفرهاي علامه اميني در راستاي دستيابي به منابع مورد نياز براي نگارش الغدير احساس نياز به تأسيس يك كتابخانه بود كه منابع لازم را در آن گرد آورد زيرا بزرگترين كتابخانه نجف در زمان او تنها چهار هزار جلد كتاب داشت و همين نقص او را بر آن داشت تا كتابخانه‌اي عظيم در نجف داير كند. از اين رو علامه اميني در سال ۱۳۷۹(ه.ق) كتابخانه عمومي امام اميرالميمنين (المكتبة الامام اميرالميمنين العامة) را در نجف تأسيس و نسخه‌هاي خطي ارزشمندي را در آن جمع‌آوري كرد كه به گفته آقاي شاكري متولي كتابخانه قريب به پنج هزار مخطوط از قرن دوم و سوم هجري در اين كتابخانه موجود است.

هم اكنون اين كتابخانه بيش از ۵۰۰ هزار عنوان كتاب در زبان‌هاي مختلف و حدود ۷۰ هزار عنوان كتاب خطي دارد. علامه اميني بنيانگذار اين كتابخانه كتاب‌هاي موجود در كتابخانه خود را نيز كه پنج تا ۶ هزار جلد بود به كتابخانه اميرالميمنين اهدا كرد.

سيد لطف الله جلالي عضو هييت علمي دانشكده علوم و معارف اسلامي هدي وابسته به جامعه الزهرا(س)
منبع: حوزه نيوز

شيعه نيوز