چرا امام سجاد(عليه السلام) زبان دعا را برگزيد؟

امام زين العابدين(عليه السلام) زماني ديده به جهان گشودند كه زمام امور در دست جد بزرگوارشان امام علي بن ابيطالب(عليه السلام) بود. آن حضرت سه سال از خلافت علوي و حكومت چند ماهه امام حسن(عليه السلام) را درك كردند. امام سجاد(عليه السلام) در عاشوراي 61 هجري قمري حضور داشتند و در آن واقعه به صورتي معجزه‌آسا نجات يافتند و پس از شهادت پدرشان امام حسين(عليه السلام) مسؤليت زمامداري شيعيان از جانب خدا بر عهده ايشان گذاشته شد.

دوراني كه امام سجاد(عليه السلام) در آن زندگي مي‌كردند، همه ارزش‌هاي ديني دستخوش تحريف و تغيير قرار گرفتند و احكام اسلامي بازيچه دست افرادي چون ابن زياد، حجاج و عبدالملك بن مروان بود. در سايه چنين وضعي آشكار بود كه تربيت ديني مردم تا چه اندازه تنزل كرده و ارزش‌هاي جاهلي چگونه احيا شده است، به طوري كه دو خطر بزرگ هجوم فرهنگ‌هاي متنوع بيگانه و رواج تجمل پرستي جامعه اسلامي را تهديد مي‌كرد.

در اوج حاكميت استبداد در روزگاري كه حكام اموي با تمام توان درصدد زدودن نور شرافت و آزادي از سرزمين وحي بودند و در خاموش ساختن مناديان حق و از ميان بردن سيره حيات بخش پيامبر اكرم(صلي الله عليه واله) از هيچ تلاشي فروگذار نمي كردند، امام زين العابدين(عليه السلام) توانستند از دعا براي بيان بخشي از معارف ديني استفاده و بار ديگر تحركي در جامعه براي توجه به معرفت و عبادت و بندگي ايجاد كنند. به گفته متخصصان علوم ديني و حديثي حدود 254 دعا از امام سجاد(عليه السلام) بر جاي مانده است كه علاوه بر صحيفه سجاديه، دو رساله حقوق و رساله زهد نيز از اين امام بزرگوار بر جاي مانده است.

صحيفه سجاديه و ديگر ادعيه منقول از امام سجاد (عليه السلام) هر چند سراسر دعا و نيايش است و تمام مطالب آن به عنوان راز و نياز انسان با پروردگار خويش ارايه شده، ولي تأمل و تحقيق در گستره مفاهيم و معارف آن به وضوح نشان مي‌دهد كه دعاهاي آن فراتر از مناجات هاي فردي و راز و نيازهايي است كه يك انسان در خلوت تنهايي خود و در بحران مشكلات زندگي، با خداي خويش دارد.

حضرت امام سجاد (عليه السلام) كه دوران امامت شان مصادف با دشوارترين دوران ظلم و خفقان اموي (از يزيد تا وليدبن عبدالملك) بود سرانجام پس از 34 سال امامت شيعه، در 25 محرم سال 95 هجري قمري در سن 56 سالگي مسموم شده و به شهادت رسيدند و پيكر پاك ايشان در قبرستان بقيع كنار قبر امام حسن مجتبي(عليه السلام) به خاك سپرده شد.

يكي از آثار به جا مانده از امام سجاد(عليه السلام) «رساله حقوق» ايشان است كه حضرت در پاسخ به نامه يكي از ياران خويش، به حدود 50 حق اشاره فرموده است كه حقوق الهي، حق اعضاي هفتگانه بدن، حق نماز، روزه، انفاق و پرداخت حقوق مالي، هديه و...، حقوق اجتماعي انسان از جمله آنها به شمار مي آيد.

امام سجاد(عليه السلام) در ابتداي اين نامه حق الهي را متذكر شده و آن را پايه همه حقوق فردي و اجتماعي مي خواند چراكه اگر حقوق الهي ناديده گرفته شود و انسان موجودي غير مسؤل و بي هدف و فاقد تكليف به شمار آيد در آن صورت پايبندي وي به ساير حقوق فردي و اجتماعي لغو و بيهوده مي نمايد و هيچ قانون و تكليفي ضمانت اجرا ندارد.

هر چند امام زين العابدين(عليه السلام) در اين فهرست به حقوق بسيار متنوع و گوناگوني اشاره كرده اما در پايان اين حقيقت را آشكار ساخته است كه حقوق اجتماعي و فردي به آنچه گفته شد، منحصر نمي باشد، بلكه اصولا برخي از حقوق داراي جنبه متغيري هستند كه در شرايط و زمان و مكان مختلف و مناسبات گوناگون تغيير مي كنند و يا مطرح مي شوند.

حق مادر در كلام امام زين العابدين(عليه السلام)

يكي از مباحثي كه در قرآن و روايات به شدت بر آن تأكيد شده است مسيله احسان به والدين است كه امام سجاد(عليه السلام) در رساله حقوق خويش بدان اشاره فرموده است.امام سجاد(عليه السلام) در بخش حقوق ارحام و اقارب، به حق مادر اشاره كرده و مي فرمايد:

اما حق مادر بر تو آنست كه بداني او حمل كرده است ترا نه ماه، طوريكه هيچ كس حاضر نيست اين چنين ديگري را حمل كند و به تو شيره جانش را خورانده است؛ قسمي كه هيچ كس ديگر حاضر نيست اين كار را انجام دهد و با تمام وجود؛ با گوشش چشمش، دستش، پايش، مويش، پوست بدنش و جميع اعضا و جوارحش ترا حمايت و مواظبت نموده است و اين كار را از روي شوق و عشق انجام داده و رنج و درد و غم و گرفتاري دوران بارداري را به خاطر تو تحمل نموده است تا وقتي كه خـداي متعال ترا از عالم رحم به عالم خارج انتقال داد.

پس اين مادر بود كه حاضر بود گرسنه بماند و تو سير باشي، برهنه بماند و تو لباس داشته باشي، تشنه بماند و تو سيراب باشي، در آفتاب بنشيند تا تو در سايه او آرام استراحت كني، ناراحتي را تحمل كند تا تو در نعمت و آسايش به زندگي ادامـه داده و رشد نمايي و در اثر نوازش او به خواب راحت و استراحت لذيذ دست يابي.

شكم او خانه تو و آغوش او گهواره تو و سينه او سيراب كننده تو و خود او حافظ و نگهدارنده تو بود؛ سردي و گرمي دنيا را تحمل مي كرد تا تو در آسايش و ناز و نعمت زندگي كني. پس شكرگزار مادر باش به اندازه اي كه براي تو زحمت كشيده است و نمي تواني از او قدرداني نمايي مگر به عنايت و توفيق خداوند متعال.

توصيف حق پدر از زبان امام سجاد(عليه السلام)

همچنين حضرت سجاد(عليه السلام) در ادامه به حق پدر اشاره كرده و مي فرمايد: اما حق پدرت بر تو آن ست كه بداني او اصل و ريشه توست؛ و تو فرع و شاخه او هستي؛ و اگر او نبود تو نبودي؛ پس هر وقت در خودت چيزي مي بيني كه موجـب پيدا شدن غرور در تو مي گردد؛ متوجه باش كه پدرت اصل و اساس آن نعمت است و خداوند را به خاطر اين نعمت بزرگ ستايش كن و از او تشكر كن به اندازه نعمتي كـه به تو ارزاني نموده است و قوتي نيست مگر به قوت خداوند متعال.

دعا براي پدر و مادر

همچنين حضرت در دعاي 24 صحيفه سجاديه در مورد پدر و مادر چنين دعا مي فرمايند:

̶ پروردگارا بر‌ محمد بنده ‌و‌ رسولت و‌ بر‌ اهل بيت پاكيزه اش درود فرست ‌و‌ بهترين درود ‌و‌ رحمت ‌و‌ بركاتت ‌و سلامت را‌ بدانها اختصاص ده.

̶ خدايا پدر ‌و‌ مادرم را‌ به‌ گرامي داشتن نزد خودت ‌و‌ درود از‌ جانب لطفت اختصاص ده، اي‌ مهربانترين مهربانان.

̶ الها بر‌ محمد ‌و‌ آل‌ او‌ درود فرست ‌و‌ آنچه بر‌ من‌ در‌ رابطه با‌ پدر ‌و‌ مادرم واجب است از‌ دلم بگذران ‌و‌ بر‌ من‌ الهام كن ‌و‌ دانش رعايت حقوق پدر ‌و‌ مادر را‌ به‌ طور كامل در‌ اختيارم قرار ده‌ ‌و‌ سپس به‌ عمل كردن به‌ دانستني هايم ‌و‌ انجام آنچه بدان آگاهم ساختي توفيقم ده‌ تا‌ آنجا كه‌ چيزي از وظايفم كم نگردد ‌و‌ اندامم از‌ خدمت بدانچه بر‌ من‌ الهام فرمودي خسته و‌ سنگين نگردد.

̶ خداوندا بر‌ محمد ‌و‌ آل او‌ درود فرست همانطور كه‌ ما‌ را‌ به‌ قبول اسلام ‌و‌ دين او‌ ‌و ارادت به‌ اهل بيت گرامي اش شرافت دادي ‌و‌ نيز بر‌ محمد ‌و‌ آل‌ او‌ درود فرست همانطور كه‌ به‌ سبب ‌آن گرامي براي ما‌ حقي بر‌ گردن خلق واجب گردانيدي.

̶ الها ترس مرا از‌ هيبت ‌و‌ شوكت پدر ‌و‌ مادرم همانند ترس از‌ هيبت سلطان قرار ده‌ و‌ توفيقم ده‌ تا‌ با‌ ايشان همچون مادري مهربان رفتار نمايم. خدايا اطاعت از‌ پدر ‌و‌ مادر ‌و‌ نيكي به‌ ايشان را‌ در‌ نظرم از‌خواب شيرين خوشتر ‌و‌ از‌ سيراب شدن تشنه گواراتر گردان تا‌ خواسته آنها را‌ بر‌ خواسته هاي خويش مقدم قرار دهم ‌و‌ خشنودي ايشان را‌ بر‌ خشنودي خويش برگزينم ‌و‌ گرچه آنها نيكي ‌و‌ لطفشان به‌ من‌ كم باشد ولي زياد جلوه بده ‌و‌ اگر چه محبت من‌ به‌ آنها زياد باشد كم به‌ نظر آور.

̶ پروردگارا ياري ام كن تا‌ صدايم را‌ در‌ برابرشان آهسته ‌و‌ سخنم را‌ پاكيزه ‌و‌ برخوردم را‌ ملايم نمايم ‌و‌ دلم را‌ نسبت به‌ ايشان عطوف ‌و‌ مهربان كن ‌و‌ مرا با‌ آنها رفيق ‌و‌ شفيق و‌ دلسوز فرما.

̶ خدايا به‌ خاطر زحماتي كه‌ در‌ تربيتم كشيدند ‌و‌ مرا تكريم نمودند اجر ‌و‌ پاداش عنايت كن و‌ همانطور كه‌ در‌ كودكي در‌ حفظ و‌ حراست من‌ كوشيدند تو‌ آنها را‌ نيز حفظ فرما.

̶ پروردگارا آنچه از‌ ناحيه من‌ به‌ آنها آزار رسيده ‌و‌ يا‌ كاري ناخوشايندشان انجام داده ام ‌و‌ يا‌ حقي را‌ از‌ ايشان ضايع كرده ام همه را‌ وسيله آمرزش گناهانشان ‌و‌ بالا رفتن مقاماتشان ‌و‌ زيادي حسناتشان قرار ده‌، اي‌ خدايي كه‌ بديها را‌ چندين برابر به‌ خوبيها تبديل مي فرمايي.

̶ خدايا آنچه را‌ كه‌ پدر ‌و‌ مادرم در‌ گفتار به‌ من‌ تعدي كردند ‌و‌ يا‌ در‌ عمل درباره من‌ بد رفتاري نمودند ‌و‌ يا‌ حقي را‌ از‌ من‌ ضايع كردند ‌و‌ يا‌ از‌ آنچه واجب ‌و‌ وظيفه‌ ايشان بوده، كوتاهي كرده اند، همه را‌ به‌ آنها بخشيدم و‌ ‌آن را‌ وسيله احسان ‌و‌ محبت به‌ ايشان گردانيدم و‌ از‌ تو‌ مي خواهم كه‌ تبعات ‌و‌ گرفتاري ‌آن را‌ از‌ آنها برداري زيرا كه‌ من‌ درباره خودم ايشان را‌ متهم نمي كنم و‌ آنها را‌ در‌ نيكي به‌ خودم سهل انگار نمي دانم. اي‌ خداي من‌ نسبت به‌ آنچه پدر و‌ مادرم به‌ خاطر تربيت من‌ انجام داده اند دلگير نيستم.

̶ زيرا كه‌ آنها حقوقشان بر‌ گردن من‌ واجب تر است ‌و احسانشان به‌ من‌ قديمي تر است ‌و‌ منتشان بر‌ من‌ بزرگتر از‌ ‌آن است كه‌ آنها را‌ تقاص به‌ عدل كنم ‌و‌ يا‌ مقابله به‌ مثل نمايم ‌و اگر چنين كنم پس‌ اينهمه زحمتشان در‌ راه تربيت من‌ چه مي شود ‌و‌ آن همه حراست ‌و‌ مواظبتي كه‌ با‌ سختي ‌و‌ ناراحتي از‌ من‌ داشتند چگونه به‌ حساب مي آيد ‌و‌ آن همه فشار ‌و‌ گرفتاري كه‌ براي آسايش من تحمل نمودند چه مي شود؟!

̶ شگفتا كه‌ ‌آن دو‌ بزرگوار نمي توانند ‌آن طور كه‌ سزاوارند، حقشان را‌ از‌ من‌ بستانند ‌و‌ من‌ نمي توانم آنچه از‌ ناحيه آنها بر‌ من‌ واجب شده ادا كنم ‌و‌ شرط خدمتگزاري آنان را‌ به‌ خوبي انجام دهم پس‌ بر‌ محمد ‌و‌ آل‌ او‌ درود فرست ‌و‌ مرا در‌ خدمت به‌ ايشان ياري كن؛ اي‌ بهترين كسي كه‌ از‌ او‌ ياري مي طلبند ‌و‌ توفيقم ده‌ اي‌ بهترين هدايتگر براي كسي كه‌ به‌ تو‌ روي آورد، مرا در‌ روزي كه‌ هر‌ كس به‌ آنچه كرده جزا داده مي شود ‌و‌ به‌ كسي ظلم نمي گردد عاق والدين قرار مده.

̶ خدايا بر‌ محمد ‌و‌ آل‌ (عليهم السلام) او‌ ‌و‌ ذريه اش درود فرست ‌و‌ به‌ پدر ‌و‌ مادرم از‌ لطف ‌و‌ كرمت برتر از‌ آنچه را‌ كه‌ به‌ پدران ‌و‌ مادران اهل ايمان عطا فرموده اي‌ اختصاص ده‌ اي‌ مهربانترين مهربانان.

̶ الها در‌ تعقيب نمازهايم ‌و‌ در‌ اوقات شب ‌و‌ در‌ هر‌ ساعتي از‌ ساعات روزم ياد و‌ ذكرشان را‌ از‌ دل ‌و‌ زبانم مبر.

̶ خدايا بر‌ محمد ‌و‌ آل‌(عليهم السلام) او‌ درود فرست ‌و‌ مرا به‌ وسيله دعا در‌ حق پدر ‌و‌ مادرم بيامرز ‌و‌ آنها را‌ به‌ خاطر مهرباني شان نسبت به‌ من‌ مشمول عفو حتمي خودت قرار ده‌ ‌و‌ به‌ شفاعت من‌ از‌ ايشان به‌ طور قطع راضي شو ‌و‌ آنها را‌ با‌ گرامي داشتن به‌ مكانهاي آسايش جاي ده.

̶ خدايا اگر آنها را‌ زودتر از من‌ بخشيدي شفاعتشان را‌ درباره من‌ بپذير و‌ اگر مرا زودتر از‌ آنها بخشيدي مرا شفيع ايشان قرار ده‌ تا‌ همراه پدر ‌و مادرم در‌ جواررافت و‌ كرم ‌و‌مغفرت ‌و‌رحمتت قرار گيرم؛ زيرا كه‌ تو‌ صاحب فضل بزرگ و‌ نعمت ديرينه اي‌ ‌و‌ تو‌ هستي مهربانترين مهربانان.

شيعه نيوز