آيا در اربعين اوّل،‌ اسرا به كربلا بازگشتند؟

درباره اربعين اختلاف نظر است. سه ديدگاه از اهميت بيشتري برخوردار است:

1. بعضي عقيده دارند اهل بيت امام حسين(ع) در سال 61 هجري از شام برگشته و در بيستم صفر همان سال در كربلا با جابر بن عبدالله انصاري ملاقات كردند و همگان براي امام عزاداري نمودند(1). از اين اربعين به عنوان اربعين اوّل ياد مي‌شود. اين ديدگاه از شهرت بيشتري برخوردار است. مرحوم سيد محمدعلي قاضي طباطبايي كتابي مستقل براي اثبات اين ادعا تدوين كرده است(2) مرحوم ابن طاووس از طرفداران اين ديدگاه است وي مي‌نويسد: «راوي گفت: چون زنان و عيالات حسين(ع) از شام بازگشتند و به كشور عراق رسيدند، به راهنماي قافله گفتند ما را از راه كربلا ببر، پس آمدند به قتلگاه رسيدند، ديدند جابر بن عبدالله انصاري و جمعي از بني‌هاشم و مرداني از اولاد پيامبر(ص) آمدند براي زيارت قبر حسين(ع) پس همگي به يك هنگام در آن سرزمين گرد آمدند و با گريه و اندوه و سينه‌زني با هم ملاقات كردند و مجلس عزايي كه دل‌ها را جريحه‌دار مي‌كرد، برپا نمودند و زناني كه در آن نواحي بودند، جمع شدند و چند روزي به همين منوال گذشت»(3)

ابن نما(4) و برخي مقتل‌نويسان ديگر نيز طرفدار اين نگرش هستند(5).

طرفداران اين ديدگاه شواهد و قرايني را دستمايه خويش قرار داده و دلايل مخالفان ديدگاه خود را پاسخ داده‌اند.

2. بعضي ديگر برگشت اهل بيت به كربلا و ملاقات آنان با جابر را قبول ندارند.

بر اساس اين ديدگاه اربعين وجود نداشته است كه تاريخ و نحوه رفتن اهل بيت(ع) به كربلا مطرح باشد.

مرحوم آيتي از طرفداران اين نگرش است: در داستان آمدن اهل بيت(ع) از شام به عراق و رسيدن آنها در اربعين يعني بيستم صفر به كربلا را به هيچ وجه نمي‌توان قبول كرد يا سند قابل اعتماد براي افسانه تاريخي به دست داد. اهل بيت(ع) عصمت در ماه رجب سال 60 هجري از مدينه به مكه رفتند... پس از مدتي كه در كوفه گرفتار بوده‌اند، طبق دستوري كه از شام رسيد، آنان را به شام فرستادند و از آن جا هم بعد از مدتي كه معلوم نيست، به مدينه طيبه بازگشتند و حق آن است كه تاريخ حركت اهل بيت به شام و تاريخ رسيدن آنان به شهر دمشق و مدت توقف اسيران در مركز حكومت يزيد و تاريخ حركت آنان از دمشق به طرف مدينه و تاريخ ورود آنان به شهر مقدس مدينه، هيچ كدام از اين‌ها به درستي معلوم نيست»(6).

استاد شهيد مطهري نيز رفتن اهل بيت به كربلا و ملاقات آنان با جابر بن عبدالله را قبول ندارد(7).

به نظر ايشان، مدت زماني و تاريخ رفت و برگشت آنها به گونه‌اي است كه امكان ندارد پس از چهل روز دوباره به كربلا برگشته باشند.

طرفداران اين ديدگاه برخي از شواهد را دستمايه خويش قرار داده و اربعين اوّل را به صورت عادي از محالات دانسته‌اند(8).

3. بعضي ديگر بر اين عقيده هستند كه اربعين وجود داشته است؛ بدين معنا كه اهل بيت(ع) در كربلا حضور يافته و براي امام حسين(ع) و ياران او عزاداري كرده‌اند. ولي در سال اوّل و يا سال‌هاي بعد بوده است، معلوم نيست.(9)

از آن چه گذشت مي‌توان نتيجه گرفت كه بر اساس مبناي اوّل مدت چهل روز از آغاز حركت اهل بيت(ع) تا برگشت آنان به كربلا طول كشيده است؛ ولي بر اساس مبناي سوم اربعين وجود داشته و اهل بيت(ع) به كربلا بازگشته‌اند، اما تاريخ و مدت آغاز حركت اهل بيت از كربلا و بازگشت آنان بدان‌جا معلوم نيست، همچنين معلوم نيست برگشت در سال اوّل بوده است يا سال بعد. اما بر اساس ديدگاه دوم اصلاً يعني وجود نداشته باشد تا تاريخ حركت اهل بيت(ع) از شام به كربلا و پيمودن مسافت شام تا آن شهر مطرح باشد.

1ـ علي نجاتي، قطعه از بهشت، ج 2، ص 607.
2ـ تحقيقي دربارهُ اربعين حسين(ع)، ص 608 به بعد.
3ـ ترجمه لهوف، ص 196.
4ـ مثير الاحزان، ص 59.
5ـ قاضي طباطبايي، تحقيقي درباره امام حسين(ع)، ص 12 به بعد.
6ـ بررسي تاريخي عاشورا، ص 148 ـ 149.
7ـ حماسه حسين، ج 1، ص 30.
8ـ علي نجاتي، پيشين، ص 609.
9ـ همان، ص 612.


واحد پاسخ به سوالات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي

واحد پاسخ به سوالات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي