غدیر و ماجرای یمن
مقدمه
یکی از ایرادهایی که بر ماجرای غدیر وارد می‎کنند، موضوع یمن و اختلافی است که میان صحابه و امام علیه‎السلام رخ داد. آن‌ها می‎گویند آنچه در غدیر توسط پیامبر بیان شد، نهیب بر امت بود که با علی دوست باشید و کینه او را در دل نداشته باشید. بنابراین، این ماجرا ربطی به ولایت و سرپرستی و جانشینی علی بن ابیطالب (ع) پس از پیامبر ندارد.
درباره این موضوع و پاسخ به شبهات آن، مطالب زیادی بیان و مقالات زیادی نوشته شده است. این مقاله سعی می‎کند ضمن رعایت اختصار و تجمیع میان تمام گفته‎ها، اصل موضوع را با تمرکز بر نام یک فرد مشخص تاریخی، پیگیری کند و برخی حواشی دیگر را پیش روی خواننده قرار دهد.
متن
امیرمؤمنان (ع) طبق آنچه در نقل‎ها تاریخی دیده می‎شود سه بار به یمن سفر کردند. بار اول در سال هشتم و پس از فتح مکه بود. طی آن سفر هنوز تشنج‎های بعد از فتح مکه وجود داشت و میان ایشان و برخی قبایل جنگ در گرفت. سفر دوم موضوعیتی در بحث ما ندارد. اما سفر سوم در سال دهم برای جمع آوری زکات و بیت المال انجام شده بود که پس از آن سفر، امام به مکه رفتند و به پیامبر ملحق شدند. در سفرهای اول و سوم مشاجراتی میان امام و برخی صحابه به وجود آمد که ایراد کنندگان گاهی با مخدوش کردن این دو با هم، نتایج مطلوب خود را گرفته اند.
آنچه از شبهه یمن بر می‎آید دارای حداقل سه ایراد است.
الف- ماجرای بریده: این فرد در مشاجرات سال هشتم بوده و نه سال دهم (غدیر)
ب- زمان بیانات پیامبر(ص): بیانات ایشان در مورد مشاجرات یمن، قبل از مناسک حج بود و غدیر، پس از آن رخ داد.
ج- ادبیات پیامبر(ص): در روز غدیر ایشان اشاره ای به یک موضوع اختلاف‎برانگیز نکردند.
توضیح:
الف- ماجرای «بریده»
پس از آنکه میان امام علیه السلام و برخی صحابه اختلاف افتاد، صحابه در مدینه به پیامبر شکایت آوردند و پیامبر (ص) نیز از آن افراد خشمگین شدند و پاسخشان را دادند. این اتفاق در سال هشتم هجری و واقعه غدیر در سال دهم رخ داد.
آنچیزی که در این ماجرا (یعنی سفر اول امام به یمن در سال هشتم) رخ داد حضور فردی به نام بریده است. بریده کسی بود که شکایت از علی بن ابیطالب نزد پیامبر (ص) آورد و ماجرای بیان مشاجرات و پاسخ پیامبر (ص) در مدینه اتفاق افتاد.
طبرانی در معجم الاوسط، ماجرای افرادی که به نزد پیامبر آمدند و از علی بن ابیطالب بدگویی کردند را نقل می‎کند و پس از آن می‌نویسد: پیامبر اکرم (ص) در حال غضب از اتاق بیرون آمدند و فرمودند: چرا برخی از علی بدگویی می‌کنند؟ هرکس که از علی بدگویی کند، از من بدگویی کرده و کسی که از علی جدا شود، از من جدا شده است؛ علی از من است و من نیز از علی هستم؛ خداوند او را از طنیت من خلق کرده و من را از طنیت ابراهیم (ع) و من از ابراهیم (ع) برتر و افضل هستم.(۱)
در روایت دیگر نیز آماده است که حضرتشان به قدری ناراحت شد که آثار غضب در صورت ایشان نمایان گشت. بریده می‌گوید: وقتی از حضرت علی علیه السلام شکایت کردم حضرت به قدری غضبناک شد که در صورتش نمایان بود.(۲)
در ماجرای سال هشتم نقش اصلی را «بریده» بازی می‎کند. در تحلیل‎های اهل سنت نیز که ماجرای غدیر (سال دهم) را با اعتراضات یمن گره می‎زنند (۳) نام «بریده» بازهم دیده می‎شود! آن‎ها ماجرا را به ماجرای بریده ربط می‎دهند و نتیجه می‎گیرند، غدیر برای دفع اختلافات یمن بوده و نه ولایت و سرپرستی. حال آنکه در ماجرای مشاجرات غدیر، بریده اصلاً حضور ندارد!
ب- زمان بیانات
آنچه در مورد مشاجرات یمن (در سال دهم) دیده می‎شود نه تنها مربوط به قبل از حرکت پیامبر از مکه به سمت مدینه (و طبیعتا قبل از رویداد بزرگ غدیر) است بلکه قبل از مناسک حج اتفاق افتاده و ارتباطی به غدیر ندارد.
در سفر سوم که برخی صحابه از امیرالمؤمنین شکایت کردند، پیامبر بازهم آنان را از شکایت نسبت به امام بر حذر داشتند. احمد بن حنبل در مسند از قول راوی می‎گوید: پیامبر برای ما خطبه کرد و شنیدم که می‌فرمودند: ای مردم! از علی شکایت نکنید، به خدا قسم او هر کاری انجام داده، به خاطر رعایت موازین شرعیه است و او در مسائل شرعی هیچ ملاحظه‌ای ندارد. (۴)
ابن هشام در سیره نبویه خویش تصریح می‌کند: بعد از خطبه، پیامبر اکرم (ص) برای مناسک حج حرکت کرد  و به مردم سنن و مناسک حج را یادآور شد و آموزش داد (۵)



ج- ادبیات پیامبر(ص):
وقتی به حدیث و جریان غدیر خم نگاه می‎کنیم و آن را با دقت بررسی می‎کنیم، در این واقعه ارتباطی با شکایت جیش یمن نمی‎بینیم. اگر بین این دو موضوع ارتباطی وجود داشت، باید در خطبه غدیر اشاره‌ای یا سخنی به این ماجرا مشاهده می‎شد. یا اینکه پیامبر پس از حمد و ستایش خدا، از موضوع اختلاف میان عده‎ای با علی بن ابیطالب سخن می‎گفتند که چنین چیزی دیده نمی‎شود.
اما در واقعه اول در سال هشتم، در نوع بیان و حالات نقل شده از ایشان، حتی در شکایتی که در زمان قبل از مناسک به ایشان شد و پیامبر نیز پاسخ دادند، ادبیات پیامبر به زنهار از دشمنی و مخالفت با امام بر می‎گردد.

جمع بندی:
موضوع شکایت از امام علیه السام نزد پیامبر به ماجرای سفر سال هشتم برمیگردد که متاسفانه برخی نویسندگان، در سالهای بعد با خلط این سفر و سفر سال دهم، سعی در مخدوش کردن ماجرا دارند. در ماجرای سال هشتم فردی به نام بریده وجود دارد که آن نویسندگان سعی می‎کنند پای بریده را به سال دهم نیز باز کنند، حال آنکه مدرکی مبنی بر حضور بریده در آن ماجرا وجود ندارد.
زمان طرح مسئله و نوع ادبیات پیامبر (ص) نیز نشان میدهد، ماجرای غدیر ارتباطی با طرح اختلافات نداشته است.

۱)  مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، اسم المؤلف:  علی بن أبی بکر الهیثمی الوفاة: ۸۰۷ ، دار النشر : دار الریان للتراث/‏دار الکتاب العربی - القاهرة , بیروت – ۱۴۰۷، ج ۹   ص ۱۲۸؛ معجم الاوسط للطبرانی، ج۶، ص۱۶۲.
۲) مسند الإمام أحمد بن حنبل ، اسم المؤلف:  أحمد بن حنبل أبو عبدالله الشیبانی الوفاة: ۲۴۱ ، دار النشر : مؤسسة قرطبة – مصر، ج ۵   ص ۳۵۶.
۳) از جمله ابن حجر در ۴. الصواعق المحرقه: ج۱،‌ ص۱۰۹ و دهلوی در ۵. التحفة الاثنا عشریة: ص۲۱۴.
۴) مسند الإمام أحمد بن حنبل ، اسم المؤلف:  أحمد بن حنبل أبو عبدالله الشیبانی الوفاة: ۲۴۱ ، دار النشر : مؤسسة قرطبة – مصر، ج ۳   ص ۸۶
۵) السیرة النبویة لابن هشام ، اسم المؤلف:  عبد الملک بن هشام بن أیوب الحمیری المعافری أبو محمد الوفاة: ۲۱۳ ، دار النشر : دار الجیل - بیروت - ۱۴۱۱ ، الطبعة : الأولى ، تحقیق : طه عبد الرءوف سعد، ج ۶   ص ۸.



تحریریه سایت فطرت