در باره شخصت مرحوم حاج آیت الله شیخ عبدالکریم حایری (م 1316ش) فراوان گفته و نوشته شده است. وی بنیانگزار حوزه علمیه قم و مربی شاگردان فراوانی است که بسیاری از آنها نقش حساسی در سطوح مختلف مرجعیتی و مدرسی و غیره در دوره معاصر داشته اند.

یکی از مهم ترین شاگردان وی امام خمینی است که نقش وی در تغییر نظام پهلوی و تاسیس حکومت جمهوری اسلامی بر همه آشکار است.
نباید تصور کنیم افکار این استاد روی شاگردان مختلف وی که مذاق های مختلفی داشتند بی تاثیر بوده است. برخی بسیار انقلابی شدند و برخی روش های دیگری را در پیش گرفتند.

حاج شیخ از شاگردان مکتب نجف بود و مسایل زیادی را در یک دوره حساس تاریخی یعنی مشروطه ملاحظه و تجربه کرده بود. مطمینا همه این تجربه ها در وقت تاسیس حوزه که درست مصادف با تشکیل دولت پهلوی بود مد نظر وی بوده است.
بسیاری او را مردی آرام دانسته اند که به خاطر مصلحت حوزه علمیه از برخی از اعتراضات علیه رضاشاه چشم پوشی کرد. او به معنای تقیه واقف بود و می دانست که چه باید بکند. با همین رفتار نرم خود حوزه را حفظ کرد و سعی کرد تا آن را از یک دوره پرخطر عبور دهد.
اما جدای از این مردی بود که نه تنها در رفتارهای خارجی اش تقیه را مد نظر داشت و آرامشش را حفظ می کرد بلکه از نظر فکری هم بسیار معتدل بود. هیچ افراط و تندروی نداشت و می کوشید با زبان و قلم حکیمانه راهبری فکری جامعه شیعی را که تحت فشار ماجراهای سیاسی فراوان زیر فشار قرار گرفته بود و همین طور در برابر تهاجم و تعدی غرب از لحاظ فکری و سیاسی خرد شده بود حفظ کند. این که چه اندازه موفق شد امر دیگری است اما این که رفتاری بسیار حکیمانه داشت قابل اثبات است و می توان نمونه های فراوانی از آنها بدست یافت.
این روزها به توصیه یکی از دوستان مجموعه ای از استفتاءات مرحوم حایری را ملاحظه می کردم که در سال 1391 به کوشش دوستمان استاد احمد عابدی منتشر شده است.
می دانیم که «استفتاءات» در پاسخ به سوالات فقهی نوشته می شده است سوالاتی که اصولا باید دو بخش شان کرد. نخست سوالات فقهی معمول و مرسوم از احکامی که سابقا بحث های استدلالی آنها مطرح شده و سوالات فقهی از امور جدید و جاری که با اشاره به وضعیت روز طرح شده و پاسخ های تازه می طلبیده است.
نوع این استفتاءات در دوره قاجاری که به خاطر گسترش فرهنگ غربی خیلی مسایل تازه داشته بسیار جالب است حتی از دوره های قدیم هم مهم است که یک نمونه آنها را که پرسشهایی از علامه حلی و فرزندش فخرالمحققین بود قبلا در همینجا معرفی کرده بودم.

استفتاءات مرحوم حایری که در 544 صفحه بدون یک مقدمه درست و حسابی و بدون فهارس لازم منتشر شده است در لابلای خود مسایل جالبی را جای داده که برای شناخت تاریخ اجتماعی آن دوره و افکار و اندیشه های مرحوم حایری به عنوان یک عالم مجتهد و مرجع با این ویژگی یعنی موسس حوزه علمیه قم بسیاری اهمیت دارد. در بین این استفتاءات دو سه رساله علمی وجود دارد که دقیقا می توان آنها را مستقل عرضه کرد. یکی در باره لزوم وجود مجتهد در عصر غیبت و یکی دو رساله در باره نقد مسیحیت است که برای مسایل این دوره نهایت اهمیت را دارد.
در اینجا به برخی از موارد جالب توجه در این استفتاءات اشاره می کنم

* سابقا استفتایی از ایشان در مجله همایون قم در باره منکرین رجعت انتشار یافته بود که ایشان گفته بود رجعت از ضروریات نیست و منکر آن خارج از دین و مذهب نمی شود. از استفتایی که در اینجا آمده (ص440) معلوم می شود که کسانی از آن تعبیر نگران شده و دوباره پرسیده اند که: «از حضرت آیت الله نقل شده که رجعت نه ضروری دین و نه مذهب است... مختصرا بیان فرموده چمونه جزء ضروری مذهب نیست با وجود روایت لیس منا من لم یؤمن برجعتنا و متعتنا» ایشان نوشته اند: «در این باب شرحی نوشته ام که مطبوع و منتشر شده باز مراجعه کنید. اجمال آن این است که من خودم معتقد به رجعت هستم و ادله بر صحتش قایم است و لکن جزء عقایدی است که منکر آن عن شبهة خارج از اسلام یا مذهب باشد نیست».

* بحث از تأسیس رادیو از حوالی سال 1313 مطرح شد اما به طور رسمی در سال 1319 افتتاح گردید با این حال رادیوهای خارجی بوده و کسانی در ایران به آنها گوش می دادند. در استفتایی از حضرت حایری در باره آن سوال شده است: نایب الاماما.... رای شریف را در مساله استماع آلتی که آن را رادیو می نامند و در این اوقات در تمام نقاط دنیا شیوع یافته است مرقوم فرمایید (ص 446). جالب است که دنبال آن یک صفحه و نیم در باره ماهیت رادیو برای آیت الله توضیح داده شده است.... میکرافون.... در مقابل خود گزارده و آن را با سیم برقی نصب کند. آنچه بخواند به هر زبان و هر عبارت قرایت اخبارات محلی مظنه جات تجارتی و صداهای دگر را در آن بگویند به گوش شنوندگان می رسد. رادیو کلید مخصوصی است که شنونده هر یک از صداها را که نخواهد بشنود می تواند برای خود بند کند که آن صورت غیر مجوز را نشنود. مثلا هر گاه یک مرکزی در نجف اشرف نصب یا قم شود حجج اسلام می توانند بدون واسطه خط افکار و احکام خود را به عموم ینگه دنیا هر کس که صندوق رادیو داشته باشد برسانند. و عموم شیعیان عالم را مخاطب ساخته مستفیض فرمایند مخصوصا این ایامی که ملت ژاپن خیلی مایلند که دست از بت پرستی کشیده تابع یکی از ادیان سه گانه اسلام یهود نصرانیت بشوند. چه قدر اسباب خوشبختی بود اگر شصت هفتاد میلیون نفوس (به) اسلام نایل می شدند.... پاسخ مرحوم حایری کوتاه است: در مفروض سوال استماع اصوات محلله آن ظاهرا اشکالی ندارد (ص 447).

* یک استفتای بسیار جالب در باره علت عقب ماندگی مسلمانان است. سوال این است: قرآن که جامع تمام کتاب هاست اروپا و سایر بلاد از روی قرآن صنعت آموختن باعث ترقی آن ها شده چرا علمای ما برای ما علم صنعت بیان نفرموده اند ما مردم ایران فقیر و پریشان هستیم آیا حرف آنها اصل دارد یا علماء بیان فرموده اند آن ها عمل نکرده اند یا خیر پاسخ مرحوم حایری این است: «قرآن و اخبار راجع به اجتماعیات و کسب و تنظیم امور معاشیه خیلی تحریص و ترغیب نموده ولی خصوصیات صنایع راجع به همم عالیه است که خارجی ها تعقیب نمودند و به قوای فکریه استخراج صنایع کرده و ماها به واسطه تنبلی و عدم شوق قوای فکریه خود را مهمل گذاشته از آن عقب مانده و این هم راجع به علما نیست (ص 448). دو نکته مهم در این مطلب یعنی سوال آن شخص و پاسخ حاج شیخ هست یکی پرسش اولی که بر اساس یک توجیه رایج بوده که اسلام همه علوم را دارد غربی ها پیروی کرده و پیشرفت کرده اند و ما به آنها عمل نکرده ایم و پیشرفت نکرده ایم. پاسخ مرحوم حایری دقیقا در مقابل این حرف است و آن این که قرآن ربطی به صنعت ندارد و صنعت هم مربوط به قرآن نیست بلکه راجع به همم عالیه است. مردم خود باید حرکت و همم عالیه برای کسب صنعت داشته باشند که ندارند. قوای فکری خود را مهمل گذاشته اند و تنبلی کرده اند و برای همین عقب افتاده اند. نکته دوم سلب مسوولیت از علماء است که در پرسشگر آنها را مسوول دانسته و مرحوم شیخ آنها را با استناد به همین که این امر مربوط به همم عالیه است تبریه کرده است. در این باره باید دقت بیشتری کرد.

* یک مورد دیگر که مجموعه سوال و جواب از صفحه 448 تا 471 است در باره مسیحیت است. داستان این است که فرزند یکی از علما نوشته است که برای وی تردید و شبهاتی در باره دین پدید آمده که ناشی از «پاره ای علل خارجه» بوده است. او می گوید از احفاد یکی از علما بوده درس طلبگی را تا رسایل و مکاسب هم خوانده بعدها رها کرده به مدارس جدیده رفته متجدد شده و کم کم به بحث و مناظره در باره مسیحیت پرداخته و مسیحی شده است. «ایمان به دیانت مسیحیت آوردم و مدتی است که پیروی مذهب مسیحیت را دارم». در اینجا سعی کرده علت گرایش خود را به مسیحیت برای حضرت ملاذ الانامی یعنی آیت الله حایری بیان کند (ص 449) تا اگر روشن شود برای وی که به ضلالت افتاده «دوباره اسلامیت خود را از سر نو گرفته و خرافات مسیحیت را هم بیان و منصه ظهور آورم و الا فلا». از اینجا به بعد شروع کرده به استدلال آوردن و مطالبی را در باره مسیحیت از قرآن نقل کرده و نکات مفصلی را بیان کرده که آشکار است که ورودی در این مباحث دارد. (450 ـ 453). انتظار وی از مرجع تقلید وقت این بوده است که پاسخ این پرسشها را بدهد. در اینجا مرحوم حایری شروع به پاسخ کرده است: عرض می شود مرقومه شما واصل و بسی موجب تاسف گردید. از دو جهت: یکی از جهت آن که یک برادر دینی بدون سبب عقلی و عقلایی از دیانت اسلام منحرف به دیانت دیگر شود و دیگر از جهت آن که در بلاد اسلام با وجود علمای مذهب جعفری یک نفر پیدا نشود که به زبان خوش یک بیچاره را دستگیری کند از قید ضلالت به وادی استقامت بکشد. این هم از بدبختی ما مسلمانهاست. (ص 453). از این جا به بعد شروع به توضیحاتی کرده که طبعا نقل همه آنها در این یادداشت ممکن نیست. پاسخ تا صفحه 457 ادامه یافته و در صفحه بعد باز سوال کننده دوباره مطالبی را در پاسخ مرحوم حایری نوشته است: «هیچ امیدواری نداشتم تا به زودی جواب سوالات بنده را مرقوم فرمایید». وی می گوید همچنان در جستجوست تا «در یکی از دو اساس مستحکم مسیحیت و اسلام مستقر» گردد. وی می گوید که در مجله ایران باستان در شماره های 35 و 36 مقالاتی در باره اصلاحات بی دیانتی نوشته و خواسته بگوید که تا پایان عمر متدین باقی مانده و مثل کسانی نیست که بر این باورند که «در قرن بیستم چه مذهب و چه دین»‌. (ص 459). وی سپس توضیحاتی در باره برتری مسیح بر سایر انبیاء‌ داده و باز هم گفته است که «آن چه واقع بود ایمان خود را نوشتم نه مانند سایر اشخاص که تعلق آمیز باشد». (ص 463). در اینجا باز مرحوم حایری شروع به پاسخ گویی به نامه دوم او کرده که این هم طولانی و قابل استفاده است (463 ـ 471). پرسش دیگری در این زمینه در صفه 472 مطرح شده که ممکن است ادامه همان بحث باشد با این که بین آنها یک سوال متفرقه آمده است. این پرسش باز در باره عدم تحریف انجیل است که مسلمانان همیشه روی آن تاکید داشته اند. پاسخ مرحوم حایری باز در همین زمینه است (ص 473).
به هر روی در رشته مجادلات اسلام و مسیحیت این نوشته می تواند سودمند و تازه باشد.

* مورد دیگر این استفتاء است که «دولت انگلیسه از ولایت دیگر تخم ماهی می آورند در چشمه یا رودخانه آن تخم را می اندازند و در آب به قدرت کامله خالق متعال ماهی ها متولد و متکون می شوند و غالبا از بابت غذای ماهی ها این بلد می اندازند مجرای همشه چشمه و رودخانه مشبک از این است که راه بیرون رفتن ندارند. بیان فرمایید صید نمودن همچو ماهی ها بلااذن صاحبش جایز است یا خیر اگر احیانا از شبکه بیرون رود و در دریای دیگر داخل شود چطور است جواب فیروز آبادی این است که بدون اذن صاحبش صید ننمایند. اما اگر از شبکه بیرون رود و در دریای دیگر داخل شود عیب ندارد. مرحوم حایری در مورد قسمت اخیر افزوده اند: اگر ظاهر حال مالک این باشد که اعراض کرده از ماهی خارج شده. [در این صورت اشکالی ندارد] (ص 414).

* یک استفتای مفصل دیگر در باره تکلیف رعیت در عصر غیبت در باره احکام شرعی و غیره است که نسبتا جالب است. سوال از طرف کسی مطرح شده که می گوید: بنده شخصی هستم از عوام الناس الا آن که سواد ناقص فارسی دارم و بعضی مطالب و اصطلاحات را فی الجمله شنیده ام».. وی می افزاید که در حال حاضر دچار شبهه شده آنچنان که در باره اعمال و عباداتش «نزدیک است که به حد تعطیل و متارکه» منتهی شود (ص 418). سوال این است که «در غیبت امام زمان تکلیف ما رعیت در احکام فرعیه عملیه نظریه که محل حاجت و موضع مسألت می شود چیست در این باره سه فرض را مطرح کرده و بحث را ادامه داده که آشکار است سوال فنی است و به خصوص در باره حجت احکام مجتهدین در عصر غیبت پرسش کرده و این که چرا بعد از مردن آنها از حجیت ساقط شده و دیگر مقلد اجازه ندارد از آنها تقلید کند. سوال این است که «آیا حضرت مستطاب عالی در فتاوی و احکام خود ناقل و راوی و حاکی از فرمایش ایمه (ع) می باشید با علم و یقین به بودن آن ها از فمرایش ایشان لا غیر یا نه» (ص 424). در اینجا نیز مرحوم حایری جواب مفصلی می دهد: بسیار خوشوقت شدم از این که به دلالت عقل مهتدی شدید... که... باید مرجعی از برای عوام شیعه باشد». جالب است که در ضمن توضیحات مرحوم حایری از او خواسته است که اگر از این پاسخ قانع شد یا مشکلی بود «اطلاع بدهید». در این پاسخ وی به ماهیت احکام و فتاوی صادره از مجتهدین و مرتبه حجیت آن ها مطابق آرای جاری پرداخته است.

* چندین استفتاء در باره کفار و احکام آن ها هست که جالب است. یک سوال در باره معامله با بهایی هاست: معامله با بهایی ها چگونه است و اموالشان محترم است یا نه مرحوم حایری نوشته است: اموال آن ها محترم است مادامی که کافر حربی نباشند یا در حفظ اسلام باشند (ص 487). سوال دیگر در حکم افرادی است که شبهاتی در امر دین برای آنها پدید آمده است: کسی که حالش نسبت به اصول دین و مذهبش این است که انکار نمی کند هیچ کدام از عقاید حقه و عمل هم دارد به تمام اعمال فرقه ناجیه لکن شبهات به نظرش می رسد که هرچه اقامه دلیل و برهان برای خود می کند یا می شنود باز شبهه دیگری در نظرش جلوه می کند یا همان شبهه به کلی بر طرف نمی شود از یک طرف ترس دارد از حالت خودش از طرف دیگر متحیر است...» آن وقت نمونه ای از این شبهات را آورده است و در نهایت این که «حال این شخص بینه و بین الله چگونه است و بعد از موت چه برسش خواهد آمد». (ص 488). مرحوم حایری نوشته است: «اسلام این شخص و ایمان او صحیح است جلوه کردن شبهه در نظرش و عاجز بودن از دفع آن ضرر ندارد». البته از او خواسته نزد علما برود و شبهات را بر طرف کند (ص 488).

* از برخی از سوالات نکات تازه ای فهمیده می شود. در پرسشی در باره یهودی های جدید الاسلام پرسیده که است که به رغم اظهار اسلام حاضر به هیچ نوع مراوده ای با مسلمانان نبوده نه دختر می گیرند و نه دختر می دهند. سوال این است که حکم برخورد با اینها چیست. مرحوم حایری می گویند: البته با قطع به این که یهودی بر یهودیت خود باقی است اظهار این که مسلمان شده ام فایده ندارد. (ص 504). این اشاره به یهودیانی است که در مشهد و نقاط دیگر اظهار اسلام می کردند اما در واقع اهل تقیه بوده و برخی از آنها حتی دو قرن به این وضعیت ادامه داده پس از انقلاب از ایران خارج شدند و به اسراییل رفتند.

* مرحوم حایری تاکید خاصی در دفاع از اموال اهل کتاب دارد. پرسش پرسیده است که می توان به اهل کتاب ضرر زد و اموال آنها را از تصرفشان بیرون کرد ایشان پاسخ می دهد: سرقت نمودن اموال اهل کتاب و اضرار به آنها جایز نیست در صورتی که عمل به شرایط ذمه بکنند یا این که مسلم آن ها را تامین داده باشد (ص 507). در باره لباس فرنگی هم سوالات فراوانی در کتاب شده که وجه آن در آن شرایط تاریخی معلوم است. از جمله سوالات: نماز گزاردن در لباس فرنگی مآب و فرنگی مآب شدن چه طور است جواب: ظاهرا نماز گزاردن در این گونه لباس ها مانعی ندارد اگرچه حرام باشد و الله العالم (ص 85).

نویسنده: رسول جعفریان



شیعه نیوز